Xameneinin öldürülməsi və İranın cavab hücumları - nə məlumdur? - 5 suala cavabda

Martın 1-də Tehranda yeni partlayış səsləri eşidilib, bunun ardınca İsrail hücumlara başladığını deyib.

Elə həmin gün İranın dövlət mediası Ali Dini Lider Əli Xameneinin öldürüldüyünü təsdiqləyib.

Bundan əvvəl ABŞ prezidenti Donald Tramp Xameneinin öldürüldüyünü açıqlamışdı, İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu isə demişdi ki, Xameneinin Tehrandakı binası "güclü, gözlənilməz bir zərbə" ilə dağıdılıb.

Şənbə günü ABŞ və İsrail İrana qarşı genişmiqyaslı hücuma başlayıblar.

İran, Tehranın nüvə proqramı ilə bağlı ABŞ-İran danışıqlarının razılaşma olmadan başa çatmasından iki gün sonra edilən hücumlara cavab olaraq, İsrailə və ABŞ hərbi bazalarının yerləşdiyi dörd Körfəz Ərəb ölkəsinə - Bəhreyn, Küveyt, Qətər və BƏƏ-yə raket və dronlar atıb.

Prezident Donald Trump bildirib ki, ABŞ "böyük hərbi əməliyyatlara" başlayıb. O, əməliyyatların tamamlanmasından sonra iranlıları dini rəhbərliyə qarşı ayağa qalxmağa çağırıb.

İranda nə baş verir?

Şənbə günü yerli vaxtla saat 09:30-dan qısa müddət sonra İran mediası paytaxt Tehranda partlayışlar barədə məlumat yayıb. Şəkillərdə şəhərin Cümhuri meydanı və Həsənabad meydanı üzərində tüstü görünüb.

Ölkənin digər şəhərlərində də partlayış səsləri eşidilib. Bunlara Kərəc (Tehran yaxınlığında), mərkəzi İranda yerləşən İsfahan və Qum, eləcə də qərbdəki Kirmanşah daxildir.

Sosial mediada yayılan videolarda partlayış baş verən ərazilərin yaxınlığında insanların panika içində qaçdığı görünür, qışqırıq və ağlama səsləri eşidilir.

BBC tərəfindən təsdiqlənmiş görüntülər Tehranda Ali Rəhbər Ayətullah Əli Xamenei-nin iqamətgahı olan "Liderlik Evi" kompleksindən 1 km-dən az məsafədə partlayışlar baş verdiyini göstərir.

BBC-nin əldə etdiyi peyk görüntüləri kompleksə ciddi zərər əlamətlərini — qaralmış binalar, dağıntılar və qalxan tüstünü — nümayiş etdirir.

Zərbələr zamanı Xameneinin həmin ərazidə olub-olmadığı dərhal aydın olmayıb.

Şənbə günü günortadan sonra Ali Rəhbərin səhhəti ilə bağlı suala cavab verən İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Esmail Baqaei BBC-yə bildirib ki, o, "heç nəyi təsdiqləyə biləcək vəziyyətdə deyil."

Şənbə axşamı İsrail baş naziri Netanyahu televiziya ilə yayımlanan çıxışında "biz Tehranın mərkəzindəki zalım Xameneinin məskənini dağıtdıq" bildirib: "Zalımın özünün artıq olmadığını göstərən bir çox əlamət var."

Daha sonra Tramp Truth Social-da yazıb: "Tarixin ən pis insanlarından biri olan Xamenei öldü."

Martın 1-də, səhər saatlarında isə bir neçə dövlət mediası İranın Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının bəyanatını səsləndirib, bəyanatda Xameneinin 28 fevral səhəri ofisində öldürüldüyü bildirilib.

Paytaxt Tehranda Prezident Məsud Pezeşkiyanın ofisinin də hədəf alındığı bildirilir. İran dövlət televiziyası Pezeşkiyanın "təhlükəsiz" olduğunu açıqlayıb və o, daha sonra bəyanat yayıb.

İsrail ordusunun bir rəsmisi jurnalistlərə bildirib ki, İsrail və ABŞ qüvvələri İran rəsmilərinin üç toplantı yerini hədəfə alıb və bir neçə yüksək vəzifəli şəxs zərərsizləşdirilib.

Ölkədə internetə çıxış demək olar ki, qapadılsa da, müşahidəçilər gün ərzində əlavə zərbələr və partlayış dalğaları barədə xəbərlər yayıblar.

İranın Mülki Aviasiya Təşkilatı ölkənin hava məkanının növbəti xəbərdarlığadək bağlandığını elan edib.

