Đại hội 14: Dàn lãnh đạo chủ chốt được chọn ra như thế nào?

Những ngày đầu năm 2026, thủ đô Hà Nội chìm trong lớp bụi mờ do ô nhiễm không khí nhưng cũng rực rỡ khi phố phường ngập tràn cờ hoa, panô, áp phích chào mừng Đại hội 14.

Ẩn sau những màu sắc rực rỡ của cờ Đảng và biểu tượng búa liềm đó, an ninh đã được thắt chặt nhằm bảo vệ cho sự kiện chính trị đặc biệt quan trọng của đất nước 100 triệu dân: Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ 14 của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Diễn ra 5 năm một lần, đại hội đảng là nơi các quyết định cấp cao nhất được đưa ra trong hệ thống chính trị độc đảng của Việt Nam, từ ai sẽ là người lãnh đạo, cho đến các quyết sách kinh tế hay đối ngoại.

Năm nay, sự kiện diễn ra từ ngày 19 - 25/1, sau những cánh cửa đóng kín tại Trung tâm Hội nghị Quốc gia, Hà Nội.

Sau đây là những điều cần biết về Đại hội Đảng lần thứ 14 của Việt Nam.

1. Vì sao có đại hội và vì sao lúc này?

Việt Nam, quốc gia hình chữ S đang nổi lên là một trung tâm sản xuất ở Đông Nam Á, là nhà nước độc đảng, dưới sự lãnh đạo toàn diện, trực tiếp và tuyệt đối của Đảng Cộng sản.

Trong tổng dân số hơn 100 triệu dân hiện tại, số lượng đảng viên Đảng Cộng sản chiếm khoảng 5,6 triệu người.

Đảng viên là những người đã trải qua quá trình thẩm tra lý lịch gắt gao, không chỉ bản thân mà còn gia đình, và những người được kết nạp vào tổ chức này phải tuyên thệ "tuyệt đối trung thành với lý tưởng của Đảng".

Họ chính là lực lượng "lãnh đạo nhà nước và xã hội", điều được ghi trong Hiến pháp.

Điều này cho phép các đảng viên giữ các cương vị lãnh đạo trong hệ thống chính trị và xã hội của Việt Nam.

Hệ thống chính trị này có nhiệm kỳ 5 năm và đại hội đảng toàn quốc cũng tuân theo quy định này.

Không giống như cách người Mỹ gọi Đại hội Đảng Dân chủ là "DNC" và đại hội Đảng Cộng hòa là "RNC", Đại hội đại biểu toàn quốc của Đảng Cộng sản Việt Nam thường được gọi ngắn gọn là "Đại hội Đảng".

Vì là độc nhất, không có đảng phái khác cạnh tranh nên ở Việt Nam không cần phải gọi đầy đủ là Đảng Cộng sản Việt Nam mà chỉ cần Đảng (viết hoa chữ Đ), thậm chí ăn sâu bén rễ vào xã hội đến mức được gọi là "Đảng ta".

Con số 5,6 triệu đảng viên này đại diện cho hằng hà sa số các tổ chức đảng len lỏi vào các hệ thống chính trị và xã hội Việt Nam.

Trong hệ thống này, cơ quan lãnh đạo cao nhất chính là Đại hội Đảng.

Đại hội này sẽ tổ chức 5 năm một lần, trừ những trường hợp đặc biệt, để bầu ra ban lãnh đạo mới và quyết định các chính sách mới.

Đại hội 14 diễn ra vào tháng 1/2026 là vì đó là chu kỳ định kỳ 5 năm của Đảng Cộng sản Việt Nam, đánh dấu kết thúc nhiệm kỳ 13 (2021-2026) và chuẩn bị cho nhiệm kỳ mới 14 (2026-2031).

2. Đại hội kéo dài bao lâu và họ bàn gì trong thời gian đó?

Các đại hội Đảng xưa nay kéo dài từ bốn ngày đến chín ngày, trong các nhiệm kỳ gần đây kéo dài khoảng một tuần. Năm nay, sự kiện diễn ra từ ngày 19 – 25/1.

