इस्रायलच्या हवाई हल्ल्यात हूती पंतप्रधानांसह अनेक मंत्र्यांचा मृत्यू; हूतींकडून पुष्टी

हूतीचे स्वयंघोषित पंतप्रधान अहमद घालेब नासेर अल-रहावी यांचा या आठवड्याच्या सुरुवातीला इस्रायली हवाई हल्ल्यात मृत्यू झाल्याच्या वृत्ताला हूतींनी पुष्टी दिली आहे.

गुरुवारी (28 ऑगस्ट) इस्रायली संरक्षण दलानं (आयडीएफ) येमेनची राजधानी सना येथे केलेल्या हल्ल्यात इतर काही वरिष्ठ अधिकाऱ्यांचाही मृत्यू झाला, असे इराणचा पाठिंबा असलेल्या हूतींनी सांगितले.

इस्रायली लढाऊ विमानांनी सना परिसरातील एका सभेवर केलेल्या हल्ल्यात रहावी आणि इतर वरिष्ठ हूती अधिकाऱ्यांना ठार मारण्यात आलं, असं आयडीएफनं सांगितलं.

2014 पासून हूती बंडखोरांनी उत्तर-पश्चिम येमेनमधील मोठा भाग ताब्यात घेतला आहे. त्यांनी सना येथून आंतरराष्ट्रीय मान्यता प्राप्त सरकारला हाकलून दिले आणि त्यानंतर भीषण यादवी युद्ध भडकले.

हूतींच्या म्हणण्यानुसार, रहावी यांच्यासोबत हूतींच्या अनेक मंत्र्यांचा मृत्यू झाला. मात्र मृत्यू झालेल्या मंत्र्यांच्या नावांचा खुलासा करण्यात आलेला नाही.

सौदी अरेबियाच्या 'अल-हदथ' या न्यूज वेबसाईटनुसार, हूतींच्या परराष्ट्र मंत्र्यांसह न्याय, युवक व क्रीडा, सामाजिक कामकाज व कामगार मंत्र्यांचा मृत्यू झाला.

या हल्ल्यात इतर काही मंत्र्यांना 'मध्यम आणि गंभीर दुखापती' झाल्या आहेत, अशी माहिती हूतींचे अध्यक्ष महदी अल-मशात यांच्या कार्यालयाने दिली आहे.

हूती उपपंतप्रधान मोहम्मद अहमद मिफ्ताह हे रहावी यांची जबाबदारी सांभाळतील, अशीही माहिती कार्यालयानं दिली आहे.

रहावी ऑगस्ट 2024 पासून या पदावर होते. त्यांना प्रामुख्याने प्रतीकात्मक नेते मानले जात होते. ते लष्करी कारवायांचे नियोजन करणाऱ्या मुख्य निर्णय घेणाऱ्या गटाचा भाग नव्हते.

या हल्ल्यात हूतींचे सर्वोच्च नेते, लष्कराचे प्रमुख आणि संरक्षण मंत्री अब्दुल-मलिक अल-हूती जखमी अथवा मृत झाल्याची कोणतीही माहिती देण्यात आलेली नाही.

शनिवारी (30 ऑगस्ट) उशिरा आयडीएफनं निवेदन जारी करत सांगितलं की, त्यांना गुप्त माहिती मिळाल्यानंतर 'फक्त काही तासांमध्येच' त्यांनी हा हल्ला केला.

या संपूर्ण कारवाईचे काय परिणाम झाले याचे अद्याप मूल्यमापन सुरू असल्याची माहिती आयडीएफनं दिली.

गाझामध्ये इस्रायल आणि हमास यांच्यात युद्ध सुरू झाल्यापासून हूती नियमितपणे इस्रायलवर क्षेपणास्त्र डागत आहे. तसेच रेड सी व एडनच्या आखातात व्यापारी जहाजांवर हल्ले करत आहेत. ते पॅलेस्टिनी जनतेशी ऐक्य दाखवण्यासाठी हे करत आहेत, असं त्यांचं म्हणणं आहे.

यानंतर इस्रायलनंही हूतींच्या ताब्यातील येमेनमधील ठिकाणांवर हवाई हल्ले केले. तसेच हूती हल्ले रोखणे हे त्यामागचे उद्दिष्ट असल्याचं म्हटलं.

