मोहम्मद अली जिना शिया होते की सुन्नी? जिनांच्या पंथावरून का झाला होता वाद?

25 डिसेंबर 1876 रोजी स्वातंत्र्यपूर्व भारतातील कराचीत मोहम्मद अली जिना यांचा जन्म झाला. भारतीय स्वातंत्र्य लढ्यात जिनांनी भाग घेतला होता. मात्र, त्यांनी वेगळ्या देशाची मागणी केली आणि स्वातंत्र्यांच्या पूर्वसंध्येला भारताची फाळणी झाली.

पाकिस्तानात जिनांना 'कायद-ए-आजम' म्हटलं जातं. जिनांच्या जन्मदिवसानिमित्त विशेष लेख :

पाकिस्तानचे संस्थापक मोहम्मद अली जिना हे शिया होते की सुन्नी? याच प्रश्नावरून जिनांच्या निधनावेळी वाद झाला होता. त्यांच्यावर अंत्यासंस्कार कोणत्या पद्धतीने करायचा, असा तो वाद होता.

जिना यांच्या आयुष्यात धर्माला काहीच स्थान नव्हतं. मात्र अभ्यासकांच्या मते, ते इस्माइली होते. इस्माइली पंथाचे लोक आगा खाँ यांचे विचार मानतात.

1948 मध्ये सप्टेंबर महिन्यातच जिना यांचं निधन झालं. तेव्हा त्यांच्या पार्थिवाचं दफन शिया पंथानुसार करायचं की सुन्नी पंथानुसार यावरून प्रश्न निर्माण होण्याची शक्यता होती.

मात्र तशी वेळच आली नाही. कारण ते शिया पंथाचे अनुयायी होते याबाबत कोणाच्याही मनात संभ्रम नव्हता.

निधनानंतर शिया-सुन्नी वाद

पाकिस्तानचे इतिहासकार मुबारक अली यांनी यासंदर्भात अधिक माहिती दिली.

"जिना यांच्या पार्थिवाच्या दफनाविधीला मौलवी म्हणून मुस्लिम लीगशी संलग्न शब्बीर अहमद उस्मानी उपस्थित होते. कायद-ए-आजम अर्थात जिना यांचे दफनविधी सुन्नी पंथानुसार व्हावेत असा त्यांनी आग्रह केला."

"वातावरण संवेदनशील असल्यानं जिना यांचा दफनविधी शिया आणि सुन्नी अशा दोन्ही पंथानुसार करण्यात आला".

मुबारक अली पुढे सांगतात, "जिना यांनी इस्माइली ऐवजी शिया पंथाचा स्वीकार केला होता. इस्माइली 6 तर शिया पंथ 12 इमामांना मानतात. माझ्या वैयक्तिक मतानुसार जिना धार्मिक स्वरुपाचे व्यक्ती नव्हते."

"मात्र त्यांच्या व्यक्तिमत्वात अहंकार खूप होता. इस्माइली पंथाचे समर्थक आगा खाँ यांना ते मानत. मात्र जिनांना ते इमाम म्हणून मान्य नव्हते. यासाठी त्यांनी शिया पंथाचा स्वीकार केला."

धर्माची दखल नाही

जिना यांच्या संदर्भातील रोचक प्रसंग मुबारक अली यांनी सांगितला.

"जिना यांच्या पत्नी एकदा त्यांच्यासाठी जेवण घेऊन आल्या. त्यावेळी उपस्थित लोकांनी त्यांची फिरकी घेत त्यांना विचारलं, जिन्ना आता 12 इमामांना मानतात हे तुम्हाला ठाऊक आहे ना?"

त्यावर मुळच्या पारसी असलेल्या जिना यांच्या पत्नीनं सांगितलं, "जिनासाहेब ज्यावेळी ज्या पंथाचे पाईक असतात तोच पंथ मी मानते."

मुबारक अली यांच्या मते जिना यांच्या आयुष्यात धर्माला काहीच स्थान नव्हतं.

शिया आणि अहमदियांनी बनवला पाकिस्तान

भारतातील प्रसिद्ध इतिहासकार हरबंश मुखिया यांनी जिना इस्माइली पंथाचे पाईक असल्याचं सांगितलं. "जन्माचा संदर्भ सोडला तर त्यांच्या आयुष्यात धर्माला काहीच स्थान नव्हतं."

हरबंश म्हणाले, "इस्लामचा पवित्र ग्रंथ अर्थात कुराण जिना यांनी वाचलं नव्हतं. ते सिगारेट ओढत असत, दारू पित असत आणि डुकराचं मांसही खात असत. इस्लाम धर्मानुसार या तिन्ही गोष्टी निषिद्ध आहेत. जिना आचारविचारानं मुसलमान वाटायचे नाहीत. पण, ते मुसलमानांचे नेते होते."

पाकिस्तानच्या संदर्भातील दोन अनोख्या घटनांचा उल्लेख हरबंश यांनी केला. "पाकिस्तानची सीमा काय असेल यावर अहमदिया पंथाच्या व्यक्तीनं शिक्कामोर्तब केलं. आजही पाकिस्तानमध्ये अहमदिया पंथाला बिगरमुस्लिम मानलं जातं. पाकिस्तानचे प्रणेते जिना शिया पंथाचे पाईक होते. आजच्या घडीला पाकिस्तानात दोन्ही पंथांचं अस्तित्व डळमळीत आहे."

जिना काहीच लपवून ठेवत नव्हते

हरबंश यांच्या मते "जिना अखंड भारताचा भाग होते तेव्हा त्यांचा पंथ शिया की सुन्नी हा मुद्दा उपस्थित झाला नाही. कारण, त्यावेळी हिंदू विरुद्ध मुस्लिम अशी परिस्थिती होती. मुसलमानांचे नेते असल्यानं जिना यांना पाठिंबा मिळाला."

हरबंश पुढे सांगतात "पाकिस्तानची निर्मिती झाल्यानंतर अनेक वर्ष शिया-सुन्नी वाद निर्माण झाला नाही. 1958-59 साली पहिल्यांदा या वादाची ठिणगी पडली. जिना कधीच छुप्या पद्धतीनं जगत नसत. मद्यपान असो की डुकराच्या मांसाचं सेवन असो त्यांनी कुठलीही गोष्ट लपवली नाही."

"14 ऑगस्ट 1947 रोजी पाकिस्तानची निर्मिती झाली त्यावेळी रमजानचा महिना सुरू होता. तेव्हा या आनंदाच्याक्षणी दुपारच्या वेळात शाही मेजवानीचं आयोजन व्हावं अशी जिना यांची इच्छा होती. त्यावेळी रमजानच्या महिन्यात दुपारच्या मेजवानीचं आयोजन कसं करता येईल? असं लोकांनी विचारलं. जिना हे असं वेगळं व्यक्तिमत्व होतं!"

हे वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम, यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)