Covid-19: Uko Tanzania yisubiyeho ku nkingo

Ahavuye isanamu, STATEHOUSE TANZANIA
- Umwanditsi, Na Peter Mwai
- Igikorwa, BBC Reality Check
Perezida wa Tanzania Samia Suluhu yahawe urukingo rwa Covid, mu ntangiriro y'ibikorwa by'ikingira muri Tanzania.
Ibi bigaragaje itandukaniro kuri Covid n'uwo yasimbuye John Magufuli, wakerensaga bikomeye coronavirus, wapfuye mu kwezi kwa gatatu azize ibibazo by'umutima, nkuko leta yabivuze icyo gihe.
Uwo wari Perezida ntabwo yemeraga akamaro k'inkingo, ndetse Tanzania ntabwo yitabiriye kujya muri gahunda zijyanye no gukingira.
Ni iki cyahindutse ku butegetsi bw'uyu Perezida mushya?
Mu muhango wo gutangiza ibikorwa byo gukingira, Perezida Samia yashishikarije Abanya-Tanzania bose gukingirwa, avuga ko iki gihugu "atari ikirwa [izinga mu Kirundi]".
Mu kwezi kwa gatandatu, yemereye imiryango mpuzamahanga n'ibiro bihagarariye ibihugu muri Tanzania kwinjiza inkingo mu gihugu z'abakozi babyo.
Tanzania yanasabye kujya muri gahunda yo kugeza inkingo za Covid mu bihugu bicyennye izwi nka Covax, ku itariki ya 24 y'ukwezi kwa karindwi ibona doze miliyoni imwe z'inkingo za Johnson & Johnson zatanzwe na leta y'Amerika.
Ibirwa bya Zanzibar bifite ubwigenge bucagase, byatangiye gukingira mu byumweru hafi bibiri bishize, bikoresheje urukingo rw'Ubushinwa rwa Sinovac.
Umuryango w'Ubumwe bw'Afurika na wo uvuga ko Tanzania irimo kwitabira gahunda yawo yo kugura inkingo.
Mu kwezi kwa gatanu, Perezida Samia yagaragaye nk'ufite amakenga ku nkingo, ubwo yabwiraga abakuru bo mu idini ya Islam ko azirikana impungenge zabo zijyanye no kumenya niba inkingo nta bibazo ziteza ku buzima, kandi ko ubutegetsi bwe butazemera "ibintu byose tuzaniwe cyangwa [ibyo] dusabwe gukora".
Yagize ati: "Rero, no kuri iki kibazo cy'inkingo, tuzabanza tunyurwe mbere yo gufata icyemezo niba tuzikoresha cyangwa tutazikoresha".
Ni ngombwa kumenyesha ko bamwe mu bayoboke b'uwahoze ari Perezida bakomeje kutemera ikoreshwa ry'inkingo.
Nk'urugero, umuvugabutumwa Josephat Gwajima, akaba ari n'umudepite, yavuze nta gihamya ko inkingo zishobora kwivanga mu karemangingo-fatizo k'umuntu (DNA/ADN).
Ni iki Perezida mushya yavuze kuri Covid?
Yemeye ko iyi virusi iri mu gihugu ndetse ashishikariza abaturage gufata ingamba zo kwirinda zirimo nko:
- gukaraba intoki
- kwambara agapfukamunwa
- no guhana intera

Ahavuye isanamu, Getty Images
Mu kwezi kwa gatandatu mu 2020, nyuma yo kunyura mu nkubiri ya mbere y'iki cyorezo, Perezida Magufuli yatangaje ko coronavirus ntayicyirangwa mu gihugu.
Ndetse, nibura mu ntangiriro, ntiyashishikarije abaturage kwambara agapfukamunwa cyangwa ngo agaragaze ko Tanzania izacyira inkingo.
Yagize ati: "Nemera... ko indwara ya corona yaranduwe n'Imana".
Perezida Magufuli yanamamaje:
- amasengesho
- imyitozo ngororangingo
- kwiyuka n'ibyatsi
- n'imiti gakondo y'ibyatsi