हूती कोण आहेत आणि त्यांचा उद्देश काय?

हूती हा येमेनच्या अल्पसंख्याक शिया 'झैदी' समुदायाचा एक शस्त्रधारी समूह आहे.

त्यांचं नाव त्यांच्या मोहिमेचे संस्थापक हुसैन अल हूती यांच्या नावावरून पडलं. ते स्वतःला 'अन्सार अल्लाह' म्हणजे ईश्वराचे सोबती असंही म्हणतात.

या समुदायानं 1990 च्या दशकात येमेनचे तत्कालीन राष्ट्रपती अली अब्दुल्लाह सालेह यांच्या तथाकथित भ्रष्टाचाराशी लढण्यासाठी या गटाची स्थापना केली होती.

2003 मध्ये अमेरिकेच्या नेतृत्वात इराकवर झालेल्या हल्ल्यात हुती बंडखोरांनी घोषणा दिली होती. "ईश्वर महान आहे. अमेरिका नष्ट व्हावी, इस्रायल नष्ट व्हावे. ज्यूंचा विनाश व्हावा, इस्लामचा विजय असो," अशी ती घोषणा होती.

हूती स्वतःला हमास आणि हिजबुल्लाहच्या साथीनं इस्रायल, अमेरिका आणि पाश्चिमात्य देशांच्या विरोधात इराणच्या नेतृत्वातील विरोधी अक्ष गटाचा भाग मानतात.

युरोपियन इन्स्टिट्यूट ऑफ पीसचे तज्ज्ञ हिशाम अल-ओमेसी म्हणाले की, हूती आखातातून इस्रायलकडे जाणाऱ्या जहाजांना लक्ष्य का करत आहे, याचा अंदाज यावरून लावता येऊ शकतो.

"आपण आता वसाहतवाद्यांशी आणि इस्लामिक राज्याच्या शत्रूंशी लढत आहोत, हा विचार त्यांच्या विचारधारेशी मेळ खाणाराही आहे," असं ते म्हणाले.

हूतींनी येमेनच्या मोठ्या भागावर ताबा कसा मिळवला?

येमेनमध्ये 2014 च्या सुरुवातीला हूती हे राष्ट्रपती पदावरील अली अब्दुल्लाह सालेह यांचे उत्तराधिकारी बनलेले अब्दरब्बुह मन्सूर हादी यांच्या विरोधात उभे राहिले. पुढे ते राजकीयदृष्ट्या बलशाली बनले.

त्यांनी त्यांचे आधीचे शत्रू असलेले सालेह यांच्याबरोबर एक करार केला आणि त्यांना पुन्हा सत्तेत आणण्याचा प्रयत्न केला.

येमेनच्या उत्तरेत हूतींना सादा प्रांतावर ताबा मिळवण्यात यश आलं. नंतर 2015 च्या सुरुवातीला त्यांनी राजधानी सनावर ताबा मिळवला. त्यातच राष्ट्रपती हादी येमेन सोडून विदेशात पळून गेले.

येमेनचा शेजारी देश सौदी अरबनं लष्करी हस्तक्षेप केला आणि हूती बंडखोरांना हटवून पुन्हा हादी यांना सत्तेत आणण्याचा प्रयत्न केला. त्यांना युएई आणि बहरीनचीही साथ मिळाली.

हूती बंडखोरांनी या हल्ल्यांचा सामना केला आणि येमेनच्या मोठ्या भागावर ताबा कायम ठेवला.

त्यांनी 2017 मध्ये अली अब्दुल्लाह सालेहची हत्या केली. त्यावेळी सालेहनं सौदीला साथ देण्याचा प्रयत्न केला होता.

या बंडखोरांची मदत कोण करतं?

हूती बंडखोर लेबनानच्या सशस्त्र शिया समूह हिजबुल्लाहच्या मॉडेलकडून प्रेरणा घेतात.

अमेरिकेतील रिसर्च इन्स्टिट्यूट 'कॉम्बॅटिंग टेररिझम सेंटर' नुसार हिजबुल्लाहद्वारेच त्यांना 2014 पासून मोठ्या प्रमाणावर लष्करी मदत आणि प्रशिक्षण दिलं जात आहे.

