Америка ва дунё: Трамп ва Капитолийдаги исён борасида беш муҳим савол

Доналд Трамп тарафдорларининг Жо Байденнинг президентлик сайловларида ғалаба қозонгани тасдиқланишига халал бериш мақсадида АҚШ Конгресси биносига бостириб кирганига қарийб бир йил бўлди. Ўша кунгача ва шу куни содир бўлган воқеаларнинг батафсил ҳисоботи хали тайёр эмас. Конгресс Вакиллар палатасининг махсус қўмитаси ана шу иш устида ишламоқда.

Мустақил тергов ўтказиш бўйича муваффақиятсиз уринишлар ортидан Вакиллар палатасида 1 июль куни бўлиб ўтган мунозарали овоз бериш орқали аниқланган етти нафар демократ ва икки республикачидан иборат қўмита тергов давомида 250 дан ортиқ интервью ўтказди ва камида 45 та чақирув қоғози жўнатди.

Қўмита аъзоларига кўра, алоқага чиққанларнинг аксарияти ҳамкорликка рози бўлган. Бироқ Доналд Трампга энг яқин бўлган бир неча киши қаршилик кўрсатган. Улар президентлар ва уларнинг маслаҳатчилари ўртасидаги мулоқотнинг сир қолишини таъминловчи ҳуқуқий тамойил бўлмиш имтиёзлардан фойдаланмоқда. Улардан иккитаси - Трампнинг ишончли вакили бўлган Стив Бэннон ва Оқ уй аппаратининг собиқ раҳбари Марк Медоуз Вакиллар палатаси томонидан Конгрессга нисбатан ҳурматсизлик қилган одам сифатида тилга олинган. Келгуси йилда Бэннон жиноятда айбланиб суд қилинади. Бошқалар, масалан, Трампнинг собиқ маслаҳатчиси Рожер Стоун ва иттифоқчиси Алекс Жонс саволларга жавоб бермаслик учун Конституциядаги Бешинчи тузатишдан фойдаланди.

Тергов ва юридик кураш давом этар экан, қўмита ҳал қилиши керак бўлган қатор бўшлиқлар ва асосий муаммолар мавжуд. Қуйида ана шундай муаммолардан бир нечтасини келтирамиз.

6 январдаги митингларни ташкил қилишда Оқ Уйнинг роли қанчалик бўлган?

Конгресс суриштируви раиси Бенни Томпсон яқинда ўз қўмитаси Капитолийга қилинган ҳужумга етаклаган митинглар қандай ташкиллаштирилганини ўрганаётганини маълум қилди.

"Биз ушбу тадбирлар билан боғлиқ маблағларни ким уюштиргани, режалаштиргани, тўлаган ва олганини, шунингдек, ташкилотчиларнинг Оқ Уй ва Конгрессдаги расмийлар билан қандай алоқалари борлигини билишимиз керак", деди у.

Митинг ташкилотчиларидан бири, ўта ўнгчи консерватив фаол Али Александр қўмита олдида гувоҳлик бериб, Оқ Уй ва Конгресснинг республикачи аъзолари билан олдиндан гаплашганини айтди.

Ушбу алоқалар тафсилотлари оммага эълон қилинганича йўқ.

Александр қўмитадаги илк оммавий баёнотида ўша кунги воқеалар учун айбнинг бир қисмини "Women for America First" раҳбарларига юклади. Улар Оқ Уй олдида тадбир уюштирган, Трамп эса ўз тарафдорларига Капитолийга юриш қилишни айтган эди. Унинг сўзларига кўра, улар зўравонликни бостириш учун етарли ҳаракат қилмаган ва Капитолий ҳужумга учраганида Оқ Уй яқинидаги меҳмонхонада "шампан ичишган".

Ушбу "Willard Intercontinental" меҳмонхонасида ўша куни бўлган ишлар Конгресс қўмитасида алоҳида қизиқиш уйғотди. Стив Бэннон, Нью-Йоркнинг собиқ мери Руди Жулиани, Нью-Йорк полициясининг собиқ комиссари Бернард Керик, Трампнинг миллий хавфсизлик бўйича собиқ маслаҳатчиси Майкл Флинн, фитна назариётчиси Алекс Жонс ва Трампнинг ишончли вакили Рожер Стоун меҳмонхонадаги мажлисга алоқаси бор.

Қўмитанинг ишонишича Бэннон камида бир марта 6 январдаги митинг бўйича Трамп билан бевосита алоқада бўлган. Ва Жонснинг сўзларига кўра, Оқ Уй ундан Капитолийга юришни бошқаришни сўраган.

Мавзуга алоқадор:

Дунё, янгиликлар: Трамп Эронни йўқ қилиб юбориш билан таҳдид қилдими?

Америка президентини халқ сайламайдими? Унда ким? AQSh saylovlari va Tramp

Трамп кетди, Байден келди, Мирзиёев янги президентни табриклади – АҚШ ва Ўзбекистон (видео)

Дональд Трамп Ўзбекистон ҳақида нима билади?

Ҳукумат ёки Трампга яқин кимдир ўша кунги воқеалар шафқатсиз тус олиши мумкинлигини аввалдан билганми?

Бир неча ҳафта давом этган қўнғироқлар, твитлар ва муваффақиятсиз ҳуқуқий курашлардан сўнг Трамп 6 январни сайлов натижаларини ўзгартириш бўйича ҳал қилувчи кун сифатида белгилади.

"6 январь куни Вашингтонда катта норозилик, - деб ёзди у 19 декабрь куни "Twitter"да. - Ўша ерда бўлинг, ёввойича бўлади!"

У 11 кундан сўнг яна бир твит ёзди: "ОЛТИНЧИ ЯНВАРЬ, ВАШИНГТОНДА КЎРИШГУНЧА!"

"Washington Post" газетасининг ёзишича, ўнг қанот жангари гуруҳлар 6 январь куни Капитолийга боришга ҳозирлик кўргани ва президентнинг оммавий баёнотларига эргашгани ҳақида кўплаб далиллар мавжуд.

Бироқ федерал ҳуқуқ-тартибот идоралари ва АҚШ ҳарбийлари президентнинг эътиборини жалб қилиб, унинг ғазабини қўзғашдан қўрқиб, тайёргарлик кўриш учун кенг кўламли чоралар кўришдан тийилган. Бирлашган штаб бошлиқлари раиси Марк Миллининг пойтахтни блокировка қилиш таклифи ўта провокацион дея рад этилган. "Washington Post"га кўра, Милли Вашингтонга юборилган ҳарбий кучлар президентдан бекор қилиш буйруғини олиши мумкинлигидан ҳам хавотирда бўлган.

5 январь куни Бэннон "Willard" меҳмонхонасида ёзилган подкастида "инқилоб" келаётганини ва "эртага жаҳаннам бўлишини" айтган.

Ўша оқшом Оқ Уй олдида тўпланган тарафдорлар сони ортиб бораётганини эшитганидан сўнг, Трамп "Twitter"да шундай ёзди: "Вашингтон сайловдаги ғалабани журъати ортган радикал сўл демократлар томонидан ўғирланганини кўришни истамайдиган одамлар билан тўлмоқда. Мамлакатимизнинг сабри битди ортиқ қабул қилинмайди! "ProPublica" журналистик суриштирув сайти хабарига кўра, митинг ташкилотчиларининг баъзилари 6 январь куни зўравонлик эҳтимолидан хавотирда бўлган ва Оқ Уйдан Капитолийгача бўлган марш уларда алоҳида ташвиш уйғотган.

"Одатда периметрни мустаҳкамлаш учун келган шаҳар полициясисиз, охирги дақиқадаги марш хавфли бўлиб қолди", деди "ProPublica"га қўмита сўроққа чақирган Оқ Уй митинги ташкилотчиларидан бири Дастин Стоктон.

Стоктон бу хавотирлар Оқ Уй эътиборига ҳавола қилинишини хоҳлаган. Бироқ Оқ Уйдаги нутқида Трамп митинг иштирокчиларини Капитолийга боришга алоҳида ундаган. У буни "тинч ва ватанпарварлик билан" қилишлари кераклигини айтган, аммо бошқа жойларда эса у "аёвсиз курашиш"га чақирган.

Президент Капитолийга қилинган ҳужумга қандай муносабатда бўлди?