Trong bảy ngày này, ngày đầu tiên được gọi là trù bị, tức là hội nghị chuẩn bị cho đại hội chính.

Các đại biểu tham dự sẽ bầu và biểu quyết đoàn chủ tịch điều hành, ban thư ký, ban kiểm phiếu và thông qua cách thức cũng như nghị trình của đại hội. Đại để, đây là khâu chuẩn bị nhằm bảo đảm sẽ không có sai sót hay khiếu nại nào xảy ra trong các phiên chính thức.

Ngày thứ hai sẽ là phiên khai mạc, khi các vị khách mời trong nước và quốc tế, cùng với truyền thông được tham dự.

Những ngày tiếp theo, các đại biểu sẽ thảo luận và quyết định hai vấn đề chính: thông qua các văn kiện – sẽ là chính sách trong 5 năm tới và bầu ban lãnh đạo mới, tức Ban Chấp hành Trung ương.

Dù là cơ quan có quyền lực cao nhất, nhưng vì 5 năm mới tổ chức một lần, do vậy Đại hội sẽ bầu Ban Chấp hành Trung ương, gồm 200 người, để làm cơ quan điều hành các công việc của Đảng và triển khai thực hiện các văn kiện mà đại hội vừa thông qua.

Ban Chấp hành Trung ương sẽ bầu ra 17-19 ủy viên Bộ Chính trị, cơ quan ra quyết định quan trọng nhất và một trong số đó được bầu làm tổng bí thư.

Đến ngày cuối cùng, 200 ủy viên Ban Chấp hành, cùng với tổng bí thư, sẽ ra mắt đại hội. Tổng bí thư sẽ đọc diễn văn bế mạc và chủ trị họp báo sau đó.

3. Ai tham gia đại hội?

Đại hội 14 sẽ có 1.586 đại biểu tham dự, bao gồm 163 ủy viên Trung ương Đảng hiện nay, cùng các đại biểu được bầu và được chọn từ các đại hội cấp dưới.

Các đại biểu này đại diện cho rất nhiều tổ chức khác nhau, từ trung ương đến địa phương.

Đa phần các đại biểu là các lãnh đạo từ các cơ quan trong hệ thống chính trị Việt Nam. Họ là các bộ trưởng, thứ trưởng, bí thư tỉnh ủy, chủ tịch ủy ban nhân dân tỉnh.

Một phần trong số đó là các đại biểu từ quân đội, một lực lượng quan trọng trong hệ thống chính trị Việt Nam.

Quân đội chiếm đến 23 ghế trong tổng số 200 ủy viên Trung ương Đảng khóa 13, không ít trong số họ trở thành những người đứng đầu tại các địa phương và có chân trong ban lãnh đạo của Quốc hội.

Lực lượng công an, dù không nhiều bằng quân đội, nhưng cũng chiếm một số lượng đáng kể trong số lượng tham dự Đại hội, cũng như 6 ghế trong Ban Chấp hành Trung ương.

Quân đội và công an là hai lực lượng quan trọng cung cấp nguồn nhân sự cho ban lãnh đạo của hệ thống chính trị Việt Nam. Hiện tại, ba đại tướng quân đội có chân trong Bộ Chính trị và ba tướng công an cũng ở trong cơ quan quyền lực này.

Một nguồn cán bộ quan trọng khác là hệ thống Đoàn thanh niên – lực lượng được coi là hậu bị của Đảng.

Phần lớn các đại biểu là từ địa phương, bao gồm các quan chức đảng và chính quyền và các sĩ quan quân đội cũng như công an của 34 tỉnh thành.

4. Đại hội bầu ban lãnh đạo mới ra sao?

Theo truyền thống, Ban Chấp hành Trung ương khóa cũ sẽ chuẩn bị danh sách các ứng viên để đại hội bầu, trong đó quan trọng nhất là danh sách các ủy viên Bộ Chính trị.

Tuy nhiên, Đảng vẫn cho phép các đại biểu ứng cử và đề cử trong đại hội và những người này sẽ phải chuẩn bị hồ sơ trước đó và quan trọng là phải đáp ứng được các tiêu chuẩn khắt khe.

