گاهشمار تهاجم شوروی به افغانستان؛ از آغاز حضور تا خروج آخرین سرباز ارتش سرخ از مرز حیرتان

این گاهشمار به خلاصه مهم‌ترین رویدادها از «کودتای ثور» دراپریل ۱۹۷۸ که سپس به ورود نیروهای نظامی شوروی سابق به افغانستان در دو سال بعد از آن منجر شد، تا خروج کامل این نیروها از افغانستان در ۱۵ فبروری ۱۹۸۹ می‌پردازد.

۲۷ اپریل ۱۹۷۸

افسران چپگرای ارتش افغانستان در یک کودتای نظامی خونین،‌ جمهوری پنج ساله محمد داوود را سرنگون کردند و رئیس جمهور و اعضای خانواده‌اش،‌ از جمله کودکان را کشتند.

شوروی نخستین دولت خارجی بود که حکومت حزب دموکراتیک خلق افغانستان به رهبری نورمحمد تره‌کی را به عنوان دولت قانونی و مستقر به رسمیت شناخت و از مارچ سال ۱۹۷۹ کمک‌های نظامی خود را به دولت چپگرای افغانستان آغاز کرد.

در این مقطع،‌ امریکا که نگران نفوذ رقیب دیرینه‌اش بود در جنوب آسیا و دست یافتن کرملین به اقیانوس هند بود،‌ آنگونه که اسناد تاریخی نشان می‌دهد، شروع به حمایت از اسلام‌گرایان مخالف رژیم کودتا (مجاهدین) کرد و همزمان برای نزدیک شدن به حفیظ‌الله امین،‌ مرد شماره دو رژیم چپگرا دست بهکار شد.

۱۴ سپتامبر ۱۹۷۹

حفیظ‌الله امین با کودتا علیه نورمحمد تره‌کی،‌ مقام رئیس شورای مرکزی حزب حاکم و رهبری کشور را به دست گرفت.

در این مرحله مسکو به روشنی نگران نفوذ واشنگتن در افغانستان شده و برای به‌دست گرفتن کنترل اوضاع دست به کار می‌شود.

۱۲ دسامبر ۱۹۷۹

«پولیت‌بورو» یا بیروی سیاسی اتحاد جماهیر شوروی تصمیم به «دخالت نظامی» در افغانستان می‌گیرد. برخی مورخان می‌گویند منشاء این تصمیم،‌ نگرانی از بروز انقلابی در افغانستان،‌ شبیه انقلاب اسلامی در ایران بود و عده‌ای نگرانی از نفوذ امریکا را عامل نگرانی کرملین می‌دانند.

۲۴ دسامبر ۱۹۷۹

وزارت دفاع شوروی دستور آغاز لشکرکشی به افغانستان را صادر کرد. واحدهایی از لشکر ۴۰ ارتش سرخ از مرز شمالی وارد افغانستان شده و به سوی کابل، مزارشریف و هرات حرکت کردند.

۲۹ دسامبر ۱۹۷۹

پنج روز پس از آغاز لشکرکشی شوروی، ببرک کارمل،‌ رهبر شاخه پرچم حزب دموکراتیک خلق افغانستان به عنوان رئیس شورای مرکزی حزب حاکم و رئیس دولت منصوب شد.

حضور نیروهای شوروی در طول سال‌های پسین افزایش یافت و همزمان، امریکا،‌ عربستان، پاکستان و ایران،‌ به تقویت نیروهای مجاهدین پرداختند.

می ۱۹۸۵

ائتلاف هفتگانه گروه‌های مجاهدین در پیشاور پاکستان با پادرمیانی و حمایت عربستان و پاکستان اعلام موجودیت کرد.

۴ می ۱۹۸۶

در پی تغییر سیاست شوروی در افغانستان و ابراز تمایل میخائیل گورباچف،‌ رهبر وقت شوروی به خروج از افغانستان، ببرک کارمل با فشار مسکو وادار به کناره‌گیری از مقام ریاست دولت شد تا راه برای رهبری نجیب‌الله احمدزی، معروف به «دکتر نجیب» چهره جوان‌تر و مورد اعتماد کرملین هموار شود.

۲۴ نوامبر ۱۹۸۶

در فاصله انتقال قدرت از ببرک کارمل به نجیب‌الله،‌ دولت موقت به رهبری حاجی محمد سمکنی زمام امور را به دست گرفت. در دوره رهبری ۳۷ روزه سمکنی،‌ مسکو رسماً اعلام کرد که قصد دارد شماری از نیروهایش را از افغانستان خارج کند.

۳۰ سپتامبر ۱۹۸۶

نجیب‌الله،‌ رئیس پیشین خدمات امنیت دولتی افغانستان (خاد)، رئیس شورای مرکزی حزب دموکراتیک خلق افغانستان و رهبر جدید کشور شد.

او در راستای سیاست‌های جدید کرملین که خواهان کاهش اتکای افغانستان به مسکو بود،‌ از همان آغاز ورود به ارگ،‌ تلاش‌هایی برای آشتی با مخالفان مسلح دولت روی دست گرفت و در سال‌های بعد با تغییر قانون اساسی،‌ نظام تک‌حزبی را کنار گذاشت و قدرت قانون‌گذاری را از شورای مرکزی حزب دموکراتیک خلق افغانستان به شورای ملی (متشکل از ولسی جرگه و مشرانو جرگه) منتقل کرد.

اپریل ۱۹۸۸

موافقتنامه‌های جداگانه پایان جنگ در افغانستان میان افغانستان، پاکستان، شوروی و امریکا امضا شد.

بر اساس این موافقنامه‌ها، شوروی توافق کرد نیروهایش را از افغانستان خارج کند و در مقابل، آمریکا و پاکستان به حمایت تسلیحاتی از گروه های مجاهدین پایان دهند.

۱۵ می ۱۹۸۸

آغاز خروج نیروهای شوروی رقم خورد.

در این تاریخ ارتش سرخ رسماً عملیات خروج نیروهایش را از افغانستان شروع کرد. جنگ ۸ ساله هزینه‌های زیادی به شوروی تحمیل کرده بود و کرملین دورنمای روشنی از ادامه حضور نظامی خود در افغانستان که برخی آن را اشغال می‌خوانند، نمی‌دید. شوروی آماری از تلفات سربازانش در افغانستان ارائه نکرد،‌ اما منابع اطلاعاتی ایالات متحده امریکا برآورد کردند که بیش از ۱۵ هزار سرباز ارتش سرخ در افغانستان کشته و شمار بیشتری زخمی شدند.

۱۵ فبروری ۱۹۸۹

ارتش شوروی به طور کامل از افغانستان خارج شد.

در این روز،‌ واپسین سرباز ارتش از «پل دوستی» در مرز شمالی افغانستان به ازبکستان عبور کرد و وارد قلمرو شوروی شد. آخرین نظامی روس که افغانستان را ترک کرد، بالاترین مقام ارتش سرخ در این کشور،‌ ژنرال بوریس گروموف،‌ فرمانده وقت لشکر ۴۰ شوروی بود.

سه سال و سه ماه بعد از خروج شوروی،‌ دولت تحت حمایتش در افغانستان سقوط کرد و با ورود نیروهای مجاهدین به کابل،‌ جنگ‌های داخلی شروع شد؛. این جنگ‌های مرگبار و ویرانگر به مهاجرت میلیون‌ها نفر از افغانستان و شکل‌گیری گروه طالبان و سرانجام دوره اول طالبان در افغانستان در سال ۱۹۹۶ میلادی انجامید.