Ричард Никсон давридан бери президентлик жанжаллари икки савол орқали таърифланган: Президент нимани билди ва қачон билди? Бу саволлар жавоби Капитолийга қилинган ҳужумни тергов қилиш учун ҳам долзарбдир, аммо учинчиси бор: президент бу ҳақда билгач, нима қилди?

Қўмита терговининг асосий қисми президентнинг 6 январдаги - ҳужумдан олдин, ўша пайтда ва ундан кейинги ишларидаги боғлиқликни топишга қаратилган. Шунинг учун қўмита Миллий архивдан ўша кунги ҳужжатлар - қўнғироқлар, йиғилиш баённомалари, эслатмалар ва нутқлар матнларини олиш бўйича узоқ давом этган юридик курашга киришди.

Капитолий ҳужумга учраганида Президентга қатъий чора кўриши учун кучли босим бўлгани ҳақида аллақачон баъзи тафсилотлар маълум бўлган.

Республикачи конгрессмен Хайме Эррера Бейтлер республикачи озчилик етакчиси Кевин Маккарти президентга қандай қўнғироқ қилгани ва уни ҳужумчиларни қайтаришга ундаганини гапириб берди. Президент эътироз билдиргач, суҳбат бақир-чақир жанжалга айланиб кетган.

Алабама штатидан республикачи сенатор Томми Тубервил ҳам президент билан гаплашиб, ишлар яхши кетмаётганини, у ва вице-президент Майк Пенс Капитолийдан эвакуация қилинаётганини айтган.

"Бизда муаммо борлигини биламан", деб жавоб берган Трамп.

Оқ Уй аппарати раҳбари Марк Медоуз тергов қўмитасига консерватив телевидение шахслари ва президентнинг ўз оила аъзоларидан олган СМС ва электрон хатларини тақдим этди. Уларда ундан президентни оммавий мурожаат билан чиқишга кўндириш ва зўравонликларни тўхтатиш учун қўшимча чоралар кўришга ундаш сўралган эди.

"Энди у раҳбарлик қилиши керак, - деб ёзган кичик Доналд Трамп. - Жуда оширворди ва назоратдан чиқиб кетди."

"Мен қаттиқ ҳаракат қиляпман", деб жавоб берди Медоуз.

Бироқ президентнинг ўша вақтдаги ҳаракатлари тергов марказидаги катта қора туйнук бўлиб турибди. Агар Медоуз ҳаракат қилган бўлса, президент қандай жавоб қайтарган? Хабар қилинишича, президент куннинг кўп қисмини Оқ Уйдаги ошхонасида телевизор кўриб ўтказган. Қўмита ўша куни президент билан бирга бўлганларни сўроққа чақирмоқда, улар берадиган маълумот ана шу қора туйнукни камайтиришга ёрдам бериши мумкин. Қўмита, шунингдек, ўша вақтдаги ҳукумат ҳужжатларини ҳам олишга уринмоқда.

Нега ҳарбий/хавфсизлик кучларининг ҳужумга жавоби кечикди?

6 январь куни эрталаб АҚШ шаҳар полицияси Вашингтон монументи ва Линколн мемориали олдида трамппараст намойишчилар билан тўқнашди. Офицерларга чекиниш ва "фақат кузатиб туриш" буюрилди.

"Ўғирликни тўхтатинг" митинги ва Трампнинг оломонни Капитолийга юришга чақириғидан кейин зўравонлик кучайган. Трампни қўллаб-қувватлаган исёнчилар Капитолий атрофида полицияга ҳужум қилди ва бинога бостириб кирди, охир-оқибат Сенат залини эгаллаб олди ва Конгресс раҳбарларининг офисларини талон-тарож қилди.

Қўзғолончилар Капитолийга киришидан бироз олдин, Вашингтон Миллий гвардияси қўмондони генерал-майор Уилям Уокер Мудофаа вазири вазифасини бажарувчи Кристофер Миллердан инқирозни ҳал қилиш учун ўз кучларини жойлаштиришга рухсат беришни сўради. Уокерга рухсат келгунча икки соатдан кўпроқ вақт ўтган ва кўп сонли Миллий гвардиянинг Капитолийга етиб келиши учун эса яна бир соат керак бўларди.