Các đại biểu sẽ thảo luận về tiêu chuẩn, số lượng và chọn ra một danh sách cuối cùng để bỏ phiếu thông qua.

Từ danh sách này, các đại biểu sẽ bầu ra 200 ủy viên Trung ương, trong đó 180 ủy viên chính thức và 10 dự khuyết.

Người trúng cử phải đạt ít nhất 50% số phiếu.

Các đại biểu tham dự đại hội sẽ không trực tiếp bầu tổng bí thư, mà công việc này sẽ do các ủy viên tân cử của Ban Chấp hành Trung ương thực hiện.

Ban Chấp hành tân cử sẽ bầu ra các ủy viên Bộ Chính trị và danh sách này đã được chuẩn bị trước.

Đảng cũng đã chuẩn bị trước một danh sách mà họ gọi là "lãnh đạo chủ chốt", tức là năm chức danh có quyền lực nhất trong hệ thống chính trị, lần lượt là tổng bí thư, chủ tịch nước, thủ tướng Chính phủ, chủ tịch Quốc hội và thường trực Ban Bí thư.

Trong số các ủy viên Bộ Chính trị vừa được bầu, các ủy viên Trung ương sẽ chọn ra một người để làm tổng bí thư.

Một chức danh khác sẽ được biết trong đại hội là chủ nhiệm Ủy ban Kiểm tra Trung ương – một nhân vật đóng vai trò được ví là "thanh kiếm" của Đảng trong vấn đề kỷ luật Đảng, vốn đang được triển khai quyết liệt trong thời gian qua.

Các chức danh lãnh đạo khác sẽ được quyết định sau đó.

Chẳng hạn, Bộ Chính trị sẽ phân công một thành viên giữ chức thường trực Ban Bí thư. Đây là chức danh giám sát, điều hành các hoạt động của Đảng thường ngày, giữ vai trò quan trọng như phó tổng bí thư, hoặc bí thư thứ hai.

Đáng chú ý, danh sách nhân sự lãnh đạo dự kiến của Đảng, và của hệ thống chính trị Việt Nam, được xếp vào "bí mật nhà nước", ở cấp "tuyệt mật". Do đó, người dân không thể biết trước các ứng viên.

Ban Chấp hành sẽ tổ chức một hội nghị tiếp theo để phân công công tác cho các thành viên, trong đó đặc biệt là giới thiệu các chức danh lãnh đạo trong chính quyền, từ chủ tịch nước, Chính phủ, Quốc hội, tòa án, viện kiểm sát.

Điều này nhằm bảo đảm sự lãnh đạo toàn diện, trực tiếp và tuyệt đối của Đảng đối với hệ thống chính trị, đồng thời bảo đảm các nghị quyết của Đại hội được triển khai trong cuộc sống.

Hệ thống Đảng được tổ chức song hành với hệ thống chính quyền và xã hội, và trong hầu hết bất kỳ tổ chức nào cũng đều có các tổ chức đảng. Thậm chí tổ chức đảng còn hoạt động trong doanh nghiệp tư nhân.

5. Tổng bí thư quyền lực như thế nào?

Tổng bí thư là chức danh lãnh đạo cao nhất của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Người hiện giữ chức vụ này là ông Tô Lâm, được Ban Chấp hành Trung ương Đảng biểu quyết với tỷ lệ tán thành 100% vào ngày 3/8/2024 tại một Hội nghị bất thường, thay thế cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng, người đã qua đời vào tháng 7/2024.

Đây là chức vụ đứng đầu Ban Chấp hành Trung ương Đảng, chủ trì công việc của Ban Chấp hành Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bí thư, là những cơ quan ra quyết định cao nhất.

Tổng bí thư cũng là bí thư Quân ủy Trung ương, nhân vật quan trọng nhất trong lực lượng vũ trang.

Tổng bí thư trong nhiệm kỳ qua cũng tham gia ban lãnh đạo Đảng của Bộ Công an, gọi là Đảng ủy Công an Trung ương, và đồng thời là trưởng Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.

Theo Hiến pháp, Đảng Cộng sản Việt Nam là lực lượng lãnh đạo nhà nước và xã hội, do vậy, tổng bí thư trên thực tế là nhà lãnh đạo cao nhất trong hệ thống chính trị.

Với quyền hạn như thế, tổng bí thư có vai trò hết sức to lớn trong việc ra quyết định về chủ trương, chính sách, cũng như các quyết định nhân sự.

Chẳng hạn, từ khi giữ chức tổng bí thư, ông Tô Lâm đã ra hàng loạt quyết sách về tinh giản biên chế, cũng như phát triển đất nước, chú trọng vào kinh tế tư nhân.

Ý chí chính trị của tổng bí thư nhanh chóng được Quốc hội thể chế hóa bằng các đạo luật và nghị quyết, và dựa trên đó, chính phủ lập tức triển khai.

Chẳng hạn, khi ông Tô Lâm mong muốn tăng trưởng kinh tế của Việt Nam phải đạt 8% vào năm 2025, Quốc hội đã phải điều chỉnh mục tiêu từ 6,5-7% lên 8%, và Chính phủ của Thủ tướng Phạm Minh Chính cam kết thực hiện, thậm chí còn đặt mục tiêu cao hơn 8,3-8,5%.

Cuối cùng, kết thúc năm 2025, GDP Việt Nam tăng 8,02% so với năm trước đó.

Ông Tô Lâm cũng đẩy mạnh việc luân chuyển cán bộ chủ chốt – các lãnh đạo địa phương không phải là người địa phương. Lập tức cả hệ thống chính trị chuyển động, và hệ quả là có những chủ tịch thành phố lớn như Hà Nội chỉ tại vị 10 ngày, hay một người trong một năm luân chuyển đến ba tỉnh và thành phố.

6. Khi nào có chính phủ mới?

Đại hội Đảng trong những nhiệm kỳ gần đây đều được tổ chức vào tháng Một, bầu ra ban lãnh đạo mới.

Trong khi đó, kỳ bầu cử Quốc hội và Hội đồng Nhân dân các cấp thường được tổ chức vào tháng Năm, và phải đến tháng Bảy thì Quốc hội mới họp phiên đầu tiên.

Điều đó khiến cho khoảng cách giữa ban lãnh đạo Đảng được bầu trong tháng Một phải chờ đến tháng Bảy mới có thể chính danh hoạt động.

Các nhiệm kỳ gần đây đều chứng kiến cảnh Quốc hội bầu các chức danh lãnh đạo chính quyền như chủ tịch Quốc hội, chủ tịch nước, thủ tướng Chính phủ cùng nội các vào tháng Tư, rồi đến tháng Bảy lại miễn nhiệm các chức danh đó, để rồi lập tức bầu lại chính họ.

Điều này sẽ không xảy ra trong năm nay khi Quốc hội khóa 15 hiện tại rút ngắn nhiệm kỳ của mình.

Cuộc bầu cử cơ quan lập pháp sẽ được tổ chức vào ngày 15/3, và đến tháng Tư, Quốc hội mới khóa 16, dự kiến có 500 đại biểu, sẽ họp và bầu các chức danh lãnh đạo của hệ thống chính trị.

Trong 5 người là "lãnh đạo chủ chốt", ba nhân vật sẽ xuất hiện vào tháng Tư.

Đầu tiên, Quốc hội sẽ bầu chủ tịch Quốc hội, nhân vật được xếp thứ 4 trong hệ thống chính trị, cùng với các lãnh đạo của cơ quan lập pháp.

Sau đó, chủ tịch Quốc hội sẽ giới thiệu một ứng viên khác để Quốc hội bầu làm chủ tịch nước, nhân vật số hai trong Đảng.

Chủ tịch nước, tiếp đó, sẽ giới thiệu ứng viên thủ tướng Chính phủ, người được xếp vị trí số ba trong Đảng, để Quốc hội bầu.

Thủ tướng sau đó sẽ giới thiệu các thành viên nội các, từ các phó thủ tướng đến bộ trưởng, để Quốc hội phê chuẩn.

Cả ba nhân vật chủ tịch quốc hội, chủ tịch nước và thủ tướng Chính phủ đều đã được Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa 13, tức là khóa cũ, lựa chọn, và được Ban chấp hành Trung ương khóa 14, nhất trí giới thiệu.