ABŞ və İsrail nə deyib?

Şənbə səhəri ilk açıqlama İsrailin müdafiə naziri Israel Katz tərəfindən verilib. O bildirib ki, ölkəsi "təhdidləri aradan qaldırmaq üçün İrana qarşı qabaqlayıcı zərbə endirib" və israilliləri cavab olaraq mümkün raket və pilotsuz aparat hücumlarına hazır olmağa çağırıb.

Bir saatdan bir qədər sonra ABŞ prezidenti Donald Trump Truth Social platformasında video paylaşaraq ABŞ-ın zərbələrdə iştirakını təsdiqləyib. O deyib ki, məqsəd "İran rejimindən gələn yaxın təhdidləri aradan qaldıraraq Amerika xalqını qorumaqdır".

Tramp əlavə edib:

Bu bəyanatlar Trampın İranın nüvə proqramı ilə bağlı yeni sazişə razılaşmayacağı təqdirdə hərbi əməliyyatlara başlaya biləcəyi ilə bağlı həftələrlə davam edən hədələrindən sonra səslənib.

İran isə dəfələrlə bəyan edib ki, onun nüvə fəaliyyəti tamamilə dinc məqsədlidir və nüvə silahı əldə etmək niyyəti yoxdur.

Tramp həmçinin İran silahlı qüvvələrinin üzvlərinə silahı yerə qoyacaqları halda "tam toxunulmazlıq" veriləcəyini, əks halda isə "qaçılmaz ölümlə" üzləşəcəklərini deyib.

O, eyni zamanda, İran mülki əhalisini evlərində qalmağa və dini rəhbərliyə qarşı ayağa qalxmağa hazırlaşmağa çağırıb.

"Biz işimizi bitirdikdən sonra hökumətinizi ələ keçirin. O, sizin olacaq. Bu, yəqin ki, nəsillər boyu əldə edə biləcəyiniz yeganə şansdır," – deyə ABŞ prezidenti Donald Tramp bildirib.

İsrailin Baş naziri Benjamin Netanyahu isə İsrail və ABŞ-ın "İrandakı terrorçu rejimin yaratdığı ekzistensial təhlükəni aradan qaldırmaq üçün əməliyyat" keçirdiyini deyib.

Trampa təşəkkür edən Netanyahu İranın "bütün bəşəriyyəti təhdid edə biləcək nüvə silahı ilə silahlanmasına yol verilməməli olduğunu" bir daha vurğulayıb.

O, həmçinin bildirib ki, zərbələr "cəsur İran xalqının öz taleyini öz əlinə alması üçün şərait yaradacaq".

"İranda xalqın bütün təbəqələri üçün vaxt yetişib ki... zülm boyunduruğundan qurtulsun və azad, sülhsevər İran qursun," – deyə o əlavə edib.

Daha sonra Netanyahu ilkin zərbələrin "Ayətullah rejimində yüksək vəzifəli şəxsləri, İnqilab Keşikçiləri komandirlərini və nüvə proqramında mühüm fiqurları zərərsizləşdirdiyini" açıqlayıb.

ABŞ Mərkəzi Komandanlığı (CENTCOM) şənbə axşamı yaydığı bəyanatda bildirib ki, ABŞ və İsrail qüvvələri "İran rejiminin təhlükəsizlik aparatını dağıtmaq üçün, təcili təhlükə yaradan məkanlara üstünlük verərək" hədəflərə zərbələr endirməyə başlayıb. Hədəflər arasında komanda-idarəetmə obyektləri, hava hücumundan müdafiə sistemləri, raket və pilotsuz uçuş aparatlarının buraxılış məntəqələri, həmçinin hərbi hava bazaları olduğu qeyd olunub.

Bu arada, İsrail Müdafiə Qüvvələri (IDF) təxminən 200 qırıcı təyyarənin İranın qərb və mərkəzi bölgələrində "raket arsenalına və müdafiə sistemlərinə qarşı genişmiqyaslı hücumda" iştirak etdiyini açıqlayıb.

İsrail ordusunun məlumatına görə, qırıcı təyyarələr eyni vaxtda təxminən 500 hədəfə yüzlərlə sursat atıb. Hədəflər arasında hava hücumundan müdafiə sistemləri və raket buraxılış qurğuları da olub. Bildirilib ki, bu zərbələr İranın hücum potensialını ciddi şəkildə zəiflədib.

