Dore amakarita atandatu agiye 'guhindura uburyo ubonamo isi'

Aya makarita agiye guhindura uburyo ubonamo (urebamo) isi ndetse Alastair Bonnett arabizi: na we ubwe avuga ko yatunguwe umunsi yatahuraga buri imwe muri ayo makarita.

Iyo mbamutima ni yo yabaye ishingiro ryo guhitamo ku gitabo cye yise '40 Maps That Will Change How You See The World' (cyangwa amakarita 40 azahindura uburyo ubonamo isi), uwo mwarimu wo kuri Kaminuza ya Newcastle yo mu Bwongereza aherutse gusohora.

Mu ntangiriro y'igitabo cye, Bonnett yandika ati: "Buri imwe muri aya makarita 40 iratunguranye. Ni amakarita ahinyuza ukuntu tubonamo isi, akenshi tuyisunika tuyigiza kure kurushaho, akenshi tuyisenya."

Bonnett ni umwanditsi w'ibitabo byinshi bivuga ku ihuriro riri hagati y'ubumenyi bw'isi ('géographie') n'umuryango mugari (sosiyete), ndetse ibitabo bye byasemuwe mu ndimi 19.

Muri icyo gitabo aherutse gusohora mu mwaka ushize, avuga ku ngingo zitandukanye, nko ku makarita ya kera no ku makarita yakozwe hifashishijwe ikoranabuhanga rigezweho, y'umubumbe wacu n'isanzure.

Twaganiriye na Bonnett kuri atandatu muri ayo makarita, agaragaza ingingo zitandukanye hamwe n'ireme ry'igitabo cye.

1. Igihe Ubushinwa 'bwavumburaga' isi

Mu mwaka wa 2001, umugabo ukunda kwihugura ku mateka yavumbuye mu iduka ry'ibya kera ry'i Shanghai mu Bushinwa igikoresho gitanga icyizere cyo guhindura amateka ya muntu: ikarita yo mu mwaka wa 1418 igaragaza isi yose, harimo n'umugabane w'Amerika.

Mu yandi magambo, yari ikarita yabayeho imyaka 70 mbere yuko Christophe Colomb agera kuri uwo mugabane.

Ariko umwanditsi wayo ntiyashoboye gushushanya gusa kandi neza imigabane yose, harimo n'Antaragitika (Antarctique), ahubwo yanashoboye kongeraho ibisobanuro byayo.

Urugero, ku bijyanye n'Afurika, avuga ko "uruhu rw'abantu hano ari nk'irangi ry'umukara", mu gihe muri Amerika y'Epfo, bisobanurwa ko "ibiremwamuntu bikoreshwa nk'ibitambo ndetse abantu bubaha umuriro".

Inkuru y'"ikarita yo mu 1418" yakwiriye ku isi hose. Bonnett yabwiye ishami rya BBC ritangaza amakuru mu rurimi rw'Icyespanyole, BBC Mundo, ati: "Igitekerezo cyuko Abashinwa bavumbuye Amerika hamwe n'amakuru arambuye gutyo ajyanye na byo mbere y'Abanyaburayi ni ingenzi cyane."

Nkaho ibyo bitari bihagije, umushakashatsi w'Umushinwa uzwi cyane Zheng He ni we wari uyoboye ubutumwa bw'abazengurutse isi.

Ariko hari hari ikibazo: ibyo byose ntibyari ukuri.

Bonnett avuga ko iyo karita ifite amakuru menshi cyane kuburyo bitari gushobokera Abashinwa kugira ayo makuru menshi gutyo ajyanye n'isi bidasabye ko ubutumwa bwakurikiranye busiga ikirari (inzira) na kimwe cy'urutonde rw'ahantu bageze.

Bonnett ati: "Ni yo karita yonyine itari ukuri yo mu gitabo cyose ariko ntekereza ko [iyo karita] iteye amatsiko cyane kuko yerekana ko hariho amashyushyu menshi cyane yo gutuma amateka avugwa mu buryo butandukanye."

Avuga ko Ubushinwa bufite "umugenzo wo gushushanya amakarita wa mbere utangaje cyane ku isi."

