Ông Tô Lâm tái cử: Hào hứng với cải cách, hoài nghi về tăng trưởng

Các nhà đầu tư trong và ngoài nước đã hoan nghênh nỗ lực cải cách kinh tế của nhà lãnh đạo hàng đầu Tô Lâm, song các chuyên gia và giới phân tích nhận định mục tiêu tăng trưởng hai con số theo mô hình 'chủ nghĩa Lenin thị trường' dường như vẫn thiếu tính khả thi, theo Reuters.

Ông Tô Lâm, tổng bí thư mới tái đắc cử, đã dẫn dắt trung tâm sản xuất của Đông Nam Á đạt tốc độ tăng trưởng nhanh hơn các nước láng giềng kể từ khi nhậm chức vào giữa năm 2024.

Thị trường chứng khoán Việt Nam đã tăng gần 40% trong năm qua, vượt xa hầu hết các thị trường mới nổi khác bất kể những áp lực từ thuế quan thương mại của Mỹ và thiên tai xảy ra dồn dập.

Để duy trì đà phát triển này, ông Tô Lâm hứa hẹn về một mô hình tăng trưởng mới do các tập đoàn lớn của Việt Nam dẫn dắt, tập trung vào đổi mới sáng tạo và nền kinh tế số.

Đây là bước chuyển mình nhằm giảm bớt sự phụ thuộc vào xuất khẩu và lao động giá rẻ – vốn là những động lực thúc đẩy sự bùng nổ kinh tế kéo dài nhiều thập kỷ qua bằng cách thu hút vốn đầu tư sản xuất từ các tập đoàn đa quốc gia như Samsung, Apple và Nike.

Tăng trưởng 10% có khả thi không?

Dù việc thu hút vốn và công nghệ nước ngoài vẫn là ưu tiên hàng đầu, Tổng Bí thư Tô Lâm cho rằng Việt Nam phải dần thoát ly khỏi sự phụ thuộc vào lao động giá rẻ, đồng thời cam kết đạt mức tăng trưởng hàng năm ít nhất 10% trong thời gian còn lại của thập kỷ này.

Tốc độ tăng trưởng đã vượt mức hơn 8% trong năm ngoái so với con số 7% của năm 2024.

"Việt Nam đang trên đà trở thành quốc gia có kết quả kinh tế vượt trội nhất khu vực trong 5 năm tới," Adam Samdin, chuyên gia kinh tế tại Oxford Economics, nhận định. Tuy nhiên, ông cho rằng ngay cả khi các cải cách của ông Tô Lâm thành công, mục tiêu 10% có thể vẫn quá lạc quan.

Theo ông, con số này đòi hỏi mức tăng tiền lương nhanh hơn để kích cầu tiêu dùng, điều này có khả năng làm xói mòn lợi thế về chi phí của Việt Nam đối với các tập đoàn đa quốc gia.

Ngân hàng Thế giới (WB) dự báo Việt Nam sẽ tiếp tục tăng trưởng nhanh hơn các quốc gia láng giềng, nhưng dự đoán tốc độ sẽ chậm lại ở mức 6,3% trong năm nay và 6,7% vào năm 2027, dưới sức ép từ tác động muộn của các chính sách thuế quan của Tổng thống Mỹ Donald Trump.

Sự xoay trục chính sách này "đánh dấu một cuộc chuyển đổi về mặt cấu trúc chứ không đơn thuần là sự điều chỉnh chính sách kinh tế", theo bà Trần Thị Mộng Tuyền, nhà nghiên cứu tại Diễn đàn Thái Bình Dương có trụ sở tại Hawaii.

Tuy nhiên, bà cảnh báo sự chuyển dịch này đang bị kìm hãm do căng thẳng Mỹ - Trung. Lý do là vì Việt Nam vừa muốn thắt chặt quan hệ với Mỹ và các nhà đầu tư lớn để phát triển, nhưng mặt khác lại vẫn đang phải dựa dẫm rất nhiều vào người khổng lồ láng giềng Trung Quốc về nguồn nguyên liệu và linh kiện sản xuất.

