زنان واخان هم‌دوش مردان، در پیشبرد زندگی و در کلاس درس

واخان بدخشان از معدود مناطق افغانستان است که در مکاتب/مدارس آن دختران و پسران از صنف/کلاس اول تا دوازدهم زیر یک سقف آموزش می‌بینند.

اما این روی روشن سکه است در آن سوی دیگر آمار دانش‌آموزانی که از واخان با اتمام دوره مکتب به کنکور راه پیدا می‌کنند بسیار اندک است. دلیل آن نبود آموزگاران و امکانات آموزشی است.

در صنف‌های بالاتر، آمار دانش‌آموزان دختر هم پایین می‌آید.

سیما؛ دانش آموز صنف هشتم می‌گوید: "در صنف‌های پایین تعداد دختران زیاد می‌باشه. مثلا در همین صنف خود ما تعداد دختران ۱۸ نفر بودند که حالا به پنج نفر رسیده. دخترها عروسی کردند و بعد از او دیگه به مکتب نیامدند."

می‌گویند در این اواخر اشتیاق خانواده‌ها در این منطقه به آموزش فرزندان‌شان افزایش یافته اما هنوز هم خانواده‌هایی که دختران‌شان را در نوجوانی، وادار به ازدواج می‌کنند، کم نیستند.

شمار اندکی از دختران، تا جایی در برابر این تصمیم می‌ایستند. مثل بخت بیگم ۱۴ ساله.

می‌گوید: "پدر و مادرم می‌گویند باید ازدواج کنی. خواهرم هم در پانزده سالگی ازدواج کرد. من برای‌شان گفتم دوست دارم درس بخوانم و بعد ازدواج کنم."

آینده تاریک عروسان کودک

در گوشه و کنار واخان نمونه‌های زیادی از دخترانی را می‌توان سراغ کرد که به آرزوی ادامه تحصیل‌شان نرسیده‌اند. ملکه یکی از آن‌هاست.

می‌گوید: "من پانزده سال داشتم و صنف هشتم مکتب بودم که وادار به ازدواج شدم. مکتب را ترک کردم. کودک اولم همان سال به بسیار سختی در خانه به دنیا آمد. حالا دوباره حمل گرفته‌ام. ماه نهم است. نگران هستم که خودم یا کودکم تلف نشویم. اینجا امکانات صحی(بهداشتی) وجود ندارد."

این نگرانی بسیاری از زنان به ویژه مادران نوجوان در واخان است.

"مرکز صحی خندود" تنها مرکز درمانی فعال در واخان پانزده هزار نفری، با امکانات اندکی که دارد، توان پاسخگویی به این نگرانی‌ها را ندارد.

خان محمد خالد، مسئول این مرکز می‌گوید در سال‌های اخیر آمار ازدواج‌های زیر سن قانونی کم شده اما هنوز هم مشکلات در بخش بهداشت زنان وجود دارد.

او می‌افزاید: "این مرکز صحی تنها به بیماران سراپا رسیدگی می‌تواند. حتی یک بستر هم برای بیمارانی که نیاز دارند زیر مراقبت باشند، ندارد. اینجا امکان ولادت‌های نرمال وجود داره و اگر نیاز به سزارین باشد، بیمار باید به ولسوالی اشکاشم انتقال داده شود که با توجه به راه ناهموار و فاصله حدود ده ساعته در مسیر راه (در مواردی) یا مادر تلف می‌شود یا نوزاد یا هم هردو."

این تنها داستان تلخ واخان نیست، افغانستان هنوز بدترین کشور در دنیا برای مادران است. از صدهزار زن، دست‌کم هزار نفرشان هنگام زایمان تلف می‌شوند.

تلاش زنان برای خودکفایی زیر سایه فقر

پاییز، فصل خرمن‌کوب و برداشت غله در واخان است. زندگی بخور و نمیر مردم هم وابسته به کشاورزی و تا اندازه‌ای وابسته به دامداری است.

در این منطقه کوهستانی گندم تنها فرآورده کشاورزی است چون به دلیل اقلیم سرد امکان گرفتن حاصل از بذرهای دیگر تقریبا وجود ندارد.

در زیر سایه این همه فقر و تنگدستی، در سوی دیگر، زیر سقف مرکز بافندگی خندود در واخان، بیش از ده زن برای خودکفایی اقتصادی خیاطی، سوزن‌دوزی و بافندگی می‌کنند؛ از دستکش و جوراب گرفته تا دستمال و کلاه می‌سازند.

این مرکز را بنیاد آقاخان به روی زنان در واخان گشوده است.

بانوی جوانی را می‌بینم که بر پارچه سفیدی که در دست دارد، نقش‎های رنگین گل و گیاه می‌ریزد. او درباره فرصت‌ها و چالش‌های صنایع دستی در این منطقه می‌گوید: "۱۲ سال است خیاطی می‌کنم. می‌توانم چیزهای زیادی ببافم. مثل دامن و ژاکت. اما از سوی دولت به ما کمکی نشده. اگر تشویق شویم و بازار فروش برای تولیدات ما پیدا شود، از این وضعیت بد اقتصادی بیرون می‌شویم."

واخان؛ دره‌ای فراموش شده

واخان به دره‌ای طولانی می‌ماند؛ در جنوب آن کوه‌های هندوکش، مرز بین واخان و گلگیت پاکستان است و در شمال آن دریای پنج در مرز افغانستان با تاجیکستان جاریست.

در آن سوی آب، مردم منطقه "بدخشان کوهی" تاجیکستان، جاده‌های آسفالت‌شده، برق و دیگر امکانات رفاهی دارند که در این سوی آب از آن خبری نیست.

به تازگی در چند سال اخیر، در این طرف استفاده از نیروگاه‌های کوچک تولید برق خورشیدی رسم شده است.

در واخان حتی بازاری وجود ندارد که مردم مواد مورد نیازشان را تهیه کنند. سوداگران دوره‌گرد هرازگاهی از اشکاشم به این منطقه می‌آیند و کالاهای مورد نیاز مردم را می‌آورند.

بنیاد آغا خان برخی تاسیسات دیگر را مثل پل و جاده و مکتب در منطقه ساخته است. وزارت معارف/آموزش و پرورش افغانستان هم مکاتبی ساخته که فعال نیست.

ارتباطات یکی دیگر از مشکلات این منطقه است. هیچ شرکت مخابراتی در واخان فعال نیست.

واخی‌ها شیعیان تاجیک‌تبار و پیرو طریقه اسماعیلی هستند و در جماعت خانه‌ها فرمان‌های آغاخان برای‌شان خوانده می‌شود. زبان‌شان فارسی و واخی ا‌ست.

با وجود همه مشکلات، برعکس بسیاری از مناطق در افغانستان، فضای اجتماعی برای زنان در واخان برخلاف بسیاری از مناطق دیگر افغانستان بازتر است. در مراسم شادی‌شان هم بزم‌‌های شعر و دف و نی برپا است و رسم قدیم اسب‌بازی نمایشی را هنوز حفظ کرده‌اند.