2. Ubufindo n'inkuru z'aba 'Aztèques'

Avuga ku makarita abiri y'abo mu bwoko bw'aba 'Aztèques' yatangaje mu gitabo cye, Bonnett yandika ko amakarita yacu "agezweho" atari imihanda n'imijyi gusa ariko ko amakarita menshi "yabanjiriye [aya] agezweho" yageneraga umwanya ubufindo (ubumaji cyangwa 'la magie') no kubara inkuru. Ayo azwi nka 'Codex Quetzalecatzin' na 'Codex Nuttall'.

Iyo ibanza ni iyo mu mwaka wa 1593, ni ukuvuga ku mwaduko w'aba 'conquistadors' (cyangwa abakoloni), mu gihe iyindi ari iyo mu kinyejana cyabanje, mu by'ukuri ibyo bituma iba imwe muri bicye cyane byarokotse byo muri icyo gihe: menshi mu makarita - hamwe n'ibitabo n'izindi nyandiko - Abanya-Espanye bayise aya shitani nuko barayatwika.

Bonnett yemera ko ikarita ya 'Codex Nuttall' "ntisa na busa n'ikarita iyo ukiyireba bwa mbere" kuko avuga ko tumenyereye ko ikarita iba ari ikintu kigabanyije cyane mu ngano ugereranyije n'ikintu nyakuri (uko cyakabaye) igaragaza kirebewe hejuru. Ahubwo hano, tubona abantu, inyamaswa hamwe n'ibinyabuzima bimwe bidasanzwe, kandi ibyo byose tukabibona mu rwunge (mu ruvange) rw'imisusire (imiterere).

Urufunguzo rwo gusobanukirwa 'Codex Nuttall' ruri mu gutahura igisobanuro cy'ibimenyetso. Urugero, ikiremwa cyasamye gisobanuye ko hari ubuvumo.

Bonnett agira ati: "Ni ubwoko bw'ikarita tutari twarigeze na rimwe twongera kubona."

Naho ikarita ya 'Codex Quetzalecatzin', yo ni ikintu cy'urusobe. Irimo ibimenyetso by'aba 'Aztèques' ariko irimo n'inyandiko zo mu rurimi rw'Icyespanyole cyangwa mu rurimi rw'Iki-nahuatl, inyandiko zanditswe mu myandikire yo muri alufabe (alphabet) yo mu Kilatini (yo kuva kuri A kugera kuri Z).

Iyo yakozwe n'umwe mu miryango ikomeye cyane y'aba 'Aztèques' bo muri icyo gihe w'aba 'Quetzalecatzin' cyangwa aba 'León' bitewe n'izina ryo mu rurimi rw'Icyespanyole rwakoreshejwe.

Intego yayo yari iyo kugaragaza uburenganzira bushingiye ku bisekuru bari bafite ku butaka bumwe na bumwe bwo mu turere two mu gihe cy'ubu, ari two Puebla na Oaxaca (muri Mexique). Ni yo mpamvu iyo karita iriho amakuru ajyanye n'ubumenyi bw'isi ndetse n'igiti cyangwa igishushanyo kigaragaza uko ibisekuru byagiye bikurikirana (arbre généalogique).

Bonnett arasobanura ati: "Ni ikarita y'igihe n'ibyari biriho icyo gihe." Mu gitabo cye, anasobanura ko "iyi karita ni ingenzi atari ukubera ko ari ikarita y'abasangwabutaka cyangwa y'abakoloni, ahubwo kuko igaragaza igihe cyo hagati y'abo bombi. Ni ingenzi kuko igaragaza igihe kibanziriza [cy'inzibacyuho] n'igihe cy'ivuka ry'umuryango mugari [sosiyete] w'abantu b'imvange [aba 'métis']."

3. Uko Ubuyapani bubona abaturage bose b'isi

Mu gihe umuryango mugari (sosiyete) w'Ubuyapani wabagaho mu kato gakomeye (waritaruye cyane ibindi bice byo ku isi), iyi "karita y'isi" yari igenewe kwerekana "ibihugu bitandukanye, cyo kimwe n'abantu", nkuko igice cyo hejuru kibigaragaza.

Iyi karita yakozwe mu mwaka wa 1671, igabanyijemo ibice bibiri: ku ruhande rumwe, hari ikarita y'isi, naho ku rundi ruhande hari abashakanye 40.

Ku bijyanye n'iyi karita ubwayo, Bonnett yandika ati: "Ikintu cya mbere umuntu ayibonaho, ni uko isi ifite icyerekezo kidasanzwe [kitamenyerewe]. Umugabane w'Amerika uri mu mpera yo 'mu majyaruguru' naho Aziya iri hagati no hasi. Rero Ubuyapani ugereranyije buri hagati."