Қўмита Капитолий ва Пентагон ўртасидаги алоқа, агар мавжуд бўлса, Пентагон ва Оқ Уйнинг юқори мартабали амалдорлари, жумладан, президент билан алоқалар ҳақида қўшимча далилларни қидирмоқда.

Капитолийга қилинган ҳужум АҚШ ҳукумати юрагида хавфсизлик ҳайратланарли даражада суст эканлигини кўрсатди ва ким кўпроқ жавобгар эканлиги ҳақида ҳали ҳам аниқ тасаввур йўқ.

Сайлов натижаларини бекор қилиш учун Президент ва Оқ Уй қанчалик ҳаракат қилган?

Трампнинг собиқ аппарат раҳбари Медоуз Конгресс қўмитасига топширган 9000 га яқин ҳужжатнинг энг эътиборга молик кашфиётларидан бири Оқ Уйда ва Конгрессдаги республикачилар орасида тарқатилган 36 саҳифалик "PowerPoint" тақдимоти ҳақидаги электрон хатлар бўлди.

Ҳужжатнинг муаллифи кимлиги хали аниқ эмас, бироқ унда сайловлардаги фирибгарликларга оид кўплаб таниш ва анча аввал рад қилинган даъволар мавжуд. Аммо унинг ноодатий томони унда берилган тавсиялар ҳажмидир. Унда президентга фавқулодда ҳолат эълон қилиш, барча электрон сайлов бюллетенларини улоқтириш ва Федерал Миллий гвардияга асосий штатларда қоғоз бюллетенларни қўлда қайта санашни назорат қилишни буюриш таклиф қилинган эди.

Бундай қадамлар АҚШ тарихида мисли кўрилмаган бўлар эди. Қўмита, шунингдек, президент Адлия вазирлигига сайловларни сохталаштирилган деб эълон қилиш учун босим ўтказгани ва юқори лавозимли амалдорларга, иштирокчилардан бири қайдномаларига кўра, "сайлов сохталаштирилган деб айтинглар (ва) четга чиқинглар... Қолганларини менга ва (республикачи) конгрессменга қўйиб беринглар" деб айтгани ҳақидаги хабарларни ҳам ўрганмоқда.

Хабар қилинишича, 3 январь куни президент Бош прокурор вазифасини бажарувчи Жеффри Розенни истеъфога чиқаришни ва унинг ўрнига бош прокурор ёрдамчиси Жеффри Кларкни тайинлашни кўзлаган. Жеффри Кларк аллақачон Жоржия сайлов расмийларига Байденнинг ғалабаси қалбакилаштирилгани ҳақида мактуб тайёрлаган ва Трампни қонуний ғолиб деб эълон қилишга чақирган.

Розен ва Адлия вазирлигининг бошқа амалдорлари оммавий равишда истеъфога чиқиш билан таҳдид қилганидан кейин президент ўз чекинган. Кларк ҳозирча тергов билан ҳамкорлик қилишдан бош тортмоқда ва Конгрессга ҳурматсизликда айбланаётган навбатдаги шахсга айланиши мумкин.

Трампнинг сўнгги босимига учраган одам вице-президент Майк Пенс бўлди. Унинг асосий ходимлари ҳозир Конгресс қўмитаси билан ҳамкорлик қилмоқда. Қўмита Оқ Уйда 4 январь куни Трамп ва Пенснинг Чепман университетининг ҳуқуқ профессори Жон Истман билан бўлиб ўтган учрашуви ҳақида кўпроқ маълумот олишга ҳаракат қилмоқда. Жон Истман вице президент штат натижаларини рад этиши ва Трампни президент деб эълон қилиши ёки ҳеч бўлмаганда ғолибни тасдиқлаш жараёнини Республикачилар назоратидаги қонун чиқарувчи органлар Трампни қўллаб-қувватламагунча кечиктириши мумкин, деб ҳисобларди.

Сайлов натижаларини бекор қилиш босими 6 январь куни оқшомгача давом этди. Ўшанда Истман Пенснинг юридик маслаҳатчисига у Байденнинг ғалабасини тан олишдан бош тортишга ҳали ҳам вақти борлигини айтган.

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek