Burundi: Uko cancer n’ubuvuzi bwayo byifashe mu gihugu

Kuri ibi bitaro mu Kamenge bapima indwara za cancer

Ahavuye isanamu, Santepriorite

Insiguro y'isanamu, Kuri ibi bitaro mu Kamenge bapima indwara za cancer

Cancer ni indwara iza ku mwanya wa kabiri mu zica abantu benshi ku isi, imibare y'abo ihitana igenda yiyongera, ibihugu byo ku isi nabyo bigenda byongera imbaraga mu kuyirinda no kuvura abayirwaye.

Mu Burundi imibare y'ibanze itangwa n'ishami rya ONU ryita ku buzima (OMS/WHO) ivuga ko ababo 2,800 babasangamo cancer buri mwaka naho abagore bakaba ku 1,100.

BBC Gahuzamiryango yaganiriye na Louis Ngendahayo umuyobozi wa serivisi yo gupima cancer zitandukanye mu bitaro by'i Bujumbura byitiriwe umwami Khaled.

Umwaka ushize, umwe mu Barundi wakize indwara ya cancer yabwiye BBC ingorane bahura nazo mu kwivuza.

Imibare ya cancer ihagaze ite mu Burundi?

Bwana Ngendahayo avuga ko mu mwaka ushize mu Burundi ari bwo batangiye ubushakashatsi bwo kumeya imibare ya Cancer mu gihugu, bahereye mu mujyi wa Bujumbura ku bitaro bya Prince Régent Charles n'iby'ibyitiriwe umwami Khaled.

Ati: "Ibiharuro ubu dufite hano mu Burundi twisunga ibya OMS, cyane cyane abakora ubushakashtsi kuri centre ya cancer mu Bufaransa.

"Imibare batanga ni iyo bavana mu bihugu by'akarere aho bamaze kugira serivisi zo kubara abarwaye cancer no kubakurikirana. Kubyo bamaze kubona rero bageze hafi ya cancer 700.

"Ibiharuro by'ifatiro bitangwa na OMS, bavuga ko abarwayi ba cancer ku mwaka mu Burundi mu bagabo ari 2,800 mu bagore naho ni 1,100".

Avuga ko mu bagabo ahanini ari abafite cancer y'udusabo tw'intanga izwi nka 'prostate' na cancer ifata inzira y'ibiribwa, ku bagore ko ari cancer y'inkondo y'umura (urwinjiriro rw'igitereko) n'ifata ibere naho mu bana ni iyo mu maraso.

Abarundi bafite amakuru kuri cancer?

Bwana Ngendahayo avuga ko ubu leta ifatanyije n'imiryango itegamiye yigenga, bari gushyira imbaraga mu kwigisha abantu uko cancer zifata, ariko ubutumwa benshi batabwumva.

Ati: "Abamaze kurwaza cancer barabyumva, ariko navuga ko muri rusange kwigisha abantu bigikenewe.

"Nk'urugero kwigisha abantu kumenya igitera cancer ko harimo imibereho ya buri munsi nko kunywa inzoga, itabi, kubyibuha cyane no kumenyera kudakora imyitozo ngororamubiri.

"Hakwiye no kwigishwa abakora kwa muganga kumenya ibimenyetso byayo kugira ngo babibwire abarwayi, umurwayi ajye kwivuza hakiri kare".

Imibare ya Cancer

Mu Burundi hari laboratoire imwe ya leta - ari nayo Louis Ngendahayo akoramo - n'indi y'abigenga, zipima cancer.

Ati: "Abarwayi benshi baza cancer imaze kugera kure kuko bataba bazi ibimenyetso byayo, iyo baje batinze usanga no kubavura bitoroha. Bamwe barabagwa abandi ugasanga ntibigishoboka".

Abo bayisanganye bigenda bite?

Uburyo buriho bwo kuvura cancer muri aka karere ni ubwo gukoresha imiti yica uturemangingo twayo (chemiotherapy) n'uburyo bwo gutwika utwo turemangingo hakoreshejwe imirasire (radiotherapy).

Mu Burundi ubu nta nta muganga w'inzobere kuri cancer (specialist) uri mu gihugu kuko uwari uhari umwaka ushize yagiye kunononsora mu mahanga nk'uko Ngendahayo abivuga.

Ati: "Ubu abarwayi bajya hanze gushaka imiti bakagaruka bagakomeza gukurikiranwa hano bitewe n'uko bavuwe mu bihugu duturanye cyangwa mu mahanga.

"Hari ikibazo cy'abaganga bacye bashobora kuvura cancer, ariko mu byo numva hari abatangiye kujya kubyiga turizera ko mu myaka iza bizarushaho.

Bwana Ngendahayo avuga ko hakenewe kandi politiki yo gufungura ivuriro rizobereye mu kuvura cancer mu Burundi.

Avuga ko ubu abarwaye cancer ababishoboye babagira inama yo kujya kwivuza mu bihugu byo muri aka karere.

Ati: "Aho navuga nko muri Uganda niho hari centre yo gukoresha radiotherapy, ariko no mu Rwanda bamaze kubona iyo centre. Mu bihugu bitanu byo muri aka karere u Burundi nibwo butaragira ubwo bushobozi.

"Twizera ko habaye kumvikana hagati y'ibihugu abarwayi bacu bashobora kujya kwivuzayo kuko muri ibyo bihugu bavura abaturage babo ariko abavuye mu Burundi basabwa kwirihira".

Bwana Ngendahayo avuga ko iki aricyo kibazo kuko niyo abo barwayi babonye iyi miti basanga ihenze cyane.

Inama ze ku gihugu?

Ati: "Icya mbere ni ukugira gahunda yo kwigisha abaganga bashobora kubasha gupima cancer, nk'ubu muri iyi laboratoire nsigaye ndi njyenyine, uwo twafatanyaga yabaye 'umukukuruke' (yagiye mu kiruhuko cy'izabukuru).

"Ubu nasabye ko bampa abaganga bimenyereza, tumaze kohereza umwe muri Côte d'Ivoire hari n'undi bishoboka ko azajya muri Maroc, abo ni abazamfasha gupima.

Asaba kandi ko leta yashyira imbaraga mu kohereza kwiga abanononsora ibyo kuvura cancer (specalists).

Akongeraho no kongera imbaraga mu kwigisha Abarundi kwirinda cancer, kugeza kuri benshi inkingo (incanco) za hepatite C n'urukingo rwa cancer y'inkondo y'umura ku bana b'abakobwa benshi.

Ati: "Ikindi ni ukureba uko bakorana n'ibihugu duturanye mu buryo bwo guhanahana abarwayi bapimwe cancer hano bagashobora kubavura ku buntu".