İsrail Müdafiə Qüvvələri İranın yeddi yüksək rütbəli hərbi rəsmisinin öldürüldüyünü deyib, onlar arasında İran Müdafiə Şurasının katibi Əli Şamxani, Xameneinin məsləhətçisi və SEPAH komandiri general-mayor Məhəmməd Pakpur və Müdafiə naziri Əziz Nəsirzadə də var.

BBC-nin ABŞ-dakı tərəfdaşı CBS kəşfiyyat və hərbi mənbələrə əsasən bildirib ki, hücumlarda 40-a yaxın İran rəsmisi öldürülüb.

İsrail Müdafiə Qüvvələri Qərargah rəisi, general-leytenant Eyal Zamir deyib ki, İsrail və ABŞ-ın siyasi və hərbi rəhbərliyi şənbə günü həyata keçirilən hücumlar üçün "dərin və hərtərəfli birgə əməliyyat planlaşdırma prosesi" aparıb.

Onun sözlərinə görə, bu planlaşdırma ötən ilin iyununda İsrail ilə İran arasında baş vermiş 12 günlük müharibədən sonra başlayıb. Həmin qarşıdurma zamanı ABŞ İranın üç əsas nüvə obyektinə zərbələr endirmişdi.

İran necə cavab verib?

İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi İsrail və ABŞ-ı "tamamilə səbəbsiz, qanunsuz və qeyri-legitim müharibə başlatmaqda" ittiham edib.

O, X platformasında yazıb ki, "güclü silahlı qüvvələrimiz bu günə hazırdır və təcavüzkarlara layiq olduqları dərsi verəcək".

İranın Müdafiə Nazirliyi də İsrail və ABŞ-ın "vəhşi hücumuna" qarşı "sarsıdıcı və peşmanedici cavab" veriləcəyini vəd edib.

Yarımrəsmi Tasnim xəbər agentliyi SEPAH-a istinadən bildirib ki, onların qüvvələri zərbələrə cavab olaraq İsraildə bir neçə hədəfi, eləcə də bölgədəki beş əsas ABŞ hərbi obyektini vurub. Bunlar:

SEPAH həmçinin bildirib ki, onun dəniz qüvvələri ABŞ-a məxsus bir döyüş təminat gəmisinə raketlərlə "ağır zərbələr" endirib və Qətərdə ABŞ-a məxsus FP-132 radar sistemini "tamamilə məhv edib".

Bu arada, bölgədə fəaliyyət göstərən Avropa İttifaqının dəniz missiyası EUNAVFOR ASPIDES bildirib ki, SEPAH radio vasitəsilə gəmilərə xəbərdarlıq edərək Körfəzdə yerləşən və qlobal neft və qaz daşımalarının təxminən 20%-nin keçdiyi Hörmüz boğazından heç bir gəminin keçməsinə icazə verilməyəcəyini bəyan edib.

CENTCOM şənbə günü bildirib ki, ABŞ qüvvələri "İranın yüzlərlə raket və pilotsuz aparat hücumuna qarşı uğurla müdafiə olunub".

Açıqlamada qeyd olunub ki, ABŞ tərəfdən ölən və ya döyüşlə bağlı yaralanan yoxdur, bölgədəki ABŞ obyektlərinə dəyən zərər isə "minimaldır və əməliyyatlara təsir göstərməyib".

İsraildə yerli media İranın ölkəyə doğru əsasən kiçik dalğalar şəklində təxminən 150 ballistik raket, həmçinin onlarla hücum dronu buraxdığını bildirib.

Hava hücumundan müdafiə sistemlərinin raketlərin bir qismini havada zərərsizləşdirdiyi, digərlərinin isə açıq ərazilərə düşdüyü qeyd olunub.

İsrailin təcili tibbi yardım xidməti Magen David Adom mərkəzi İsraildə bir yeniyetmənin qəlpə yarası ilə müalicə olunduğunu, şimalda isə bir kişinin partlayış dalğası nəticəsində xəsarət aldığını açıqlayıb. Həmçinin şimal bölgəsində daha bir nəfərin raket zərbəsindən sonra hündürlükdən yıxılaraq yaralandığı bildirilib.

Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Müdafiə Nazirliyi hava hücumundan müdafiə sistemlərinin "İranın ballistik raketləri ilə həyata keçirilən açıq-aşkar hücumu" dəf etdiyini və bir neçə raketi ələ keçirdiyini bəyan edib.

Lakin yerli hakimiyyət orqanlarının məlumatına görə, Əbu-Dabi şəhərində dağıntı qalıqlarının düşməsi nəticəsində Pakistan vətəndaşı həlak olub. Dubay şəhərində yerləşən məşhur Palm layihəsində isə daha dörd nəfər yaralanıb.

Küveytin Müdafiə Nazirliyi isə ABŞ hərbçilərinin yerləşdiyi Əli Əl-Səlim aviabazasının İran raket və dronları ilə hədəfə alınması zamanı üç küveytli əsgərin qəlpə yarası aldığını bildirib.

Bundan əlavə, dron Küveyt Beynəlxalq Aeroportu-na zərbə endirib, nəticədə yüngül xəsarətlər və müəyyən maddi ziyan baş verib.

Bəhreyn Daxili İşlər Nazirliyi bildirib ki, Manama və Məhərrək şəhərlərində üç yaşayış binası dron hücumları və havada zərərsizləşdirilmiş raket qalıqlarından ziyan görüb.

Bəhreyn hökuməti həmçinin ABŞ Donanmasının Beşinci Donanmasının xidmət mərkəzinin raket hücumuna məruz qaldığını açıqlayıb.

Qətər isə silahlı qüvvələrinin ölkəyə yönəlmiş bir neçə raket dalğasını havada ələ keçirdiyini, paytaxt Dohada isə bir neçə partlayış səslərinin eşidildiyini bildirib.

Nə qədər insan ölüb?

İranın dövlət xəbər agentliyi, IRNA Tehranda, eləcə də Kərəc və Qum şəhərlərində partlayışlar olduğunu bildirib. Qərb vilayətlərindən Loristan, Həmədan, Kirmanşah və İlamda; şimal-qərbdə Təbrizdə; həmçinin cənubdakı Hörmüzqan vilayətinin bəzi hissələrində, o cümlədən Qeşm adasında partlayışların baş verdiyi qeyd olunub.

Bundan əlavə, qərbdə Dezful şəhərində; cənubda Şiraz və Kirmanın ətrafında; şimal-qərbdə Kürdüstan və Qərbi Azərbaycan vilayətlərində; mərkəzi Markazi vilayətində; şimalda Qəzvin və Zəncanda; cənub-şərqdə isə Sistan və Bəlucistan vilayətində partlayışlar barədə məlumatlar yayılıb.

Şənbə axşamı İran Qızıl Aypara Cəmiyyətinin sözçüsü yerli mediaya bildirib ki, ABŞ və İsrail zərbələri nəticəsində ölkənin 31 vilayətindən 24-ü zərər görüb.

Qurum bildirib ki, şənbə günü ölkə üzrə ümumilikdə 200-dən çox insan həlak olub, 700-dən çox yaralı var.

İranın cənubunda məktəbə zərbə nəticəsində azı 108 şəxs ölüb, yerli prokuror bildirib.

Təl-Əvivdə İran hücumları nəticəsində azı 20 nəfər yaralanıb, bir nəfər ölüb.

İranın ABŞ hərbi obyektlərinə etdiyi hücumlarda

Əks-hücumlarda İran həmçinin ABŞ hərbi qüvvələrinin yerləşdiyi Bəhreyn, Küveyt və Qətər, BƏƏ-yə dron və raketlər atıb.

BƏƏ dövlət mediasının məlumatına görə, Əbu-Dabidə bir nəfər həlak olub.

Tramp bildirib ki, ABŞ ordusu indiyə qədər döyüş itkiləri barədə heç bir məlumat almasa da, "cəsur Amerika qəhrəmanları həyatlarını itirə bilərlər".

O, bombardmanların həftə ərzində davam edəcəyini, buna görə də ölənlərin sayının arta biləcəyini xəbərdar edib.

Regiona səyahət təhlükəsizdirmi?

Bölgəyə uçuşlar təhlükəsizlik səbəbindən bir sıra böyük hava yolları tərəfindən ləğv edilib və ya marşrutlar dəyişdirilib və hava yolları bunu sərnişinlərdən üzr istəyərək açıqlayıb.

Bəzi ölkələr – o cümlədən İraq və İordaniya – hava məkanını bağlayıb. BƏƏ "qismən və müvəqqəti" hava məkanını bağlayıb, dövlət mediası xəbər verib.

Bundan əlavə, Birləşmiş Krallıq Xarici İşlər Nazirliyi bölgə ilə bağlı səyahət tövsiyəsində, İordaniya, Suriya, Liviya, Iraq, Yəmən, Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Oman üçün "diqqətli olun, yerli hakimiyyətin tövsiyələrinə əməl edin və lazım olduqda sığınacaq tapın" xəbərdarlığı verib.