Украина уруши: Бучадаги қирғин геноцидга тенгми? Rossiya Ukraina Putin yangiliklar

Пойтахт Киев яқинидаги Буча шаҳрида тинч аҳолининг ўлдирилиши ҳарбий жиноятлар ҳақида кўплаб даъволарни келтириб чиқарди, баъзилари Москва ҳатто бундан ҳам бадтарроғини содир қилганини таъкидламоқда. Россия кучларини "барча жиноятлар жинояти", деб аталган қилмишни содир этишда айблашга асос борми?

"Сиз бу ерда кўрган нарсангиз ҳақиқий геноцид", деди Украина президенти Владимир Зеленский Бучада.

Польша Бош вазири Матеуш Мораветски Буча ва пойтахт яқинидаги бошқа шаҳарлардаги қотилликларни "геноцид акти деб аташ ва шундай муносабатда бўлиш керак", деган фикрга қўшилади.

Буюк Британия Бош вазири Борис Жонсон Бучадаги тинч аҳолига қилинган ҳужумлар "геноциддан унчалик узоқ эмаслигини" айтди.

Аммо АҚШ ва Ғарб ҳарбий иттифоқи НАТО бу сўзни Украинада содир бўлаётган воқеаларни тасвирлаш учун ишлатишдан ўзини тиймоқда.

Хўш, Россия кучларини "барча жиноятлар жинояти" деб аталган қилмишни содир этишда айблашга асос борми?

Геноцид нима?

Геноцид инсониятга қарши энг оғир жиноят сифатида кўрилади.

Бу маълум бир гуруҳ одамларнинг оммавий қирғин қилиниши деб таърифланади - масалан, Иккинчи Жаҳон урушидаги Холокост пайтида олти миллион яҳудийнинг ўлдирилиши.

Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Геноцид Конвенцияси геноцидни "бирор миллий, этник, ирқий ёки диний гуруҳни тўлиқ ёки қисман йўқ қилиш мақсадида" қуйидаги ҳаракатлардан бирини амалга ошириш сифатида белгилайди:

Россия Украинада геноцид қилдими?

Бу масала бўйича ягона фикр йўқ.

Жон Хопкинс университети халқаро алоқалар кафедраси доценти Юджин Финкел Украинада геноцид содир бўлмоқда, деб ҳисоблайди. Унинг айтишича, Буча ва бошқа жойларда одамларнинг украин ўзлигига мансублигига қараб ўлдирилгани ҳақида далиллар бор.

"Бу нафақат одамларни ўлдириш, балки миллий гуруҳни нишонга олиш", дейди у.

Бироқ Москвадан янграётган риторика геноцид содир этиш ниятига ишора қилмоқда, дейди жаноб Финкел.

У "Россия Украинага нисбатан нима қилиши керак?" сарлавҳали мақолага ишора қилди. Бу мақола Россия давлат ахборот агентлиги РИА томонидан шу ҳафта чоп этилган.

Мақолада Украинанинг "миллий давлат сифатида бўлиши мумкин эмаслиги" ва ҳатто унинг номини "афтидан сақлаб қолиши мумкин эмаслиги" таъкидланади; "Украина миллатчи элитасини йўқ қилиш керак, уни қайта тарбиялаш мумкин эмас", дейди муаллиф Тимофей Сергейцев.

У ўз назариясида Украина фашистлар давлати, деган қуруқ даъвога асосланади, аҳолининг салмоқли қисми ҳам айбдор, чунки улар "пассив нацистлар" ва шу тариқа улар ҳам шерик эканлигини таъкидлайди. Унинг айтишича, Россия ғалабасидан сўнг, бу одамлар камида бир авлод давом этадиган қайта таълимга муҳтож бўлади ва бу "муқаррар равишда де-Украинизацияни англатади".

Профессор Финкел: "Мен учун сўнгги ҳафталарда Россияда ва айниқса элита гап сўзларида оҳангнинг ўзгариши асосий нуқта бўлди, биз буни нафақат Украинани йўқ қилиш, балки украина ўзлигини йўқ қилиш ниятининг бошланиши деб атаймиз".

"Урушнинг мақсади - де-Украинизация... улар давлатга эмас, украинларга эътибор бермоқда."

"Genocide Watch" ташкилоти асосчиси ва раҳбари Грегори Стентон "Россия армияси ҳақиқатда украин миллатини қисман йўқ қилиш ниятида экани" ҳақида далиллар борлигини айтади.

"Шунинг учун улар тинч аҳолини нишонга олишади. Уларнинг нишони жангчилар, ҳарбийларгина эмас".

Унинг сўзларига кўра, уруш бошланишидан аввал президент Путиннинг Украина шарқидаги саккиз йиллик урушдаги геноцид ҳақидаги даъволарини баъзи олимлар «аксланиш» деб атайди.

"Кўпинча геноцидни содир этадиган томон аввал бошқа томонни - нишонга олинган қурбонларни геноцидда айблайди. Бу вазиятда айнан шундай бўлди".

"Далиллар ҳали етарлича кучли эмас"

Аммо бошқа геноцид экспертлари фикрича, Россия ваҳшийликларини бу тоифага киритишга ҳали эрта.

Лондон Қирол коллежи халқаро сиёсат ўқитувчиси Жонатан Лидер Мейнарднинг сўзларига кўра, геноцид конвенциясининг қатъий матнига мос келадиган далиллар ҳали ҳам жуда ноаниқ.

Бу, албатта, геноцид содир бўлмаяпти, дегани эмас - унинг сўзларига кўра, ваҳшийликлар рўй бераётгани «аниқ».

"Эҳтимол, бу ваҳшийликлар геноцид бўлиши мумкин ёки келажакда геноцидга айланиб кетиши мумкин эди, аммо ҳали етарли далиллар йўқ", дейди у.

Бироқ у Россия президентининг Украинанинг мустақил давлат сифатида тарихий мавжудлигини инкор этувчи "чуқур безовта қилувчи" риторикасига ишора қилади. Унинг сўзларига кўра, бу Владимир Путин Украинани "мавжуд бўлишга ҳаққи йўқ" деб ҳисоблагани "геноцид тафаккури"ни кўрсатади.

Унинг сўзларига кўра, бундай гаплар геноцид хавфини оширади, "лекин биз автоматик равишда бундай риторика амалиётга кўчади деб тахмин қила олмаймиз".

Филипп Сэндсга кўра, тинч аҳолига қилинган ҳужумлар ҳисобга олинса, уруш жиноятларига оид далиллар мавжуд ва Мариупол порт шаҳрининг қамал қилиниши инсониятга қарши жиноятдек кўринади.

Бироқ, Лондон Университет коллежи Халқаро судлар ва трибуналлар маркази директори профессор Сэндснинг айтишича, халқаро ҳуқуқ бўйича геноцидни исботлаш учун прокурор гуруҳни тўлиқ ёки қисман йўқ қилиш нияти чиндан бўлганини аниқлаши керак. Халқаро судлар буни исботлаш учун жуда юқори талаблар қўйган.

Жиноятчилар гуруҳни йўқ қилиш учун одамларни ўлдираётганини айтса, мақсадлари тўғридан-тўғри далиллар билан аниқланиши мумкин. Аммо профессор Сэндснинг фикрича, бу Украина мисолида бўлиши даргумон.

Ниятни хулқ-атворга қараб ҳам аниқлаш мумкин, "лекин бу қийин масала", дея қўшимча қилади у. Ҳозирча ваҳшийликни содир этган россияликларнинг ниятлари ҳақида етарлича маълумот йўқ.

"Қишлоққа бориш ва бир миллий ёки диний гуруҳдан бўлган катта ёшдаги эркакларнинг катта қисмини мунтазам равишда қатл қилиш - агар бу Бучада содир бўлган бўлса - геноцид қилиш ниятининг белгиси бўлиши мумкин", дейди у.

"Аммо бу босқичда бизда айнан нима ва нима сабабдан бўлганини билиш учун етарли далиллар йўқ. Менимча, уруш Украина шарқига ўтиб, зўравонлик кучайиб борар экан, геноцид нияти аломатларидан огоҳ бўлиш тўғри".

Ратгерс университети Геноцид ва инсон ҳуқуқларини ўрганиш маркази директори Алекс Хинтоннинг айтишича, Украинада тинч аҳолига қаратилган бомба ва ҳужумлар натижасида уруш жиноятлари ва инсониятга қарши жиноятлар албатта содир бўлмоқда.

Президент Путин геноцид риторикасини намойиш этмоқда, дейди Хинтон, лекин геноцид ниятини исботлаш учун унинг нутқларини бу ердаги ваҳшийлик билан аниқ боғлаш керак.

"[Президент] Зеленский айтганидек, буни геноцид деб айтмаган бўлардим, лекин огоҳлантирувчи белгилар борлигини айтган бўлардим. Хавф жуда юқори", дейди у.

Россия геноцид қиладими ёки йўқ, бу Алекс Хинтоннинг фикрича, Россия кучларининг Украинада содир этган аниқ ваҳшийликларига соя солмаслиги керак.

"Биз ваҳшийлик содир бўлаётганини биламиз ва бу чора кўришни талаб қилади. Биз фақат геноцид бўлсагина кўпроқ чора кўрамиз деб ўйламаслигимиз керак."

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek