'دانشگاه ما داعشگاه است' روایت‌ گسترش افراط‌گرایی مذهبی در دانشگاه‌های افغانستان

"داشتم تلفنی حرف می‌زدم که از عقب با مشت به سرم کوبید؛ به زمین افتادم،‌ گوشی‌ام را از دستم گرفته و به زمین زد. با فحش و ناسزاگویی به من گفت که تو ترویج عیسویت (مسیحیت) می‌کنی."

جملات بالا را یکی از دختران دانشجو در دانشگاه کابل می‌گوید. او چندی قبل از سوی یک دانشجوی پسر در دانشگاه کابل مورد لت‌و‌کوب قرار گرفته بود.

او می‌گوید: "به من گفت، من دانشجوی شرعیات هستم و می‌توانم تو را بکشم. مات و مبهوت مانده بودم که چرا مرا می‌زند و محکوم به عیسویت می‌کند. فقط کمی چادر/روسری‌ام عقب افتاده بود."

به باور شماری از دانشگاهیان، زنگ خطر ترویج باورهای افراط‌‌‌‌گرایانه و نفوذ رادیکال‌های مذهبی به دانشگاه‌های افغانستان، از طریق تدریس مضمون "ثقافت اسلامی" (فرهنگ اسلامی) از چند سال بدینسو به صدا درآمده است.

"ثقافت اسلامی" از دروسی است که در تمام دانشکده‌ها، از شروع ترم اول تا ترم پایانی در جزوه‌های مختلف تدریس می‌شود.

حدود یک هفته قبل اداره امنیت ملی افغانستان از بازداشت ۴ نفر از استادان و دانشجویان دانشگاه کابل به اتهام عضویت در گروه داعش و دست داشتن آنها در چندین حمله تروریستی خبر داد.

شماری از تحلیلگران با اشاره به کیفیت محتوای مضمون ثقافت اسلامی می‌گویند در بخشی از متون آن ضمن ترویج افراط‌گرایی مذهبی، بر لزوم برقراری خلافت و امارت تاکید شده است، چیزی که هم اکنون گروه‌های مخالف دولت افغانستان خواستار آن هستند. در حالی که نظام سیاسی افغانستان "جمهوری اسلامی" دارای نظام قانون‌گذاری است. این نظام پابند به اصول دموکراسی و حقوق بشر، آزادی‌های اجتماعی و فردی افراد است.

براساس تعریف موسسه مطالعات استراتژیک افغانستان،"افراط‌‌گرایی مذهبی عبارت از انحراف از دیدگاه‌ها و شیوه‌های میانه‌روانه مذهبی و چرخش به سوی تفسیرهای تندروانه از آموزه‌های دینی است."

حکایت‌های مشابه بسیاری از زبان دیگر دانشجویان دانشگاه کابل نیز در واقع شکایت‌هایی‌اند از ترویج باورهای افراط‌گرایانه در این دانشگاه. ایده‌های رادیکالی که همچون متلکی رکیک ذهن و گوش شماری از دانشجویان را آزرده است.

تعدادی از دانشجویان دانشگاه کابل با ابراز نگرانی از عدم کنترل این وضعیت از سوی مسئولان می‌گویند که رفتارهای افراطگرایانه شماری از دانشجویان فضای این دانشگاه را متشنج ساخته است.

علی (اسم مستعار) از دانشجویان دانشکده هنرهای زیبا می‌گوید: "بیشترین حساسیت بعضی از استادان دانشکده شرعیات و مضمون ثقافت در قبال ساختن فیگور انسان در بخش مجسمه‌سازی است. می‌گویند اگر پیکره یا نقاشی به زیبایی خلق شود و دیدن آن احساسی در شما ایجاد کند، این خودش مشکل دارد. حتی پوشش مجسمه‌ای که در عقب دانشکده ما است، به دلیل حساسیت همین استادان با استفاده از گچ تغییر داده شده است."

حدود سه سال قبل، حفیظ منصور، عضو پیشین مجلس نمایندگان افغانستان و پژوهشگر دینی در مورد ترویج افراط‌گرایی در دانشگاه‌های افغانستان، در جلسه عمومی مجلس هشدار داده بود. آقای منصور گفته بود اگر جلو "سیل افراط‌گرایی" گرفته نشود، "بقای افغانستان" به مخاطره می‌افتد. در پی این اظهارات جنجالی، شماری از نمایندگان مجلس او را به کفرگویی متهم کردند اما گفته‌های او طرفداران خودش را هم داشت.

گسترش دامنه افراط‌گرایی در فضای دانشگاه کابل یکی از دانشجویان را وادار به نوشتن تجربه‌ها و چشم دیدهایش در این مورد کرده است.

نصیر موحدی، چهار سال قبل از این دانشگاه فارغ التحصیل شده است. او چشم دیدها و تجربیات خود و دیگر دانشجویان در این چهار سال را در کتابی به نام "افراطیت در دانشگاه کابل" منتشر کرده است.

تجربه‌هایی از بدرفتاری با دانشجویان، ترویج افراط گرایی مذهبی، ایجاد نفاق سمتی/قومی بین دانشجویان، تظاهرات‌های به ظاهر مدنی اما "در راستای سرکوب دولت و حمایت از مخالفین مسلح" از مباحث این کتاب است.

در ثور/اردیبهشت سال جاری انستیتوی مطالعات استراتژیک افغانستان با انتشار رساله پژوهشی زیر نام "ریشه‌یابی رادیکالیسم دینی در نظام آموزش عالی" گفت که بخشی از درس‌گفتار‌های ثقافت اسلامی سبب ترویج رادیکالیسم یا افراطگرایی در دانشگاه‌های افغانستان می‌شود.

