Musk cắt quyền truy cập Starlink của Nga – tạo lợi thế cho Ukraine trên tiền tuyến

Ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy quyết định của ông Elon Musk về việc từ chối cho lực lượng Nga tiếp cận dịch vụ internet vệ tinh Starlink đã làm chậm bước tiến của Moscow, gây rối loạn trong hàng ngũ binh sĩ Nga và mang lại lợi thế cho lực lượng phòng thủ Ukraine.

Nhưng lợi thế đó kéo dài được bao lâu? Và quân đội Ukraine có thể đạt được điều gì trong khoảng thời gian này?

"Người Nga… đã mất khả năng kiểm soát chiến trường," một binh sĩ điều khiển drone Ukraine với biệt danh Giovanni nói với chúng tôi.

"Tôi nghĩ họ đã mất đi 50% năng lực tấn công," anh nói. "Các con số cho thấy như vậy. Ít các đợt tấn công hơn, ít drone hơn, ít mọi thứ hơn."

Vẫn còn quá sớm để đánh giá đầy đủ tác động của thay đổi chỉ mới có hiệu lực từ đầu tháng này, sau khi Bộ trưởng Chuyển đổi số Ukraine Mykhailo Fedorov đề nghị công ty SpaceX của Elon Musk chặn quyền truy cập Starlink của Nga.

Tuy nhiên, tại một số khu vực dọc chiến tuyến dài, đặc biệt là phía đông thành phố Zaporizhzhia, đã có dấu hiệu cho thấy quân Nga buộc phải rút lui.

Yêu cầu của ông Fedorov được đưa ra khi có thêm bằng chứng rằng việc sử dụng Starlink giúp quân Nga thực hiện các cuộc tấn công ngày càng chính xác, trong đó có nhiều trường hợp thiết bị trị giá 400 USD (khoảng 10,3 triệu đồng) được gắn lên drone, cho phép người điều khiển sử dụng video thời gian thực để dẫn hướng drone vào mục tiêu.

Liên lạc vệ tinh của SpaceX đã chứng tỏ vai trò thiết yếu đối với cả hai bên trong bốn năm chiến tranh. Nhiều người tin rằng vụ tấn công chết người của Nga vào một đoàn tàu chở khách đang di chuyển tại vùng Kharkiv tháng trước có sử dụng drone Geran-2 được trang bị thiết bị đầu cuối kết nối Starlink.

Nhưng mọi chuyện đã thay đổi từ ngày 1/2. SpaceX tắt toàn bộ thiết bị đầu cuối hoạt động tại Ukraine, ngoại trừ những thiết bị nằm trong "danh sách trắng" do Bộ Quốc phòng Ukraine phê duyệt.

Người dùng tư nhân trên khắp cả nước phải đăng ký lại thiết bị cùng với số ID cá nhân trước khi được kết nối lại.

Tại thời điểm đó, các nhà hoạt động trực tuyến Ukraine thuộc nhóm tình nguyện InformNapalm đã tận dụng tình hình, phát động một chiến dịch lừa đảo (phishing) thành công nhằm thuyết phục binh sĩ Nga tiết lộ thông tin về thiết bị Starlink của họ.

"Khi mọi người bắt đầu nhắn tin cho chúng tôi, chúng tôi chuyển họ vào các nhóm chat kín," phát ngôn viên Mykhailo Makaruk của InformNapalm cho biết. "Chúng tôi muốn khiến họ nghĩ đây là thông tin tuyệt mật."

Makaruk nói nhóm của ông đã xác định được 2.425 thiết bị Starlink, từ bán đảo Crimea ở phía nam đến thành phố Gomel ở miền đông Belarus.

Tin rằng họ đang được ưu tiên khôi phục kết nối, một số binh sĩ thậm chí còn bị lừa chuyển tổng cộng 5.000 USD qua mạng.