Ariko nta gushidikanya ko uko guhitamo abashakanye ari ko gashya kayo. Abo bahagarariye ibihugu bitandukanye n'amoko atandukanye hamwe n'imyambaro ifatwa ko iyaranga ndetse n'ibyo wamenya biteye amatsiko kuri ibyo bihugu n'amoko.

Nk'urugero, hari umuryango w'abantu b'ibigango n'umuryango w'abantu b'igihagararo gito cyane. Abo b'igihagararo gito cyane bapimaga santimetero (cm) zigera kuri 36 z'uburebure ndetse, mu kwirinda gufatwa n'imisambi ngo ibarye, "buri gihe bagenda[ga] bari mu itsinda".

Iruhande rw'Abanya-Brezili babiri, umuntu ashobora kuhasoma aya magambo: "Aba bantu ntibaba mu nzu; bakunda kuba mu buvumo. Barya umubiri w'umuntu." Hanyuma hakaza aya magambo: "Igihe umugore ari hafi kubyara, umugabo aribwa mu nda. Abagore ntibumva ububabare."

Bonnett arasobanura ati: "Bisa nkaho aba benshi bashakanye babaga bari aho kuko bateye amatsiko ndetse banatangaje." Yongeraho ati: "Ni ikarita y'undi muntu wo mu gihugu cya kure, nkuko agaragara arebewe muri ubu Buyapani."

Bonnett avuga ko iyi karita igaragaza ko nubwo umuntu yagerageza gushyira abantu ku ruhande (mu kato), abo bantu baba bahari buri gihe.

4. Hariho inyanja imwe rukumbi

Iyi foto ishobora kuba ari yo ya mbere yoroshye cyane ndetse y'ingirakamaro cyane - nkuko iki gitabo kibisezeranya - mu guhindura imitekerereze.

Ni ikarita igaragaza akamaro k'amazi, atwikiriye ibice bitari munsi ya bibiri bya gatatu (2/3) by'ubuso bw'isi. Bityo, aho kwifashisha imiterere imenyerewe, iyi karita ishyira inyanja rwagati naho imigabane ikayishyira ku mpera.

Bonnett agira ati: "Nta nyanja ya Atlantika ihari, nta nyanja y'Ubuhinde ihari ndetse n'andi mazi afite amazina atandukanye yumvikanisha ko atandukanye."

Arasobanura ati: "Mu by'ukuri, hari inyanja imwe rukumbi ariko tuyishyiraho ikirango kugira ngo bise nkaho ifite imipaka ya politike."

Iyi karita yongeraho igice cy'inyongera cy'amakuru, mu kugaragaza amazi mu bice bitandukanye by'ay'ubururu n'ay'ubururu budatsitse (bworoheje) kugira ngo yerekane ubujyakuzimu butandukanye.

Mu by'ukuri, iyi karita yakozwe n'itsinda ry'inzobere mpuzamahanga ryitwa "Ikarita rusange y'ubujyakuzimu bw'inyanja" (cyangwa "carte générale bathymétrique des océans").

Intego y'iryo tsinda ni uko bitarenze mu mwaka wa 2030 hazaba harakozwe ikarita y'ubujyakuzimu bw'inyanja zo kuri uyu mubumbe.

Bonnett avuga ku "mabarurishamibare ateye amatsiko muri iki gice gito" cy'igitabo cye. Urugero, 78% by'inyamaswa ziba mu mazi ndetse na 91% by'ibiba mu nyanja ntibyasobanuwe.

Ati: "Iyi karita igaragaza ukuntu aho hantu ari hanini cyane, hagutse ndetse harumbuka."

5. Urusaku i Mexico (n'impinduramatwara yarwo)

Mu makarita 40 yo muri iki gitabo, Bonnett yemeza ko iyo yumvise ivugwaho cyane ari igaragaza urusaku ruterwa n'ingendo z'imodoka i Mexico mu murwa mukuru wa Mexique. Ati: "[Iyo karita] Yagize ijambo rikomeye."