Ahavuye isanamu, Getty Images
Kandi ku bijyanye no kwiyuka no gukoresha indi miti, itandukaniro rya Perezida Samia n'uwo yasimbuye urebye ntirisobanutse neza.
Yavuze ko:
- abantu badakwiye kubuzwa kwiyuka ndetse avuga ko yasomye ko ubu buryo bushobora gutanga umusaruro mu bihe bya mbere umuntu amaze kwandura
- atari byo "gusuzugura burundu no kuvuga oya" ku miti gakondo
Perezida Samia yagize ati: "Niba wumva kwiyuka bigufasha, genda ubikore".
"Niba wumva gufata umuti runaka bizagufasha, bikore".
Ariko nta gihamya iriho yemeza ko kwiyuka ari umuti w'ingirakamaro kuri Covid.
Ndetse Shadrack Mwaibambe, umukuru w'ishyirahamwe ry'abaganga bo muri Tanzania, avuga ko leta idakwiye kuba ibivugaho "kuko twebwe [abategetsi] twafashe icyemezo cyo gukurikiza ibivugwa na siyansi".
Ni ibiki Perezida mushya yakoze?
Ageze ku butegetsi, Perezida Samia yashyizeho itsinda ryo kurwanya Covid-19.
- kuba iyi virusi ihari bikwiye kwemerwa ku mugaragaro
- amakuru ku mibare y'uko Covid ihagaze akwiye gutangazwa ku mugaragaro
- Tanzania ikwiye kujya muri gahunda ya Covax yo gusaranganya inkingo ku rwego rw'isi hagati y'ibihugu bikize n'ibicyennye

Mu minsi ya mbere y'ubutegetsi bwe, Perezida Samia akenshi yagaragaraga mu ruhame atambaye agapfukamunwa.
Ariko yarakambaye mu ngendo zimwe yagiriye mu mahanga (muri Uganda, muri Kenya no mu Burundi), ndetse yagiye aboneka kurushaho akambaye muri Tanzania.
Inzego za leta na zo zimaze igihe zisaba abaturage kwambara agapfukamunwa.
Ndetse hari n'amabwiriza mashya ajyanye no kongera gufungura amashuri, arimo nko:
- kwambara agapfukamunwa
- guhana intera
- no kugenzura ko hari uburyo bwateganyijwe bw'aho gukarabira intoki no kureba niba hari imiti yica udukoko (sanitisers)
Impinduka ku ho ubutegetsi bwa politiki buhagaze zatumye abaganga bashobora gukora mu bwisanzure kurushaho, gusuzuma abarwayi no kubavura nta bwoba ko hari ingaruka zizababaho zivuye ku bategetsi, nkuko Bwana Mwaibambe abivuga.
Naho ku bijyanye n'imibare kuri coronavirus?
Ubwo iki cyorezo cyari gitangiye, mu 2020, Tanzania yatangiye gutangaza amakuru y'imibare y'ubwandu n'impfu, ariko mu buryo bwihuse kandi butunguranye irabihagarika.
Ubu leta isigaye itangaza ayo makuru, ariko atari kenshi nk'uko ibindi bihugu bibigenza, kandi itavuga umubare w'ibizamini byafashwe, cyangwa ibipimo by'uko ubwandu buhagaze buri munsi.
Minisiteri y'ubuzima iherutse kuvuga ko izajya itangaza imibare ya Covid-19 buri byumweru bibiri.

Ahavuye isanamu, Getty Images
Mu mpera y'ukwezi kwa gatandatu, mu muhango wabereye i Dar es Salaam, Perezida Samia yatangaje imibare y'abarwayi ba Covid-19 bari mu bitaro.
Yagize ati: "Dufite abarwayi bagera hafi ku 100 rirenga, muri bo abatari munsi ya 70 bari kuri oxygen [umwuka wo guhumeka] naho abandi bari kuvurwa bisanzwe".
Ku itariki ya 21 y'ukwezi kwa karindwi, minisiteri y'ubuzima yatangaje ko mu bitaro byo mu gihugu hari abarwayi 682 ba Covid-19, 176 muri bo bakaba barayisanzwemo ku munsi wabanje.
Yanatangaje ko abantu 29 bishwe na Covid, ariko ntiyatangaza andi makuru arenzeho.
Ariko Minisitiri w'ubuzima Dorothy Gwajima yagize ati: "Mwibuke ko izi [mpfu] ari iz'abagiye ku mavuriro kandi birashoboka ko hari izindi mu ngo".

Izindi nkuru wasoma kuri Tanzania:













