Chính quyền cộng sản Cuba đã tồn tại 67 năm liệu có sụp đổ dưới thời Trump?

Chính quyền Trump, hiện đang tăng cường siết chặt sự kìm kẹp đối với Cuba bằng cách cắt nguồn cung dầu mỏ nước ngoài, dường như đang đặt cược rằng đây sẽ là năm cuối cùng của cuộc cách mạng cộng sản Cuba.

Chế độ cộng sản tại Cuba, bắt đầu từ sau Cách mạng Cuba năm 1959 do Fidel Castro lãnh đạo, đã tồn tại khoảng 67 năm.

Trong thời gian đó, nhiều yếu tố của mô hình kinh tế-chính trị này đã góp phần đẩy đất nước vào khủng hoảng kinh tế-xã hội kéo dài.

Nhiều người Cuba bất đồng chính kiến, hoặc đơn giản là không chịu được cuộc sống khó khăn, đã phải chạy khỏi đất nước, sống lưu vong.

Cộng đồng này đã chờ đợi gần bảy thập kỷ cho sự sụp đổ của chính phủ cộng sản Cuba.

"Gần 20 năm trước, trước nhà hàng Versailles ở Miami đã diễn ra những cuộc ăn mừng rầm rộ sau khi Fidel Castro tuyên bố ông bị ốm nặng và phải tạm thời từ chức chủ tịch Cuba", báo New York Times mô tả trong một bài viết hôm 8/2.

"Những người Cuba lưu vong lại vui mừng một lần nữa hai năm sau đó khi ông chính thức từ chức – và thêm một lần nữa khi ông qua đời vào năm 2016, dù lúc đó em trai ông, Raúl Castro, đang là chủ tịch."

Giờ đây, khi nền kinh tế Cuba đang rơi vào khủng hoảng, điện thiếu trầm trọng, nguồn cung dầu từ nước ngoài bị Mỹ chặn đứng, nhiều người dân Cuba nói với phóng viên BBC rằng họ đang rơi vào cảnh đói ăn, phải lượm củi từ bãi biển về để nấu nướng mà không biết ngày mai ra sao.

"Chính phủ Cuba đang phải đối mặt với kẻ thù có lẽ đáng gờm nhất: Tổng thống Trump," New York Times viết.

Ông Trump đã nhiều lần tuyên bố chính phủ cộng sản của đảo quốc này "sắp sụp đổ".

Hôm 9/3, ông nói rằng Cuba đang "gặp rắc rối nghiêm trọng" và ông đe dọa một "cuộc tiếp quản thân thiện".

Trước đó, ông Trump từng nói rằng quốc gia độc đảng này sẽ là "mục tiêu tiếp theo" sau khi Mỹ bắt giữ đồng minh của họ, Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro, vào tháng Một.

Kể từ đó, Mỹ đã chặn các chuyến tàu chở dầu của Venezuela – nguồn cung cấp khoảng một nửa nhu cầu năng lượng của Cuba – và đe dọa áp thuế đối với bất kỳ quốc gia nào bán dầu cho đảo quốc này.

Các bước đi này tiếp nối lệnh cấm vận thương mại kéo dài sáu thập kỷ của Mỹ.

Havana phụ thuộc chủ yếu vào nhiên liệu nhập khẩu để sản xuất điện, và lệnh cấm vận dầu mỏ đã đẩy nền kinh tế vốn đã khó khăn của Cuba đến bờ vực sụp đổ.

Ngoài dầu mỏ, các kế hoạch của ông Trump còn chủ yếu tập trung vào việc cắt đứt nguồn ngoại tệ mạnh của Cuba từ ngành du lịch và các phái bộ y tế ở nước ngoài, theo một quan chức cấp cao của Mỹ.

Trong bối cảnh ấy, nhiều người trong chính quyền Trump và cộng đồng người Cuba lưu vong cho rằng thời khắc quyết định rốt cuộc có thể đã đến.

Có đúng như vậy không?

'Cuba phải được tự do trước cuối năm 2026'

Đã có những dự đoán về sự sụp đổ của chính phủ Cuba trước đây, đặc biệt là sau khi Liên Xô, quốc gia bảo trợ chính của Cuba, tan rã, nhưng đều đã được chứng minh là sai, theo New York Times.

Các tổng thống Mỹ, trong nhiều năm, đã thử nhiều chiến thuật gây áp lực kinh tế khác nhau để đẩy nhanh sự sụp đổ của chính phủ Cuba, nhưng chính phủ cộng sản này vẫn tồn tại cho đến nay.

Một số quốc gia vẫn tuyên bố ủng hộ hoặc sát cánh với Cuba trong bối cảnh nước này chịu sức ép và cấm vận từ Hoa Kỳ.

Trong số đó có các đồng minh truyền thống như Việt Nam và Venezuela.

Ngoài ra, các đối tác lớn như Nga và Trung Quốc cũng duy trì hợp tác kinh tế và ngoại giao với Cuba.

Điều này giúp nền kinh tế của Cuba, dù què quặt, vẫn có thể cầm cự trong hàng chục năm qua.

Một số quốc gia khác như Mexico, Nam Phi, cùng Việt Nam, thường bày tỏ sự ủng hộ Cuba trên các diễn đàn quốc tế, đặc biệt là tại Liên Hợp Quốc khi kêu gọi chấm dứt lệnh cấm vận đối với hòn đảo này.

Nhưng lần này, nhiều chuyên gia cho rằng sự tồn tại của chính phủ Cuba dường như đang rất bấp bênh.

Các thành viên cộng đồng người Cuba lưu vong ở Nam Florida nói với New York Times rằng các quan chức chính quyền Trump đã liên tục khẳng định với họ rằng những ngày tháng của chính phủ Cuba đang dần khép lại.

Chính phủ Mỹ "đã quyết định rằng Cuba phải được tự do trước cuối năm 2026", ông Marcell Felipe, một nhà lãnh đạo người Cuba lưu vong nổi tiếng ở Miami, đồng thời là chủ tịch Bảo tàng Người Cuba hải ngoại tại Mỹ, được New York Times trích lời.

Marcell Felipe cũng cho hay ông đã gặp gỡ các nhà ngoại giao Mỹ và rằng "đây là một kế hoạch đang được thực hiện."

Nhưng nhiều người không quên rằng Cuba đã không sụp đổ ngay cả trong thập niên 1990, trong cuộc khủng hoảng sau khi Liên Xô tan rã.

Juan Triana, giáo sư tại Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế Cuba thuộc Đại học Havana, nhận định với New York Times rằng mọi người đều trông chờ Cuba sụp đổ, nhưng đều "thua kèo".

"Hết tổng thống này đến tổng thống khác của Hoa Kỳ đều đã thua kèo này," ông Juan Triana nói.

Nhưng lần này, dưới thời chính quyền Trump, nhiều nhà quan sát cho rằng "cảm giác mọi thứ đã khác".

Mới đây, hôm 13/3, một cuộc biểu tình hiếm hoi đã bùng lên ở đảo quốc cộng sản này.

Người biểu tình đã cướp phá một tòa nhà của Đảng Cộng sản sau một cuộc biểu tình phản đối giá thực phẩm tăng cao và tình trạng mất điện kéo dài.

Sự bất mãn trong người dân Cuba ngày càng gia tăng khi hòn đảo này phải chịu tình trạng mất điện trên diện rộng và thiếu hụt lương thực, nhiên liệu và thuốc men, trong bối cảnh lệnh phong tỏa dầu mỏ kéo dài của Mỹ càng làm tình hình trầm trọng hơn.

Cuộc biểu tình diễn ra vài giờ sau khi chính phủ Havana xác nhận rằng các cuộc đàm phán với Mỹ để "tìm kiếm giải pháp thông qua đối thoại" cho những khác biệt giữa hai nước đang được tiến hành.

Một đoạn video lan truyền trên mạng xã hội dường như cho thấy người dân ném đá qua cửa sổ và hô vang "tự do", trong khi một đám cháy lớn bùng lên giữa đường phố.

Các cơ sở nhà nước khác, bao gồm một hiệu thuốc và một chợ do chính phủ điều hành, cũng bị tấn công.

Thủ đô Havana, nơi thường xuyên xảy ra tình trạng mất điện lên đến 15 tiếng mỗi ngày, đã trở thành tâm điểm của các cuộc biểu tình gần đây, theo truyền thông Cuba.

Ada Ferrer, giáo sư lịch sử tại Đại học Princeton, tác giả cuốn sách "Cuba: An American History" (Cuba: Một lịch sử Mỹ) đoạt giải Pulitzer về lịch sử năm 2022, nói với New York Times rằng đúng là những dự đoán trước đây về sự sụp đổ của chính phủ Cuba đã sai.

"Tuy nhiên, lần này không còn một nhà bảo trợ nào đứng sẵn phía sau để cứu nền kinh tế đang lao dốc của Cuba, như cách Venezuela từng giúp Cuba sau khi Liên Xô tan rã," bài báo trên New York Times dẫn nhận định của bà Ada Ferrer.

Xuất hiện 'tân Castro' cho chính quyền Cuba mới?

Nhưng ngay cả khi chính phủ cộng sản Cuba sụp đổ, thì nhiều chuyên gia cũng chỉ ra một thách thức quan trọng khác: Ai sẽ lãnh đạo đất nước?

Chính phủ Cuba đã bỏ tù hầu hết các nhà lãnh đạo đối lập hoặc buộc họ phải sống lưu vong.