Xuất khẩu sang Mỹ, thị trường lớn nhất của Việt Nam, đã chạm mức kỷ lục vào năm ngoái bất chấp thuế quan của ông Trump, dù các mức thuế này có thể bắt đầu gây tác động tiêu cực trong những tháng tới.

Nhà Trắng đã chỉ trích sự phụ thuộc của Hà Nội vào đầu vào từ Trung Quốc, cáo buộc Việt Nam đang đóng vai trò là điểm trung chuyển cho hàng hóa Trung Quốc hướng tới thị trường Mỹ.

Chính phủ Việt Nam tuyên bố sẽ quyết liệt trừng phạt các hoạt động trung chuyển bất hợp pháp này.

Nhà nước vẫn can thiệp mạnh mẽ

Công thức tăng trưởng của ông Tô Lâm cho đến nay là sự kết hợp giữa việc cắt giảm nhân sự chính phủ trên diện rộng, mở rộng tín dụng chóng mặt, chi tiêu mạnh tay cho cơ sở hạ tầng và gia tăng vai trò của khu vực tư nhân, bất chấp những lo ngại về rủi ro tài chính, lãng phí và nhóm lợi ích.

Những người ủng hộ so sánh chương trình nghị sự của ông với làn sóng tự do hóa Đổi Mới vào cuối những năm 1980, vốn đã khơi mào cho nhiều thập kỷ tăng trưởng.

Dù vậy, vai trò chủ đạo vẫn thuộc về Nhà nước thông qua việc trợ cấp và áp chỉ tiêu cho các tập đoàn dẫn đầu. Theo giới quan sát, điều này đang đẩy các nhóm tư nhân lớn hoạt động theo mô hình gần như quốc doanh.

Nhà nghiên cứu Alexander Vuving từ Trung tâm Nghiên cứu An ninh Châu Á - Thái Bình Dương gọi đây là "chủ nghĩa Lenin thị trường", trong đó nhà nước pháp quyền dựa chủ yếu vào khu vực tư nhân để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế thần tốc, nhưng một số tập đoàn tư nhân sẽ được hưởng lợi nhiều hơn do mối quan hệ mật thiết với chính phủ.

Ngay sau khi trở thành tổng bí thư, ông Tô Lâm đã thực hiện cuộc cải cách hành chính toàn diện nhất của Việt Nam trong nhiều thập kỷ, cắt giảm các tầng nấc chính quyền địa phương và trung ương.

Gần 150.000 công chức đã mất việc làm và các cấu trúc quyền lực được thiết lập lại, trong một cuộc đại tu mà đôi khi có vẻ giống với mô hình của vị tổng thống theo chủ nghĩa tự do của Argentina, Javier Milei.

Dù nhằm mục đích cắt giảm tệ quan liêu, đơn giản hóa các quy tắc và đẩy nhanh quá trình ra quyết định, cuộc cải cách này đôi khi lại gây ra sự trì trệ trong lúc bộ máy hành chính điều chỉnh để thích nghi.

Nhiều nhà đầu tư nước ngoài và các nhà ngoại giao đã ca ngợi nỗ lực này – cùng với sự ổn định chính trị của Việt Nam. Tuy nhiên, "Việt Nam vẫn đang đặt ra gánh nặng pháp lý nặng nề hơn so với các nước láng giềng trong khu vực", Laura Schwartz, chuyên gia phân tích tại công ty tình báo rủi ro Verisk Maplecroft, nhận định.

"Sự sụt giảm của các chỉ số này trong năm qua cho thấy nỗ lực cải cách vẫn chưa giúp các doanh nghiệp cảm thấy yên tâm hay dự đoán được rõ ràng về các quy định pháp lý khi kinh doanh," bà nói.