ولې ځینې هېوادونه د فلسطین دولت په رسمیت نه پېژني؟

د مې په ۲۲مه په یوه همغږي اعلان کې اسپانیا، ناروې او ایرلنډ د مې په ۲۸مه د فلسطیني دولت په رسمیت پېژندلو لپاره خپل پلانونه په ډاګه کړل.

فلسطیني مشرانو د دې پرېکړې هرکلی کړی او دا یې یوه تاریخي شېبه بللې ده.

هغه هېوادونه چې د فلسطیني دولت د جوړولو ملاتړ کوي په دې باور دي چې دا به د اسرائیلو او فلسطینیانو ترمنځ د سولې د خبرو په پرمختګ کې مرسته وکړي.

خو اسرائیلو ورته له غوسې ډک غبرګون وښود او ویې ویل، دوی به د اکتوبر اوومې بریدونو د ویډیو لیدلو لپاره د دغو دریواړو هېوادونو سفیران احضار کړي.

د اسرائيلو بهرنيو چارو وزير اسرائيل کاتز وويل: "تاريخ به په ياد ولري چې اسپانيا، ناروې او ايرلنډ د حماس وژونکو او جنسي تېري کوونکو ته د سرو زرو مډال ورکولو پرېکړه وکړه."

اسرائیل د فلسطین دولت په رسمیت نه پېژني او د اسرائیلو اوسنی حکومت په لویدیځه غاړه او غزه کې د فلسطیني دولت د جوړولو مخالفت کوي. دوی دا استدلال کوي چې دا ډول دولت به د اسرائیلو پایښت ته ګواښ وي.

څوک فلسطین د یوه دولت په توګه پېژني؟

لږ تر لږه ۱۴۰ هېوادونه د فلسطین دولت په رسمیت پېژني، چې پکې د ملګرو ملتونو، عربي ټولنې غړي، د اسلامي همکارۍ سازمان او د ناپیېلو غورځنګ غړي شامل دي.

خو په همدې حال کې د امریکا، بریتانیا، فرانسې، جرمني او استرالیا په ګډون یو شمېر نور هېوادونه، یې په رسمیت نه پېژني.

استرالیا اشاره کړې او ویلي یې دي، دوی ښايي د فلسطین دولت په رسمیت وپېژني چې ورسره "د دوو دولتونو حل لپاره خوځښت رامنځته شي".

په مارچ میاشت کې، د اسپانیا، ایرلنډ، مالتا او سلوانیا مشرانو د اروپایي ټولنې د مشرانو غونډې په څنډه کې یو بیان خپور کړ او ویې ویل، دوی به د فلسطین دولت په رسمیت پېژندلو لپاره کار وکړي، خو کله چې "حالات سم وي".

تر دغه اعلان مخکې یوازې نهو اروپايي هېوادونو د فلسطیني دولت ملاتړ کاوه او له دوی ډېرو دا پرېکړه په ۱۹۸۸ کال کې چې د شوروي اتحاد غړي وو، کړې ده.

د اسپانیا، ناروې او ایرلنډ لخوا دا همغږی ګام له هغه شاوخوا یوه میاشت وروسته پورته کېږي، چې په ملګرو ملتونو کې د فلسطین بشپړ غړیتوب لپاره د دغه سازمان په امنیت شورا کې رای اچونه وشوه.

امریکا، چې د اسرائیلو اوږدمهاله متحد دی، ملګرو ملتونو کې د فلسطین د بشپړ غړیتوب پرېکړه لیک ویټو کړ، خو د امریکا د دریو متحدانو فرانسې، جاپان او سویلي کوریا په ګډون د امنیت شورا ۱۲ غړو یې په حق کې رایه ورکړه. بریتانیا او سویزرلنډ بیا رایه ونه کاروله.

که امنیت شورا دغه پریکړه لیک چې د الجزایر له خوا وړاندې شوی و، تصویب کړی وای، نو بیا به پرې عمومي اسمبلۍ کې رایه اخیستل کېدای او د فلسطین منلو لپاره به دوه پر درېیمه اکثریت ته اړتیا وه.

د ملګرو ملتونو امنیت شورا پرېکړه لیکونه یوازې هغه وخت تصویبېدای شي چې د دې شورا دایمي‌ غړي د امریکا متحدو ایالتونو، بریتانیا ، فرانسه، روسیه او یا چین یې ویټو نه کړي.

د فلسطیني ادارې مشر محمود عباس ویلي، د امریکا ویټو "غیر اخلاقي" وه، خو اسرائیلو د امریکا د اقدام ستاینه وکړه او هغه پرېکړه‌لیک یې د شرم وړ وباله.

له رايې ورکولو وروسته، په ملګرو ملتونو کې د امريکا مرستيال سفير رابرټ ووډ امنیت شورا ته وويل: "امریکا د دوو دولتونو د حل ملاتړ ته دوام ورکوي، دا رايه د فلسطيني دولت له جوړېدو سره مخالفت نه څرګندوي، بلکې د دې تصدیق دی چې یوازې د دواړو خواوو ترمنځ له مخامخ خبرو پایله تر لاسه کېدای شي."