Trong bối cảnh đó, một lãnh đạo "tiềm năng" dường như đã xuất hiện.

Raúl Guillermo Rodríguez Castro, 41 tuổi, là cái tên đang gây nhiều sự chú ý.

Ông là cháu trai của cựu Chủ tịch Cuba Raúl Castro, đồng thời cũng là cháu trai của Fidel Castro – người đã lãnh đạo Cách mạng Cuba năm 1959.

Rodríguez Castro mới đây đã xuất hiện, lần đầu tiên, cùng Chủ tịch Cuba Miguel Díaz-Canel tại hai sự kiện công khai, làm dấy lên những câu hỏi về vai trò của ông trong giới lãnh đạo Cuba khi hòn đảo này đang đối mặt với những lời kêu gọi thay đổi chế độ từ phía Hoa Kỳ, theo CNN.

Sáng 13/3, ông Rodríguez Castro – người còn có biệt danh là 'Con Cua' – đã tham gia một cuộc họp do ông Díaz-Canel chủ trì với các lãnh đạo của Đảng Cộng sản Cuba và Hội đồng Bộ trưởng.

Sau đó, ông tham dự một cuộc họp báo, nơi ông Díaz-Canel đề cập đến cuộc khủng hoảng kinh tế và xã hội của hòn đảo và xác nhận rằng chính phủ của ông đã đàm phán với Hoa Kỳ.

Theo Axios, các cuộc thảo luận được tiến hành với Ngoại trưởng Hoa Kỳ Marco Rubio mà không thông qua các kênh chính thức của chính phủ Cuba.

Rodríguez Castro là con trai của bà Débora Castro Espín, người con gái của ông Raúl Castro.

Cha ông Rodríguez Castro là Luis Alberto Rodríguez López-Calleja, một vị tướng từng đứng đầu Tập đoàn Quản trị Doanh nghiệp (GAESA), một tập đoàn gồm nhiều công ty do quân đội kiểm soát.

Ông Rodríguez López-Calleja, người qua đời năm 2022, từng là một trong những người thân cận nhất của cựu Chủ tịch Raúl Castro, theo hãng tin AP.

Sau khi cha qua đời, ông Rodríguez Castro bắt đầu thăng tiến.

Ông phụ trách an ninh cho ông nội Raúl Castro trong suốt nhiệm kỳ chủ tịch Cuba từ năm 2008 đến năm 2018, và sau đó trở thành người đứng đầu cơ quan tương đương với Cơ quan Mật vụ Hoa Kỳ, theo ông Sebastián Arcos, giám đốc Viện Nghiên cứu Cuba tại Đại học Quốc tế Florida.

Những bức ảnh từ Reuters cho thấy Rodríguez Castro bảo vệ ông nội 94 tuổi trong nhiều sự kiện quan trọng.

Ông Rodríguez Castro không có lịch sử hoạt động đáng kể nào trong Đảng Cộng sản Cuba. Tuy nhiên, một số nhà phân tích và nhiều người Cuba tin rằng ông Rodríguez Castro đang ngày càng nổi bật trong mắt công chúng.

Người ta còn cho rằng ông thậm chí có thể đảm nhận vai trò lãnh đạo trong trường hợp Cuba thay đổi chính phủ.

Ông Trump nói đàm phán với Cuba 'đang diễn ra'

Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm 15/3 cho biết Hoa Kỳ có thể sớm đạt được thỏa thuận với Cuba hoặc thực hiện các hành động khác, báo hiệu rằng những diễn biến trong mối quan hệ căng thẳng lâu nay có thể diễn ra nhanh chóng, theo Reuters.

"Cuba cũng muốn đạt được thỏa thuận, và tôi nghĩ chúng ta sẽ sớm đạt được thỏa thuận hoặc làm bất cứ điều gì cần thiết," ông Trump nói với các phóng viên trên chuyên cơ Air Force One.

"Chúng tôi đang đàm phán với Cuba, nhưng chúng tôi sẽ giải quyết vấn đề Iran trước Cuba."

Trong những tuần gần đây, ông Trump đã đưa ra một loạt tuyên bố rằng Cuba đang trên bờ vực sụp đổ hoặc rất muốn đạt được thỏa thuận với Hoa Kỳ.

Tuần trước, ông nói rằng Cuba có thể là đối tượng của một "cuộc tiếp quản thân thiện".

Mặc dù hai bên đã nối lại liên lạc, những khác biệt lớn vẫn tồn tại giữa hai chính phủ.

Các quan chức Mỹ cho biết bất kỳ việc nới lỏng sức ép nào cũng có khả năng phụ thuộc vào những nhượng bộ chính trị và kinh tế từ phía Havana, trong khi các lãnh đạo Cuba khẳng định rằng mọi cuộc đàm phán phải tôn trọng độc lập của hòn đảo này.