Mu gitabo cye, Bonnett asobanura ko iyo karita, yakozwe mu mwaka wa 2011 n'abahanga muri siyanse bo muri laboratwari ('laboratoire') y'ubusesenguzi hamwe n'ibyo gukora amajwi yo mu byuma kuri Kaminuza ya 'Université autonome métropolitaine de Mexico', "yahindutse itangazo nshingiro mu rwego rw'amajwi ajyanye n'ibidukikije".

Mu kiganiro, agira ibyo yongeraho, ati: "[Iyo karita] Yashinze inkundura yo guharanira umutuzo. Ni ikarita ivuga ngo 'ibyo birahagije [geza aho]'. Kuva yatangazwa, imijyi myinshi n'ibigo byinshi byifuza kumenya ikigero cy'urusaku ruri mu gace birimo."

Bonnett yongeraho ati: "Buri karita ishaka guhindura [gukora impinduka] impaka ku kibazo, igomba kumvikana mu buryo bworoshye kandi ako kanya.

"Iyi ni ko imeze: ihishura umujyi urwaye. Aya mabara ahinda umuriro, iyi mitsi y'amaraso ifite ibinure kandi itera cyane, ni [igaragaza] ukurwara umutwe w'igikatu wo mu buryo bwo mu ikarita."

Yandika ko ubutumwa burimo ari uko "urusaku rwangiza cyane ubuzima, rutuma abantu barwara kandi ruri hose".

Urugero, kumva urusaku rw'amasaha umunani ku munsi rwo ku kigero cyo hejuru cyane, kiba gihera kuri 'décibels' 75 kikagaragazwa mu ibara ry'ubururu n'umukara, bituma umuntu atakaza ubushobozi bwo kumva.

Uwo mubare w'ama 'décibels' ungana n'urusaku nk'urw'imashini isya ikanavangavanga ibiribwa, urw'imashini ikata ibyatsi mu busitani cyangwa urusaku rwa gariyamoshi. Kandi ibyo biri hose muri uwo mujyi.

6. Ibintu umuntu atakwiyumvisha

Bonnett agira ati: "Ku musozo w'igitabo, hari amakarita menshi agaragaza aho imibumbe yari iherereye mu gihe cy'amavuko y'abantu [cartes astrogéographiques] kuko aba bahanga mu bumenyi bw'isanzure bayakoresha atari gusa mu buryo bwo kugaragaza ibintu, ahubwo nanone nk'igikoresho cyo mu bushakashatsi bw'ibanze."

Ikarita ya nyuma muri iki gitabo, ya 40, ni imwe mu zo uyu mwanditsi akunda cyane. Igaragaza uruhuri rw'inyenyeri rwa Laniakea, ijambo ryo mu rurimi rw'Igi-hawaïen risobanura "ikirere kinini cyane" cyangwa "cy'ingano idashobora gupimwa".

Iyo karita, yakozwe n'itsinda riyobowe n'ikigo cy'ubumenyi bw'inyenyeri (astronomie) cyo kuri Kaminuza yitwa 'Université d'Hawaï', igaragaza inzira z'inyenyeri zatewe n'iturika rizwi nka 'Big Bang', bikora icyo Bonnett avuga ko ari "nk'umugezi w'inyenyeri".

Munsi y'agace k'umutuku hari urujeje rwitwa Inzira Nyamata (Voie Lactée) hamwe n'izindi nyenyeri nyinshi.

Bonnett agira ati: "Ni ikintu cy'ubwiza buhebuje, giha iforoma [ishusho] uburyo bwacu bwo gutekereza."

Mu gitabo cye, asobanura ko inyenyeri "ziri mu bintu byagutse cyane".

Ati: "Ibintu nka Laniakea. Kugira ngo tumenye umwanya wacu mu isanzure, tugomba kumenya amazina yabyo no gusobanukirwa umubano wacu na byo."

Urugero, iyi karita ifasha gusobanukirwa ko Inzira Nyamata - uruhuri rw'inyenyeri zirimo izuba n'imibumbe irugaragiye irimo n'isi - igendera ku muvuduko wa kilometero 600 ku isegonda ndetse ko iba iri kumwe n'izindi nyenyeri.

Bonnett arasobanura ati: "Niba Inzira Nyamata n'ubundi isanzwe ari nini cyane mu buryo tudashobora kwiyumvisha, Laniakea na yo ni nini cyane kurusha uko. Kandi hari ikintu gishimishije mu kuba umuntu agerageza kwagura intekerezo ye kugeza mu cyerekezo cya kure cyane hashoboka."