Sau khi xác định được vị trí các thiết bị gần tiền tuyến, nhiều thiết bị đã trở thành mục tiêu của pháo binh và drone Ukraine.

Trong khi có thông tin binh sĩ Nga tìm cách hối lộ các cộng tác viên Ukraine để đăng ký thiết bị Starlink hộ, InformNapalm đã xác định khoảng 30 người sẵn sàng chia sẻ dữ liệu cá nhân.

Một tuần trước, Cơ quan An ninh Ukraine (SBU) cho biết đang "tích cực ngăn chặn các nỗ lực của Nga nhằm tuyển mộ công dân Ukraine để đăng ký trái phép hệ thống Starlink".

SBU cảnh báo người dân Ukraine "cảnh giác và không mắc bẫy các hành vi khiêu khích như vậy", nhấn mạnh việc cộng tác với Nga bị coi là phản quốc và có thể dẫn đến án tù dài hạn.

Makaruk cho biết Cơ quan An ninh Liên bang Nga (FSB) cũng phát đi cảnh báo riêng, yêu cầu binh sĩ không mắc bẫy lừa đảo, nhưng ông nói chiến dịch phishing đã gây tác động tâm lý đáng kể.

"Họ không còn tin tưởng lẫn nhau," ông nói và chia sẻ ảnh chụp màn hình các cuộc trò chuyện đầy lời chửi rủa của binh sĩ Nga bàn về rủi ro khi giữ thiết bị Starlink gần mình.

Trên chiến trường, binh sĩ Ukraine cũng nhận thấy sự thay đổi.

Bị tước đi kết nối internet tốc độ cao và chống nhiễu của Starlink, Nga phải tìm cách thay thế.

"Tại khu vực của chúng tôi, họ bắt đầu dùng liên lạc vô tuyến," một binh sĩ nói với BBC với điều kiện giấu tên. "Việc hiểu được hành động của họ trở nên dễ dàng hơn."

Dọc theo toàn bộ chiến tuyến dài, có dấu hiệu cho thấy Nga đang gấp rút thích nghi.

"Người Nga hiện đang khẩn trương chuyển sang phương thức liên lạc có dây," một người khác cho biết.

Artem, một binh sĩ thuộc đơn vị công binh, nói đối phương gặp khó khăn trong việc điều khiển drone một cách hiệu quả như trước đấy.

"Điều này rất quan trọng để bảo vệ hạ tầng thiết yếu, hậu cần và các điểm chỉ huy của chúng tôi," anh nói. "Người Nga đã mất liên lạc tiền tuyến ở nhiều nơi."

Các nhà phân tích quân sự Ukraine cho rằng những tác động của các cuộc tấn công bằng drone nhằm vào hậu cần và vị trí sâu trong lãnh thổ Ukraine là cực kỳ quan trọng.

"Trước đây, các nhân viên điều khiển drone Nga có thể kiểm soát và tấn công trực tiếp các mục tiêu cách tiền tuyến từ 100-250 km," Serhii Kuzan, Chủ tịch Trung tâm An ninh và Hợp tác Ukraine, cho biết.

"Giờ họ không còn khả năng đó."

Trong một cuộc chiến mà tốc độ liên lạc có thể mang tính sống còn, một số binh sĩ Ukraine cho rằng đây là cơ hội thực sự.

"Nếu chúng tôi có thể đánh bại quá trình truyền lệnh của đối phương chỉ sớm hơn 5 hoặc 10 giây, điều đó có thể thay đổi hoàn toàn cục diện tiền tuyến," một người cho hay.

Tình báo quân sự Ukraine (HUR) đã công bố những gì họ cho là bản ghi lén liên lạc của Nga, cho thấy sự thất vọng khi các hệ thống nội địa không thể bù đắp việc mất đi Starlink.

"Theo những gì tôi biết, cái 'Gazprom' này hoàn toàn vô dụng," lời của một binh sĩ Nga được dẫn lại. Người này dường như đề cập đến thiết bị do Gazprom Space Systems sản xuất sử dụng vệ tinh Yamal.

BBC không thể xác minh nguồn gốc các bản ghi lén này.

Trong thông cáo hôm thứ Ba 17/2, HUR kết luận việc ngắt Starlink "đã dẫn đến các vấn đề nghiêm trọng trong phối hợp giữa các đơn vị, công tác hậu cần và việc triển khai các hệ thống không người lái – từ mặt đất đến trên không".

Các video lan truyền trên mạng xã hội – chưa được BBC xác minh – được cho là cho thấy binh sĩ Nga bị drone Ukraine tấn công khi đang tìm cách lắp đặt cầu nối Wi-Fi thay thế trên các trụ điện và tháp truyền hình.

Tuy nhiên, không phải mọi binh sĩ Ukraine đều tin rằng tình hình đã thay đổi đáng kể. Một số nói rằng họ không nhận thấy sự khác biệt lớn, hoặc rằng các yếu tố khác như thời tiết và luân chuyển quân cũng đóng vai trò.

"Drone và pháo kích vẫn tiếp diễn như trước," một người nói.

Tại Moscow, các quan chức quân sự Nga phát biểu trên truyền hình nhà nước cho rằng việc mất Starlink không ảnh hưởng đến hoạt động tác chiến và một người còn khẳng định Starlink chỉ được sử dụng bởi một số ít đơn vị, "chủ yếu để đánh lạc hướng đối phương".

Trả lời BBC từ một địa điểm gần thành phố Pokrovsk ở miền đông – nơi đang diễn ra tranh chấp – Giovanni nói Nga sẽ sớm tìm ra giải pháp.

"Tôi không nghi ngờ gì về việc họ sẽ thích nghi," anh nói.

Nhưng không ai biết việc đó sẽ mất bao lâu.

Trong thời gian chờ đợi, lực lượng Ukraine đang cố gắng tận dụng tối đa cơ hội, mở rộng khoảng "vùng xám" nguy hiểm giữa hai bên – còn được gọi là "vùng chết".

"Chúng tôi đang dọn sạch vùng xám," Vlad Voloshyn, phát ngôn viên Bộ chỉ huy miền Nam, nói với BBC.

"Chúng tôi cố gắng tấn công đối phương ở bất cứ nơi nào họ xuất hiện."

Voloshyn bác bỏ các thông tin truyền thông cho rằng Ukraine đã mở một cuộc phản công lớn, tái chiếm hơn 200 km² chỉ trong vài ngày tuần trước. Theo ông, mục tiêu khiêm tốn hơn nhiều.

"Chúng tôi không để đối phương cố thủ trong vùng xám và đã chặn đứng các nhóm xung kích của họ," ông nói.

Cựu sĩ quan tình báo Ukraine Ivan Stupak cho rằng quân đội có thể có vài tháng để tận dụng tình hình hiện tại.

"Lực lượng thiết giáp Nga trên bộ hiện nay bị mù một phần và bị điếc một phần," ông nói. "Có thể họ sẽ cảm thấy thất vọng và suy sụp tinh thần đến mức ngay cả một cuộc phản công nhỏ cũng có quy mô tương tự năm 2022."

Tuy nhiên, việc tái diễn những thắng lợi chớp nhoáng như mùa hè và mùa thu năm 2022 – khi lực lượng Ukraine giành lại các vùng lãnh thổ rộng lớn ở phía bắc và phía nam – dường như khó xảy ra vào lúc này.

Dù vậy, ông Stupak cho rằng bất kỳ tiến triển nào về lãnh thổ trên thực địa cũng sẽ củng cố vị thế của lãnh đạo Ukraine trên bàn đàm phán.

"Chúng tôi có thể đẩy lùi quân Nga, giành lại lãnh thổ, rồi bắt đầu đàm phán – nhưng với những quân bài mới trong tay," ông nói.