Trump yaburiye Tehran ko 'igihe kiri gushira' ku masezerano ya nikleyeri mu gihe yongereye ingabo hafi ya Iran

Ifoto yo mu bubiko igaragaza ubwato bunini bw'intambara bwa USS Abraham Lincoln buri mu nyanja.

Ahavuye isanamu, Handout via Reuters

Insiguro y'isanamu, Itsinda ry'ubwato bw'intambara bw'Amerika riyobowe n'ubwato rutura bwa USS Abraham Lincoln (ifoto yo mu bubiko)
    • Umwanditsi, Jaroslav Lukiv na Kathryn Armstrong

Perezida w'Amerika Donald Trump yaburiye Irani ko "igihe kirimo gushira" cyo kugira ngo ijye mu biganiro biganisha ku masezerano kuri ya gahunda ya nikleyeri ya Irani, nyuma yuko Amerika ikomeje kongera ingabo mu kigobe cy'Abarabu.

Trump yavuze ko "Armada ya rutura" – ni ukuvuga itsinda ry'amato rutura y'intambara y'Amerika – irimo "kugenda vuba vuba, n'imbaraga nyinshi cyane, umwete, n'intego" yerekeza kuri Irani.

Mu kumusubiza, Minisitiri w'ububanyi n'amahanga wa Irani Abbas Araghchi yavuze ko ingabo z'icyo gihugu ziteguye n'"intoki zazo ziri ku mbarutso" kugira ngo "zisubize aka kanya n'imbaraga" ubushotoranyi ubwo ari bwo bwose bwo ku butaka cyangwa mu nyanja.

Irani ishimangira ko gahunda yayo ya nikleyeri ari inyamahoro yose uko yakabaye ndetse yagiye ihakana inshuro nyinshi ibyo ishinjwa n'Amerika n'inshuti zayo, byuko irimo gushaka gukora intwaro kirimbuzi za nikleyeri.

Uku kuburira gushya kwa Trump gukurikiye isezerano rye ryo mu ntangiriro y'uku kwezi ko Amerika izatabara abari mu myigaragambyo yahashyijwe n'ubutegetsi bwa Irani mu buryo bw'urugomo rwinshi butari bwarigeze kubaho.

Imyigaragambyo yatangiye nyuma yuko ifaranga rya Irani ritaye agaciro cyane, ariko yahise ihinduka iba amakuba ajyanye n'iyemerwa (ishingiro) ry'ubutegetsi bwa kisilamu bw'icyo gihugu.

Trump yagize ati: "Ubufasha buri mu nzira." Nyuma yahinduye umurongo we, avuga ko yabwiwe mu buryo bwizewe ko iyicwa ry'abigaragambya ryahagaze.

Ibiro ntaramakuru by'impirimbanyi z'uburenganzira bwa muntu bikorera muri Amerika, byitwa Human Rights Activists News Agency (HRANA), bivuga ko byemeje iyicwa ry'abantu barenga 6,301, barimo 5,925 bigaragambyaga, kuva imvururu zitangiye mu mpera y'ukwezi gushize kw'Ukuboza (12).

Skip podcast promotion and continue reading
WhatsApp channel ya BBC Gahuza

Amakuru ya BBC Gahuza ako kanya kuri WhatsApp yawe

Kanda hano ujyeho

End of podcast promotion

HRANA ivuga ko irimo no gukora iperereza ku zindi mpfu zatangajwe z'abantu 17,000, ku bw'amakuru yabonye nubwo umurongo wa interineti umaze ibyumweru bitatu ufunzwe muri Irani.

Undi muryango, w'uburenganzira bwa muntu ukorera muri Norvège, witwa Iran Human Rights (IHR), waburiye ko umubare wa nyuma w'abapfuye ushobora kurenga abantu 25,000.

Aya magambo mashya ya Trump kuri Irani, uko bigaragara yibanze cyane kuri gahunda ya nikleyeri y'icyo gihugu.

Yanditse ku rubuga Truth Social ati: "Twizere ko Irani izihutira 'Kuza ku Meza' ikaganira ku masezerano ashyize mu gaciro kandi yo mu buryo bungana - NTA NTWARO ZA KIRIMBUZI."

Yavuze ko ingabo zirwanira mu mazi, hamwe n'ibikoresho byazo, ziri mu Kigobe cy'Abarabu ari nyinshi cyane kurusha izo yohereje muri Venezuela mbere yuko ingabo z'Amerika zifata Nicolás Maduro wari Perezida w'icyo gihugu.

Trump yongeyeho ko izi ngabo "ziriteguye, zifite ubushake, ndetse zishobora kuzuza byihuse ubutumwa bwazo, ku muvuduko n'urugomo, bibaye ngombwa".

Akomoza ku bitero by'Amerika byo muri Kamena (6) mu 2025 ku bigo bya nikleyeri byo muri Irani, ibitero Amerika yagabye mu gihe cy'intambara y'iminsi 12 hagati ya Irani na Israel, Perezida w'Amerika yaburiye ati: "Igitero gikurikiyeho kizaba ari kibi cyane kurushaho! Mwituma ibyo byongera kubaho."

Mu kiganiro n'igitangazamakuru CNN, umukuru w'inteko ishingamategeko ya Irani, Mohammad Bagher Ghalibaf, yavuze ko Irani yiteguye kuganira n'Amerika, ariko gusa ari uko ibiganiro ari ibyo "kubwizanya ukuri".

Ariko yavuze ko adatekereza ko ubwo ari bwo "bwoko bw'ibiganiro perezida wa Leta Zunze Ubumwe [z'Amerika] ashaka; ashaka gusa guhatira (abandi ibyo ashaka)".

Yongeyeho ati: "Wenda Bwana Trump ashobora gutangiza intambara, ariko ntagenzura (ukuntu irangira)."

BBC Verify, ishami rya BBC rigenzura ukuri kw'amakuru, ishingiye ku makuru ari ku mbuga za interineti yashoboye gukurikirana bimwe mu bikoresho n'abasirikare Amerika iherutse kohereza muri ako karere. Amashusho y'icyogajuru agaragaza ko indege z'intambara nibura 15 zageze ku kigo cy'indege za gisirikare cyo muri Yorudaniya cya 'Muwaffaq Air Force Base'.

Hanabayeho ukwiyongera kw'indege zigera ku bibuga by'indege za gisirikare byo muri Yorudaniya, Qatar, no ku kirwa cya Diego Garcia cyo mu nyanja y'Abahinde.

BBC Verify yabonye indege zibarirwa muri za mirongo zitwara imizigo ndetse n'indege ziha (zinywesha) izindi ibitoro, ubwo zari zirimo kugera mu burasirazuba bwo hagati.

Indege nto z'intambara zitajyamo umupilote (drone) hamwe n'indege zikora ubutasi z'Amerika zo mu bwoko bwa P-8 Poseidon, zabonywe ku rubuga FlightRadar24 rukurikirana ingendo z'indege, ubwo zari zirimo gukorera hafi y'ikirere cya Irani.

"Armada" yo mu mazi magari, nkuko Trump yayise, iyobowe n'ubwato rutura bw'intambara bw'Amerika bugwaho indege bwitwa USS Abraham Lincoln, na yo yageze mu karere k'uburasirazuba bwo hagati, nkuko mutegetsi wo mu ngabo z'Amerika yabihamirije BBC.

Hagati aho, Irani na yo yagabye ubwato bw'intambara bwa IRIS Shahid Bagheri - bugwaho drone bukaba bwaratangiye gukoreshwa mu mwaka ushize - ibwohereza hafi y'inkombe y'inyanja ku ruhande rwa Irani, nkuko bigaragazwa n'amafoto y'icyogajuru.

Ifoto ifatiwe mu kirere, ifatiwe hejuru mu buryo bwegerewe, igaragaza ubwato bunini bw'intambara butwara 'drone' bwa Irani. Bufite ibara ry'ikijuju.

Ahavuye isanamu, Maxar Techn

Insiguro y'isanamu, Ubwato bunini bw'intambara bwa Irani bwitwa IRIS Shahid Bagheri, bugaragara ku ifoto yafashwe n'icyogajuru mu Kuboza (12) mu mwaka wa 2024

Bijyanye n'amasezerano ya nikleyeri yo mu mwaka wa 2015 yagiranye n'ibihugu bikomeye ku isi, Irani ntiyemerewe gutunganya uranium yayo ku kigero kirenze 3.67% cya uranium itunganyije - icyo kigero ni cyo gicyenewe mu gukoresha mu buryo busanzwe ku bigo by'ingufu za nikleyeri - ndetse, mu gihe cy'imyaka 15, ntiyemerewe gutunganya uranium mu kigo cya nikleyeri cyayo cya Fordo.

Ariko Trump yavuye muri ayo masezerano mu 2018 mu gihe cya manda ye ya mbere ku butegetsi, avuga ko nta kinini cyane ayo masezerano yakoze mu kubuza Irani inzira yerekeza ku gukora igisasu, ndetse asubizaho ibihano by'Amerika kuri Irani, byashegeshe ubukungu bw'icyo gihugu.

Irani yihimuye irushaho kurenga ku byo yari yarabujijwe muri ayo masezerano, by'umwihariko ibijyanye no gukora uranium itunganyije, ikoreshwa mu gukora ibitoro (ingufu) byifashishwa mu mashini no mu gukora intwaro kirimbuzi za nikleyeri.

Amagambo y'abategetsi bo muri Amerika yasubiwemo n'ibitangazamakuru byo muri Amerika bavuga ko nka kimwe mu bigize amasezerano mashya, Irani igomba kureka gutunganya uranium, ikagabanya gahunda yayo y'ibisasu bya misile ndetse ikareka gufasha imitwe yitwaje intwaro ikoresha yo mu burasirazuba bwo hagati.

Igihe Amerika iheruka kugira icyo ikora ku bigo bya nikleyeri bya Irani hari muri Kamena (6) mu mwaka ushize, ubwo yarasaga ku bigo bitatu bitunganyirizwamo uranium ari byo Fordo, Natanz na Isfahan.

Icyo gihe, abategetsi bo muri Amerika bavuze ko icyo gikorwa (operation) - cyiswe "Midnight Hammer" (cyangwa inyundo yo mu gicuku, ugenekereje mu Kinyarwanda) - cyasubije inyuma cyane kuba Irani ishobora gukora intwaro kirimbuzi ya nikleyeri.

Ariko Hassan Abedini, umuyobozi wa politiki wungirije w'igitangazamakuru cya leta cya Irani, yavuze ko icyo gihugu "nticyahababariye cyane kuko ibikoresho byari byaramaze gukurwa" muri ibyo bigo.

Mu kwihimura kuri Amerika, Irani yagabye igitero cy'ibisasu bya misile ku kigo cy'indege za gisirikare cy'Amerika cyo muri Qatar - igitero Trump yavuze ko cyari gifite "intege nkeya cyane" kandi ko cyari "cyitezwe".

Amakuru y'inyongera yatawe na Joshua Cheetham, Matt Murphy, Alex Murray, Barbara Metzler na Sofia Ferreira Santos.