हूती हे इराण त्यांचे सहकारी असल्याचा दावाही करतात, कारण दोघांचा शत्रू एकच म्हणजे सौदी अरेबिया आहे.

इराण हुती बंडखोरांना शस्त्र देत असल्याची शंकाही व्यक्त केली जाते.

अमेरिका आणि सौदी अरेबिया यांच्या मते, इराणनं हूती बंडखोरांना बॅलेस्टिक मिसाइल पुरवली होती. त्याचा वापर 2017 मध्ये सौदी अरेबियाची राजधानी रियादवर हल्ल्यासाठी करण्यात आला होता. ती क्षेपणास्त्र हवेतच पाडण्यात आली होती.

सौदी अरेबियानं इराणवर हूती बंडखोरांना क्रूझ मिसाईल आणि ड्रोन दिल्याचा आरोपही केला आहे. 2019 मध्ये सौदी अरेबियाच्या तेल कारखान्यांवर हल्ल्यासाठी त्यांचा वापर करण्यात आला होता.

हूती बंडखोरांनी सौदी अरेबियावर कमी पल्ल्याची हजारो क्षेपणास्त्रही डागली आहेत. तसंच त्यांनी यूएईलाही लक्ष्य केलं आहे.

अशा प्रकारच्या शस्त्रांचा पुरवठा करण्याचा अर्थ म्हणजे संयुक्त राष्ट्रांनी लावलेल्या शस्त्रांवरील निर्बंधांचं उल्लंघन करणं. पण इराणनं हे सर्व आरोप फेटाळले आहेत.

येमेनच्या किती भागावर हूतींचा ताबा?

एप्रिल 2022 मध्ये अब्दरब्बुह मन्सूर हादी यांनी प्रेसिडेन्शियल लीडरशिप काऊन्सिलला त्यांचे सर्व अधिकार बहाल केले होते. हे काऊन्सिल सौदी अरेबियाची राजधानी रियादमधून काम करते. त्यालाच येमेनचं अधिकृत सरकार समजलं जातं.

पण येमेनची बहुतांश लोकसंख्या हूती बंडखोरांच्या नियंत्रणाखाली आहे. त्यांची संघटना देशाच्या उत्तर भागातून कर वसुली करते आणि त्यांचं चलनही छापते.

संयुक्त राष्ट्रांच्या सुरक्षा परिषदेनं हूती आंदोलनाचे अभ्यासक अहमद अल-बाहरी यांच्या हवाल्यानं म्हटलं होतं की, 2010 पर्यंत हूती बंडखोरांसोबत 1,00,000 ते 1,20,000 एवढे समर्थक होते. त्यात शस्त्रधारी सदस्य आणि बिगर शस्त्रधारी समर्थकांचा समावेश होता.

संयुक्त राष्ट्रांच्या माहितीनुसार हूती बंडखोरांनी लहान मुलांचीही भरती केली होती. त्यांच्यापैकी 1500 जणांचा 2020 मध्ये झालेल्या युद्धात मृत्यू झाला आणि त्याच्या पुढच्या वर्षी आणखी शेकडो मुलं मारली गेली होती, असंही संयुक्त राष्ट्रांनी म्हटलं आहे.

हुतींचा तांबड्या समुद्र किनारच्या मोठ्या भागावर ताबा आहे. तिथूनच ते जहाजांवर हल्ले करत आहेत.

युरोपियन इन्स्टिट्यूट ऑफ पीसचे एक तज्ज्ञ हिशाम अल-ओमेसी म्हणाले की, या हल्ल्यांमुळं त्यांना सौदी अरेबियासोबत सुरू असलेल्या शांतता चर्चेत त्यांची बाजू मजबूत करण्यासाठी मदत मिळाली आहे.

"ते बाब अल-मंदब म्हणजे लाल समुद्रातील अरुंद सागरी मार्ग बंद करू शकतात हे दाखवून त्यांनी सौदी अरेबियावर सवलती देण्यासाठी दबाव वाढवला आहे," असंही ते म्हणाले.

(बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन)