از طلا و آهن تا اورانیوم؛ ثروت‌ طبیعی ایران چقدر است؟

ثروت ایران بیش از هر چیز به نفت و گاز ربط داده می‌شود اما گزارش‌های بین‌المللی و داخلی نشان می‌دهند که این کشور دارای پایهٔ معدنی وسیعِ گسترش یافته در امتداد لایه‌های جیولوجی گوناگون است که هزاران معدن متنوع را در بر می‌گیرد، از آهن و مس گرفته تا طلا، مواد معدنی صنعتی و اورانیوم.

در گزارشی تحت عنوان «یادداشت تحلیل کشور: ایران» که اداره اطلاعات انرژی امریکا در اکتوبر ۲۰۲۴ منتشر کرد، آمده است که ایران از بزرگترین دارندگان ذخایر نفت و گاز طبیعی در جهان است که بر اساس برآوردهای سال ۲۰۲۳ این نهاد، ایران سومین دارنده ذخایر نفتی و دومین دارندهٔ ذخایر گاز طبیعی جهان بوده است.

نویسندگان این گزارش می‌گویند که میدان‌های اصلی نفت در جنوب غربی کشور، به‌ویژه در خوزستان و در امتداد کمربند جیولوجی زاگرس متمرکز است، در حالی که میدان نفت بحری «پارس جنوبی» مشترک با قطر، بزرگترین میدان گازی این کشور است و از بزرگترین میدان‌های گازی جهان به شمار می‌رود.

همچنین در این گزارش آمده است که بین سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۳ تولید میعانات نفتی ایران افزایش یافت و صادرات نفت منبع مهم درآمد این کشور بوده است، که بخش بزرگی از محموله‌های آن راهی چین شده است.

بااین‌حال، ایران فقط نفت و گاز ندارد.

سازمان زمین‌شناسی امریکا (USGS) در سالنامه مواد معدنی خود برای سال ۲۰۲۲ (که در۲۰۲۵ منتشر شد) می‌گوید که «ایران بیش از ۶۰ نوع کالای معدنی تولید می‌کند که از آن جمله می‌توان به آلومینیوم، باریت، سمنت، مس، طلا، سنگ‌آهن، سرب و روی یا زینک، و همچنین چندین نوع ماده معدنی صنعتی دیگر اشاره کرد.»

این گزارش می‌افزاید که شمار معادن فعال در ایران به بیش از ۶ هزار می‌رسد و دولت از طریق «سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران» (IMIDRO)، کنترول اکثر شرکت‌های بزرگ را در اختیار دارد.

خبرگزاری رویترز به نقل از وبسایت رسمی این سازمان، ذخایر معدنی این‌کشور را حدود ۳۷ میلیارد تن ذخیره قطعی برآورد کرده است. علاوه بر این، ذخایر احتمالی نیز بیش از ۵۷ میلیارد تن تخمین زده می‌شود.

طبق گزارش سازمان زمین‌شناسی امریکا، ایران دارای ذخایر عظیمی از سنگ‌آهن است که سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی این‌کشور مقدار آن را تا پایان سال ۲۰۲۲، حدود ۳.۳ میلیارد تن برآورد کرده است.

براساس این گزارش، ایران یکی از بزرگترین تولیدکنندگان آهن اسفنجی (DRI) در جهان است که ماده اولیه کلیدی در صنعت فولاد محسوب می‌شود.

از مهم‌ترین مناطق تولید سنگ‌آهن، منطقه «گل‌گهر» در نزدیکی سیرجان در ولایت کرمان و همچنین معادن «چادرملو» و «سنگان» هستند که تولید سالانه آن‌ها ده‌ها میلیون تن سنجیده می‌شود.

در رابطه با مس، گزارش سازمان زمین‌شناسی امریکا ذکر می‌کند که ایران در سال ۲۰۲۲ به ۳۲۲ هزار تن مس (محتوای مس در کنسانتره) تولید کرد.

این گزارش می‌افزاید که تولید مس در مجتمع‌های اصلی شامل «سرچشمه»، «سونگون» و «میدوک» متمرکز است و ذکر می‌کند که ذخایر سنگ مس در سال ۲۰۲۲ حدود ۱۹.۲ میلیارد تن برآورد شده است. این رقم در مقایسه با ۱۷.۲ میلیارد ن در سال ۲۰۲۱، به سبب اکتشافات جدید از جمله معدن بزرگ «سریدون» در ولایت کرمان، افزایش یافته است.

بر اساس همین گزارش، تولید سرب ایران (محتوای سرب در کنسانتره) در سال ۲۰۲۲ حدود ۵۲ هزار تن بوده است.

معدن «انگوران» در ولایت زنجان از برجسته‌ترین معادن روی و سرب به شمار می‌رود؛ همچنین معدن «مهدی‌آباد» در ولایت یزد، ظرفیت تولید حدود ۷۰۰ هزار تن سنگ معدن در سال را دارد.

این گزارش ذخایر معدن «مهدی‌آباد» را حدود ۱۷۰ میلیون تن سنگ معدن با عیار متوسط ۴.۵ درصد روی و ۱.۶ درصد سرب تخمین می‌زند.

تولید طلای ایران در سال ۲۰۲۲ حدود ۷۰۰۰ کیلوگرم بوده که نسبت به دو سال پیش از آن تغییر چندانی نداشته است. این گزارش اشاره می‌کند که معدن «زرشوران» در ولایت آذربایجان غربی از مهم‌ترین تولیدکنندگان طلا محسوب می‌شود.

در دسامبر ۲۰۲۵، خبرگزاری شبه‌رسمی فارس به نقل از وزارت صنعت ایران اعلام کرد که ذخایر جدیدی از طلا در معدن «شادان» در ولایت خراسان جنوبی شناسایی شده‌اند که این ذخایر شامل حدود ۷.۹۵ میلیون تن سنگ طلای «اکسیده» و ۵۳.۱ میلیون تن سنگ طلای «سولفیدی» است.

در گزارش سازمان زمین‌شناسی امریکا از تولید معدنی اورانیوم در ایران یاد شده و تأسیسات مرتبط با چرخه سوخت هسته‌ای نیز در فهرست زیرساخت‌های صنعتی این بخش گنجانده شده است.

در کنار معدن فلزی، ایران از تولیدکنندگان بزرگ برخی مواد معدنی صنعتی، از جمله گچ، بنتونیت، فلدسپات و استرانسیم در جهان به شمار می‌رود.

گچ و باریت در سطح نسبتا بالایی در سال ۲۰۲۲ در ایران تولید شد و معادن متعددی در ولایت‌های مختلف در این زمینه فعالیت دارند. از باریت در تولید گلِ حفاری در صنایع نفت و گاز استفاده می‌شود.