ولې ځینې هېوادونه فلسطین د یوه دولت په توګه نه پېژني؟

عموما هغو هېوادونو دا کار نه دی کړی او فلسطین د یوه دولت په توګه په رسمیت نه پېژني، چې وايي دوی له اسرائیلو سره د خبرو هېڅ ډول جوړجاړی نلري.

په لندن کې د منځني ختیځ او نړیوالو اړیکو استاد فواز ګرجس په وینا "که څه هم امریکا د فلسطیني دولت د جوړولو اړتیا څرګندوي، خو امریکا د اسرائیلو او فلسطین ترمنځ په مستقیمو خبرو اترو ټینګار کوي، چې دا په اغېزناکه توګه د فلسطین د خپلواکۍ لپاره هیلو ته د اسرائیلو د رسېدو په معنی ده."

د سولې خبرې په ۱۹۹۰ لسیزه کې پیل شوې او وروسته یې د دوو دولتونو رامنځ ته کول د حل هدف وټاکه، چې اسرائیل او فلسطینیان په جلا جلا هېوادونو کې سره یو ځای ژوند کولای شي.

د راتلونکي فلسطیني دولت سرحدونه او ماهیت، د بیت المقدس حیثیت، او د ۱۹۴۸-۴۹ کلونو جګړې څخه چې د اسرائیلو د جوړېدو له اعلان وروسته د فلسطیني کډوالو برخلیک په کې شامل دي، تر ټولو سختې مسلې دي، چې لا هم حل شوې نه دي.

هغه هېوادونه چې غواړي له اسرائیلو سره د ښو اړیکو ساتلو هوډ ولري، په دې پوه دي چې د فلسطیني دولت په رسمیت پېژندل به د دوی متحدین غوسه کړي.

ځينې، چې د اسرائیلو ملاتړي هم پکې شامل دي استدلال کوي، فلسطین د ۱۹۳۳ مونتیویډیو کنوانسیون د بنسټیزو معیارونو له مخې دایمي وګړي، مشخصې پولې، دولت او له نورو هېوادونو سره د اړیکو ټینګولو لپاره وړتیاو سره برابر نه دی.

خو ځینې بیا په دې برخه کې یو څه نرمښت مني.

په ملګرو ملتونو کې فلسطین څه حیثیت لري؟

فلسطینیان په ملګرو ملتونو کې لکه د "هولي سي" یا د واتیکان ښار په شان له غړیتوب پرته د څارونکي دولت حیثیت لري.

په ۲۰۱۱ کې، فلسطین د ملګرو ملتونو د بشپړ غړیتوب لپاره غوښتنلیک وړاندې کړ، خو هغه وړاندیز د ملګرو ملتونو په امنیت شورا کې د ملاتړ نشتوالي له امله ناکام شو او هېڅکله رایه پرې ور نه کړل شوه.

په هر حال، په ۲۰۱۲ کې، د ملګرو ملتونو عمومي اسمبلې د فلسطین دریځ د "غیر غړي څارونکي دولت" په توګه لوړولو لپاره رایه ورکړه، چې دوی ته اجازه ورکوي، د مجلس په بحثونو کې برخه واخلي، خو نه شي کولای په پر‎ېکړه لیکونو کې رایه ورکړي.

د ۲۰۱۲ پرېکړه، چې په لویدیځه غاړه او غزې تړانګه کې یې کې تود هرکلی وشو، د امریکا او اسرائیلو لخوا پرې نیوکې وشوې.

هغه پرېکړه لیک همدارنګه فلسطینیانو ته اجازه ورکړه چې د ملګرو ملتونو د عالي محکمې او د جرمونو نړیوالې محکمې په ګډون د نورو نړیوالو سازمانونو سره یوځای شي.

په واشنګټن کې د منځني ختیځ انسټیټیوټ کې د فلسطین او اسرائیلو چارو د برخې مشر خالد الګندي وايي:"د ملګرو ملتونو د بشپړ غړي کېدو سره به فلسطینیانو ته ډېر ډیپلوماتیکه ګټه ورسېږي. چې په هغو کې له پرېکړه لیکونو د مستقیم ملاتړ واک په عمومي غونډو کې رایه ورکول شامل دی، چې اوس فلسطین دا حق نه لري."

خالد اګلندي زیاتوي " خو له دې شیانو هېڅ یو به د دوه دولتونو حل رامنځته نه کړي او دا یوازې د اسرائیلو اشغال پای ته رسولو سره پېښېدای شي."

په همدې حال کې په لندن کې د ختیځ او افریقا څېړنو مرکز د پراختیایي مطالعاتو او نړیوالو اړیکو پروفیسور ګیلبرټ اچکار په دې باور دی چې "د فلسطین اداره به د ملګرو ملتونو بشپړ غړیتوب سره ډېر څه ترلاسه نه کړي".