Không có tranh cử, không có các ứng viên khác cạnh tranh. Đảng chỉ giới thiệu duy nhất một ứng viên, và Quốc hội – đa số là các đảng viên – phải bầu nhân vật đó.

Điều này cũng giải thích vì sao tỉ lệ trúng cử của các lãnh đạo Việt Nam là rất cao, trong nhiều trường hợp là 100%.

7. Đại hội Đảng của Việt Nam giống và khác gì với Trung Quốc?

Việt Nam và Trung Quốc đều nằm dưới sự lãnh đạo của các đảng cộng sản và chọn xây dựng, phát triển đất nước theo con đường xã hội chủ nghĩa.

Tại cả hai quốc gia láng giềng, đại hội đảng đều là sự kiện tối quan trọng và được tổ chức 5 năm một lần, nhằm bầu ra dàn lãnh đạo mới cũng như đưa ra những quyết sách quan trọng cho nhiệm kì tiếp theo.

Tuy nhiên, Trung Quốc được cho là có cơ chế tập quyền cao độ, khi quyền lực được tập trung rất lớn vào các ủy viên Thường vụ Bộ Chính trị, trong đó vai trò tổng bí thư và chủ tịch nước đều do một người nắm giữ – hiện tại là ông Tập Cận Bình.

Trong khi đó, Việt Nam được cho là có cơ chế tản quyền hơn, một mặt quyền lực được phân mảnh đến các địa phương và bộ ngành, mặt khác không có thường vụ Bộ Chính trị như Trung Quốc, dù có bộ ngũ là năm nhân vật giữ các vị trí "lãnh đạo chủ chốt".

Dẫu vậy, trong những năm qua, dưới thời ông Nguyễn Phú Trọng, và được ông Tô Lâm kế thừa, quyền lực đang ngày càng được tập trung vào Bộ Chính trị và Ban Bí thư, cũng như tổng bí thư.

Trước thềm Đại hội 14, các hãng tin quốc tế Reuters và Bloomberg đã dẫn các nguồn thạo tin cho biết ông Tô Lâm đang muốn "nhất thể hóa" hai chức danh này trong nhiệm kỳ kế tiếp.

Trên thực tế, ông Tô Lâm đã từng giữ hai chức vụ này trong thời gian từ tháng 5 đến tháng 8/2024.

Ông Nguyễn Phú Trọng cũng từng kiêm nhiệm hai chức danh này từ tháng 10/2018 đến tháng 4/2021.

Reuters cho rằng ông Tô Lâm đang tìm kiếm mô hình tương tự như Trung Quốc, nơi hai chức danh này đã được nhất thể hóa dưới thời ông Giang Trạch Dân từ năm 1993.

Không chỉ Trung Quốc, các quốc gia được coi là thuộc "câu lạc bộ cộng sản" gồm Triều Tiên, Cu Ba và Lào cũng đã không tách hai chức danh tổng bí thư và chủ tịch nước.

Khi ông Tập Cận Bình nắm quyền, Hiến pháp nước này đã được sửa đổi vào năm 2018, theo đó chủ tịch nước có thể nắm quyền vô thời hạn. Chủ tịch nước Trung Quốc, cũng chính là tổng bí thư của Đảng Cộng sản, và là chủ tịch Quân ủy Trung ương Quân giải phóng nhân dân.

Trong khi đó, Điều lệ Đảng của Việt Nam vẫn giới hạn tổng bí thư với hai nhiệm kỳ. Việc Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng tái đắc cử tại Đại hội 13 năm 2021, giữ nhiệm kỳ lần thứ ba liên tiếp là một "trường hợp đặc biệt", trái với Điều lệ Đảng.

Đảng Cộng sản Việt Nam vẫn chưa chính thức quyết định gộp chức danh này với chủ tịch nước.

Trong khi đó, không chỉ Trung Quốc, các quốc gia được coi là thuộc "câu lạc bộ cộng sản" gồm Triều Tiên, Cu Ba và Lào cũng đã không tách hai chức danh tổng bí thư và chủ tịch nước.