رامین کمانگر،‌نویسنده این رساله، همرنگی میان جماعت دانشگاهی و غیردانشگاهی به لحاظ معرفتی، جهانی‌‎بینی و نحوه زندگی در افغانستان را یکی از دلایل پرداختن به این مسئله عنوان می‌کند.

به گفته او "بخش اول تحقیق برمبنای روش تحلیل محتوا است. پژوهش نشان می‌دهد که این متون در مواردی رادیکال و عامل آموزه‌های افراطی است. بخش دوم پژوهش روی تاثیرگذاری این متون روی دانشجوها می‌چرخد. برمبنای این پژوهش این آموزه‌ها روی شماری از دانشجوها تاثیرگذار و برای شان قابل پذیرش بوده است."

باورهای زن‌ستیزانه، شعارهای ضد دموکراسی و حقوق بشر از دیگر مواردی است که از سوی این افراد دامن زده می‌شود.

کسانی که در معرض چنین رفتارهایی قرار گرفته‌اند می‌گویند خرده‌گیری و وارسی پوشش و آرایش دختران، در مواردی تنبیه و تحقیر آنان از سوی شماری از دانشجویان پسر در محوطه دانشگاه، فضای دانشگاه کابل را برای آنان متشنج ساخته است.

عاطفه (نام مستعار) هم بعد ازگذشت چهار سال، با یادآوری این خاطره از روزهای اول دانشجویی در دانشگاه کابل دست‌هایش را به هم می‌فشارد و می‌گوید: "همه صنف/کلاس مرا برانداز می‌کردند. با وجود استرسی که از قبل داشتم، از خجالت آب ‌شدم."

او می‌گوید: "حجاب سیاه و بلند پوشیده بودم. رنگم بخاطر استرس روزهای اول دانشجویی پریده و موهایم زیر روسری قرمزی رنگم پنهان بود. استاد ثقافت اسلامی وارد صنف/کلاس شد. در اولین جلسه و قبل از شروع درس جلو هم‌صنفی‌/هم‌کلاسی‌هایم و با اشاره به من گفت که مانند این دختر بی‌حیا با پوشیدن چادر/روسری سرخ، نام حجاب را بد نکنید."

آخرین جمله او این بود که گفت: "دانشگاه ما داعشگاه است."

"ثقافت مضمون علمی مستقل در تاریخ اسلام نیست"

محمد محق،‌ پژوهشگر مسایل اسلامی و سفیر افغانستان در مصر می‌گوید "ثقافت" یک مضمون علمی مستقل در تاریخ اسلام نبوده و از رایج شدن تدریس آن بیش از ۶۰-۷۰ سال نمی‌گذرد. آقای محق افزود: "بیشتر کسانی علاقمند به تدریس این مضمون می‌شوند که روش‌های ایدیولوژیک دارند، چون این مضمون بیش از آنکه یک فرصت برای کار علمی باشد، فرصتی برای کار تبلیغاتی است و جریانات ایدیولوژیک کارهای تبلیغاتی ایدیولوژیکی را برای جلب و جذب افراد، پیدا کردن طرفدار، مریدپروری در بین دانشجویان و برانگیختن احساسات مذهبی در مقابل مردم استفاده می‌کنند."

به گفته آقای محق: "رشته‌ای که یک علم مشخص و تعریف شده نیست؛ متخصصان و منابع خاص خودش را ندارد و از بعد علمی کاستی‌های زیادی متوجه آن است به میدانی خالی می‌ماند که شماری با استفاده از این خلا با سلایق خود به تدریس این مضمون می‌پردازند."

قابل یادآوری است که ریاست دانشکده شرعیات و استادان ثقافت اسلامی حاضر به مصاحبه در این مورد نشدند.

قانون وزارت تحصیلات عالی

فیصل امین، سخنگوی وزارت تحصیلات عالی افغانستان می‌گوید براساس قانون این وزارت هیچ گروه و فردی حق ندارد اهداف سیاسی، گروهی، حزبی، افراط‌گرایانه یا ایدیولوژیک را در حوزه تحصیلات عالی و دانشگاه پیش ببرد.

آقای امین می‌گوید: "ما در داخل دانشگاه‌ها به هیچ فرد و گروهی اجازه نمی‌دهیم فضای آکادمیک را آسیب‌پذیر بسازند. این اساتید در بیرون از دانشگاه بازداشت شده‌اند."

او افزود: "همچنین نظر به سند پالیسی منع آزار و اذیت هیچ کسی حق ندارد در حوزه علمی هتک حرمت کند. در مواردی که پیش آمده ما عاملین را تشخیص داده و به ارگان‌های عدلی و قضایی سپرده‌ایم."

به گفته سخنگوی وزارت تحصیلات عالی، نصاب درسی دانشگاه کابل از چند سال بدینسو به روز شده و مطابق قانون وزارت تحصیلات عالی هیچ استادی اجازه ندارد جزوه‌های بیرونی که خلاف موازین قانونی این وزارت و یا در برگیرنده هرگونه افراط یا تفریط باشد را تدریس کند.

بازداشت افرادی از جماعت دانشگاهی در افغانستان خبر تازه‌ای نیست. حدود دو سال قبل نیز ۲۰۰ دانشجوی دانشگاه ننگرهار به اتهام ارتباط با گروه داعش بازداشت شده بودند. پیش ‌تر از آن نیز یکی دیگر از استادان دانشگاه کابل به اتهام تبلیغ افراط‌‌گرایی در میان دانشجویان بازداشت شده بود. مواردی از این دست، کاربرد طنزآمیز"داعشگاه" به عوض "دانشگاه" را در میان شماری از دانشجویان و کاربران شبکه‌های اجتماعی مروج ساخته است.