Гога Ҳидоятов Ўзбекистон тарихи бўйича йирик мутахассислардан

Профессор, тарих фанлари доктори Гога Ҳидоятов 1930 йилда атоқли санъат арбоблари Аброр Ҳидоятов ва Сора Эшонтўраева оиласида таваллуд топган.

Москва Давлат университетини тугатган.

Гога Аброрович Ҳидоятов узоқ йиллар Ўзбекистон Миллий Университети(Тошкент Давлат Университети)нинг Тарих факультетига раҳбарлик қилган.

Ўзбекистон мустақилликка эришганидан сўнг бир неча йил давомида Ўзбекистон Ташқи ишлар
вазирининг маслаҳатчиси лавозимида
ишлаган.

Гога Аброрович Ҳидоятов илмий журналларда 15 монография, 100 дан зиёд мақолалар эълон қилган.

Москва, Деҳли, Пекин ва Пешовар шаҳарларида илмий маърузалар билан чиқиш қилган.

Манчестер, Жавоҳарлал Неру университети, Мадрас, Қуддуси Шариф, Колумбия, Мэриленд, Пекин университетлари, Нью-Йорк Сити колледжида лекциялар ўқиган.

2005 йилдан буён нафақада.

Гога Ҳидоятов тез-тез Марказий Осиё тарихига бағишланган ва геополитика мавзуларида мақолалар эълон қилиб туради.

Гога Аброрович Ҳидоятов ўзбек, рус, инглиз тилларини мукаммал ўзлаштирган, француз тилидаги адабиётларни ўқийди ва таржима қилади.

Гога Ҳидоятовнинг икки қизи - Нигора ва Нодира Ҳидоятовалар Ўзбекистондаги норасмий "Серқуёш Ўзбекистоним" коалициясининг фаолларидир.

Гога Ҳидоятов футбол ва шахматга қизиқишини айтади. Шахмат бўйича спорт усталигига номзод.

Гога Ҳидоятовнинг саволларга жавобларини тинглаш учун бу ерга босинг

Tilla bola: Assalamu alaykum Goga Abrorovich Hidoyatov, nega ismingiz Goga? Ismiingizni kim qo'ygan?

Гога Ҳидоятов: Ойимлар 1930 йилда менга ҳомиладор бўлганларида театрда Гога деган ёш йигитнинг ролини ўйнаган эдилар. Мен театрнинг биринчи фарзанди бўлган эдим. Унда театрнинг коллективи ёш эди. Бадиий раҳбарлар Чўлпон ва Маннон Уйғур эдилар. Номимни коллективнинг умумий мажлисида муҳокама қилишган экан. Ойимларнинг айтишларича, Чўлпон таклиф киритган экан: "Соранинг бу роли театрнинг биринчи ғалабаси бўлди. Шу боланинг номи бизнинг биринчи муваффақиятимизга боғлиқ бўлиши керак." Ўшанда ўтирганлар, "номини Гога қўямиз", дейишипти. Ана ўшандан бошлаб Гога деган ном ўзбек тилида пайдо бўлади.

Би-би-си: Бу спектаклнинг номи, муаллифи қандай бўлган?

Гога Ҳидоятов: Алексей Файко деган драматургнинг "Портфелли инсон" спектакли эди. Буни Чўлпон рус тилидан таржима қилган эди. Бу театрда рус тилидан таржима қилиб қўйилган биринчи спектакл бўлган. Бу Чўлпоннинг таржимаси эди.

Xoqon, Canada: Hurmatli Goga Abrorovich. Savolim shunday: Boburiylarnng Hindistonda davom etgan 332 yillik imperiyasi va ulardan qolgan ulkan moddiy, ma'naviy meros insoniyatni hayratga qoldiradi. Nima uchun Boburiylarni buyuk Moghullar deyishadi? Bu o'rinda faqat genetek qarindoshlik masalasi turibdimi? Yoki bir tarixiy xatomi? Hurmat ila Xoqon.

Гога Ҳидоятов: Йўқ, бу ерда хато эмас. Чунки Чингизхон вафот этгандан кейин ўзининг давлатини тўрт бўлимга бўлиб қўяди. Бир ўғлига Мўғулистоннинг ўзини, Жўчи ўғлига "мўғул отлари қаёққача борса, ўша ергача борасан", дейди. Марказий Осиёни учинчи ўғли Чиғатойга беради. Чиғатой бу ерда Мўғулистон деган давлатни тузади. Унинг энг кўзга кўринган ёрдамчиларидан бири Маҳмуд Ялавоч эди. Маҳмуд Ялавоч хоразмлик ўзбек эди. У 15 йил Пекинда ҳукмронлик қилади. Чиғатой ва унинг мўғул аскарлари шаҳарларда яшашни яхши кўрмас эди. Аскарлари "ҳеч қанақа шаҳарга бормаймиз, фақат чўлда яшаймиз", деб талаб қилишади. Синцзяндан бошланган ҳудудларни Мўғулистон дейди. Мўғулистонга Фарғона ҳам кирарди, Темурийларнинг ҳозирги Сурхондарё, Қашқадарё вилоятлари ҳудудлари ҳам Мўғулистон эди. Монголиянинг ўзини ҳеч ким Монголия демас эди. У ерни Туркистон дейишар эди. Чунки турк халқларининг асосий бир қисми ўша ерда ривожланган эди. Туркий халқларнинг бир қисми ҳозирги Монголияда, бир қисми Марказий Осиёда ривожланган эди. Чингизхон туркий тилда гапирган. Ўша пайтдаги шеърларни ўқисангиз, ҳозирги ҳамма ўзбеклар тушунади. Шунинг учун Марказий Осиё Мўғулистоннинг бир қисми бўлган эди. Фарғонани ҳам, Бобурнинг отаси Умар Шайхнинг мулкларини ҳам Мўғулистон дейишарди. Улар фахрланишган Чингизхонга яқин бўлишганидан. Шунинг учун Амир Темурни "Темур Кўрагон", яъни Чингизхоннинг куёви, дейишади. Шунинг учун булардан чиққан одамларнинг ҳаммасини мўғуллар, дейишарди. Лекин ҳаммаси ўзбек тилида гаплашишарди. Ҳиндистонда яшаганда бизнинг жойларимизни Ўзбекистон дейишарди. Шунинг учун мўғул деган гап камситиш эмас. Чиғатой - жуда бир қудратли, зўр хон бўлган. Шунинг учун ҳалигача кўп жойларда Чиғатой номи ё мўғуллар сақланиб қолган. Булар(Бобурийлар) ўзини Марказий Осиёга, яъни, Мўғулистонга алоқаларини кўрсатиш учун мўғуллар, деб юритишарди.

Abdulla Abdurahimov, New York, USA: Assalomu aleykum hurmatli professor. Man sizning lektsiyalarizga qatnashganman JIDU(Jahon Iqtisodi va Diplomatiya Univ.)da. Mani savolim shuki, kuchayib kelayotgan Xitoy, Xindiston yoki Rusiya - bularning qaysi bitridan O'zbekiston ko'proq qo'rqishi kerak? Man nafaqat siyosiy qaramlikni, balki iqtisodiy, madaniy bosimlarni ham nazarda tutmoqdaman. Ikkinchi savolim - ba'zi siyosatchilar aytganiday Islom va G'arb o'rtasida "madaniyatlar urushi" ketmoqdami? 3-savolim - Siz AQSh prezidentligiga da'vogarlardan qaysi birini qo'llagan bo'lardiz? Va nima uchun?

Гога Ҳидоятов: Ҳеч кимдан қўрқмаслик керак. Дунё ҳозир глобализация, глобаллаштириш жараёнида кетаяпти. Ҳар бир мамлакатнинг ўзининг ўрни бор. Бирлашган Миллатлар Ташкилоти бор. Булар назоратда тутади. Масалан, агардаки бирорта битим тузиладиган бўлса ва бир томондан камситиш бўлса, буни БМТ ҳеч қачон тасдиқламайди. Шунинг учун ҳозир сиёсат анча ўзгариб кетган. Ҳамма давлатлар суверен, мустақил. Ҳар биттасининг ўзининг манфаатлари бор. Демак ҳар бири, биринчи навбатда ўзининг манфаатини ўйлаши керак, лекин бошқа томондан бошқаларни ҳам ўйлаши керак. Агар сиз фақат ўзингизнинг манфаатларингизни ўйлаб, сиёсатингизни олиб борсангиз, албатта, инқирозга олиб келасиз ўзингизнинг мамлакатингизни. Лекин ўзингизнинг манфаатларингизни ўйлаб ва бошқаларни ҳам манфаатини ҳисобга олиб сиёсатни олиб борсангиз, ҳеч қачон ҳеч кимдан қўрқмаслик керак, ҳеч кимдан шубҳаланмаслик керак. Ҳам Россия, ҳам Хитой билан ҳамкорликда ишлаш керак. Ҳиндистон билан ҳамкорлик қилиш керак. Бизни Ҳиндистонда жуда ҳурмат қилишади. Бундай ҳурмат ҳаммага ҳам насиб этмайди. Бизнинг сиёсатимизнинг энг мураккаб томони - Афғонистон. Афғонистондаги муаммоларни ҳал қилиш керак. Лекин зўравонлик эмас, тинчлик йўли билан ҳал қилиш керак.
2. Ҳозир матбуотга қарасангиз, жуда кўп Ислом динини камситадиган кучлар пайдо бўлди. Масалан, Муҳаммад Пайғамбарни карикатура қилишди Голландияда. Яна бир мисол - Америкада ҳозир 1 миллион мусулмон бор. Ҳозир мусулмонларнинг сони 1 миллион бўлди. Америкада 27 та дин бўлиб, улардан ҳозир энг нуфузлиси Ислом дини бўлаяпти. Албатта, бу Ғарбда баъзи одамларга ёқмаяпти. Мусулмонларни террорист, дейишади, қотил, дейишади ёки жиҳод... Жуда кўп одамлар мана шундай қоралаб юрипти. Шундан айтишаяпти - Ислом дини билан христианлик ўртасида уруш бўлади. Мен бунга ишонмайман. Албатта, дунёда мана шунақа "исёнчилар" жуда кўп. Лекин, бошқа томондан тўғри ўйлайдиган одамлар ҳам бор.
3. Бирорта даъвогарни ҳам қўлламайман.

Bahodir Usmon, AQSh: Hurmatli Professor, Turkiston legioni haqida biron bir maqola yoki kitob yozishga uringanmisiz? Men o'zim Sovet davrida o'qiganman va legion tarkibida jang qilgan Turkistonliklarni vatan hoyini deb o'rgatgan. Hozir esa, ularni qahramon deb, uni ustiga ustak - kinolar ishlanypdi. Bunga tarihshunos olim bo'la qanday qaraysiz? Aslida kim to'gri? Hurmat ila, Bahodir.

Гога Ҳидоятов: Баҳодиржон, "Туркистон Легиони" ва "Туркистон қўмитаси" тўғрисида кўп манба ва адабиёт билан танишиб чиққандим ўз вақтида. Масалан, 1964 йилда бир китобим чиққанди. Ўша кимтобимда бир боб уларга бағишлагандим. 1990 йилда мен Бонн шаҳрида уларнинг бошлиқларидан бири бўлган доктор Боймирза Ҳайит билан учрашгандим. Мен Боннда бир конференцияда иштирок этгандим. Боймирза Ҳайит номимни газетлар орқали билиб Кёльндан Боннга келади ва мени уйларига Кёльнга олиб кетадилар. Бир кеча қизғин суҳбат бўлди. Лекин бирорта бир умумий хулосага келиша олмадик. Асир бўлиш хиёнат эмас. Урушда шундай вазиятлар бўлади - курашни давом эттириш бефойда. Фақат бир танлаш қолади - ё ўлиш, ё қолиш. Ҳеч ким бекор ўлишни истамайди. Шунинг учун уларнинг таслим бўлиши табиий эди. Бу айб эмас. Лекин асирга тушгандан кейин қўлига қурол олиб ва Ватанига қарши курашни давом эттиришнинг номи хиёнат. Ундан ташқари, яна бир муаммо бор: Бу уруш фашизмга қарши махсус уруш эди. Халқаро судлар фашизм ташкилотларини жиноий деб баҳолашди. Ва улар билан бирга "Туркистон Легиони" ҳам фашист ташкилотлари қаторига киритилган эди. Қани ўзингиз ўйлаб кўринг: буларни қандай қаҳрамон деб аташ мумкин? Булар Иккинчи Жаҳон урушида фашизмнинг томонида бўлган эдилар. Фашизмнинг ҳимоячилари деб ҳисоблаш мумкин. Фашизмни инсоният ҳеч қачон кечирмайди ва унинг жиноятларини ҳеч қачон унутмайди. Мана Баҳодиржон, Сизга жавобим. Ватанни сотиш мумкин, лекин сотиб олиш мумкин эмас. Ватан муқаддас, энг азиз нарса ҳаётда.

Farhod, O'zbekiston: Assalomu alaykum, hurmatli Goga Abrorovich. Sizga savolim: qizlaringizning oppozitsiyadagi faoliyatiga qanday qaraysiz va aynan qizlaringiz faoliyati tufayli, to'g'riro'g'i ulardan birining qamalishi tufayli sizni Jahon Iqtisodiyoti va Diplomatiya Universitetida dars berishdan chetlatilgan deyishadi, shu taxminlarga ham oydinlik kiritsangiz. Rahmat.

Гога Ҳидоятов: Бу қизиқарли савол. Чунки жуда кўп одамларни қизиқтиради бу. Шуни айтиш керакки, қизларим вояга етган. Бири 44 ёшга кирган, иккинчиси 40 да. Шунинг учун барча ишларга, менимча, ўзлари жавобгардир. Лекин мен уларнинг фаолиятига ҳеч тўсқинлик қилмаганман. Улар - янги авлод. Янги авлоднинг янги талаблари, янги дунёқарашлари бўлади. Улар сўз эркинлигини талаб қилишади. Катта қизим Нигорахон "Озод деҳқонлар" партиясини ташкил қилган эди. Бунинг нимаси ёмон эди? Фақат деҳқонларга ёрдам бермоқчи эди. Қўлидан келганча, албатта. Кичик қизим "Буюк сиймолар" ташкилотини ташкил қилган эди. Албатта, бизнинг баъзи тадбиркорлар молия томонидан, қонун томонидан ҳали тажрибасизлар. Шунинг учун кўп камчиликлар бўлиши мумкин. Қизимнинг ишларида ҳам камчиликлар бор эди. Шунинг учун жиноий ишни очишнинг сиёсатга ҳеч алоқаси йўқ эди. Унга қамоқ жазоси белгилашди. Лекин прокурор унга қаттиқ жазо белгиланипти, деб, ёш болалари борлигини айтиб, эътироз ёзганидан кейин жазони шартли жазога алмаштиришди. Ҳозир уйда. Менинг ҳаётимга қизларимнинг фаолияти таъсир этмади. 2005 йилда мен 75 ёшга кирган эдим. Ишга бориш қийин бўлиб қолди. Кейин тикка туриб, бир ярим соат гапириш ҳам 75 ёшда жуда қийин бўлади. Шунинг учун мен илтимос қилдим профессорлик лавозимидан мени озод қилишларини. Ҳозир менинг ўрнимда икки киши ишлаяпти, иккита истеъдодли, ёш домлалар. Ёмонми? Яхши. Ҳар бир одам ўз вақтини билиши керак. Мен уйда ўтириб иккита дарслик ёздим. Мақолалар ёзиб ўтирибман, интернет билан шуғулландим. Ҳаётнинг янги сифати бошланди. Мен ўзим 70 ёшимда кетмоқчи эдим. Лекин ректор мендан илтимос қилганди: "яна бироз ишлаб беринг. Ўзингизга ёрдамчиларни тайёрлаб беринг". Шунинг учун буни қизларимнинг ишларига ҳеч алоқаси йўқ.

Muxlis, Japan: Men kuni kecha bir odam bilan tanishganimda "ha siz haligi Turon mamlakati bo'lmish O'zbekistondanmisiz, avval Amir Temur davlati o'sha yerda bo'lgan-a?" deb qoldi. Men ha dedim. Shu bilan suhbat qizib Amir Temur hayoti va uning qilgan ishlari haqida bo'ldi. Gap asosan Amir Temurga nisbatan salbiy fikr bilan chiqdi. Ijobiylari ham bo'ldi, ammo menga ta'sir qilgani, O'zbekistonda ta'lim olgan davrimizda bobomiz Amir Temur haqida men eshitgan salbiy tarixiy asoslarni o'rgatishmagani bo'ldi. Ya'ni Amir Temur Bag'dodga hujum qilib o'sha yerda Islom xalifasini juda achinarli ahvolda qatl qildirtirgan ekan. Men bu haqda umuman eshitmagan edim, balki ijobiy Islomga o'z hissasini qo'shgan yetuk namoyonda deb bilar edim. Nahotki Amir Temur xalifani qatl qilgan bo'lsa?

Гога Ҳидоятов: Бу бўҳтон гап. Бағдод халифалигининг тор-мор этилиши 1258 йилда бўлган эди. Хулагухон бошчилигида монголлар келиб, Бағдод халифалигини тор-мор этган эди. Лекин, маълумки, Амир Темур 1336 йилда туғилган. Амир Темур туғилишидан 78 йил илгари Бағдод халифалиги емирилган эди. Ҳар бир тарихий шахснинг душманлари ва мухлислари бўлади. Тарихий шахслар ҳақида ҳар хил гапларни учратиш мумкин. Амир Темурни Осиё мамлакатларида фақат Буюк Амир Темур деб аташади. Покистондаги Мўлтон шаҳри ёнида икки шаҳар бор. Бири Мироншоҳ, иккинчиси Умаршоҳ. Улар Амир Темурнинг ўғиллари. Ҳалигача уларни у ерда эъзозлашади. Шуни қайд этиш керакки, 1996 йил ЮНЕСКО Амир Темурнинг фаолиятини ҳар томонлама ўрганиб, Парижда нуфузли анжуманда унинг туғилган кунини тантанали равишда ўтказган. Бундай тантана бекор ўтказилмайди, деб ўйлайман. Жаҳон жамоатчилиги Амир Темур фаолиятига жуда ижобий қарайди. Албатта, камчиликлар ҳам бўлиши мумкин. Лекин асосан, ижобий.

Joziba Kesh, UК: O'zbekiston oliy o'quv yurtlari talabalari uchun yaratgan darsliklaringiz xususida, ayniqsa, ularda uchraydigan faktlar chalkashligi va xatoligi haqida o'zingizdan eshitsam degandim. Bu mening shaxsiy fikrim emas, tarixchi mutaxassislarning e'tirofi bo'lgan. Hatto, Goga Hidoyatov tarixdagi ba'zi voqealarni siyosat va zamon nuqtai nazaridan kelib chiqib bitgan degan fikrlarga ko'p guvoh bo'lganman. Boshqa bir savolim shundan iboratki, Olim sifatida ilmiy-badiiy, adabiy manbalarda Markaziy Osiyo, xususan O'zbekiston tarixi qay darajada haqqoniy aks ettirilgan deb bilasiz? Javobingiz uchun tashakkur.

Гога Ҳидоятов: Азиз Жозибахон. Мен шахсан ўзим китобларимда фактлар чалкашлиги ва хатолиги ҳақидаги гапларни энди Сиздан эшитаяпман. Сиз менга биринчи бўлиб бу гапларни изҳор этдингиз. Раҳмат. Чунки ҳар бир танқидий гаплардан муаллиф хулоса чиқариши керак. Лекин ўзимнинг бир саволи бор: ўзингиз менинг асарларимни ўқиганмисиз? Ўзингиз хатоларим ва чалкашганимни аниқ кўрсата оласизми? Мен олим сифатида Москва университети ва Оксфорд университетида таълим олганман. Улар тарихчилар учун буюк ибратли мактаблар деб ҳисобланади. Шу сабаб ҳар бир воқеа ёки жараён тўғрисида ёзишдан олдин синчиклаб, ҳар томонлама ёрганиб чиқаман. Тарих - кўп қиррали фан. Ҳар бир фактни ҳар хил баҳолаш мумкин. Шунинг учун тарих санъатга ўхшаб кетади. Математикада ҳамма фактлар аниқ. Иккига икки - тўрт. Бас. Бу аниқ, бошқа натижа бўлиши мумкин эмас. Тарихчининг олдида ҳамиша иккита савол бор: биринчидан - тарихни нима учун ёзиш керак? Нима учун? Иккинчидан - тарихни қандай ёзиш керак? Бу ерда фикрлар, андозалар, ғоялар бўлиниб кетади. Бир ҳодиса тўғрисида манбаларда ҳар хил фикр кўриш мумкин. Масалан, Ҳамза театрида бир спектакл бор эди: "Бой ила хизматчи". Қаҳрамон Ғофурни судга олиб келгандан кейин қози сўрайди: "Ғофур ўғрими, тўғрими?" Бир томон "ўғри", деб қичқиради, бошқа томон "тўғри", деб қичқиради. Тарихий асарларда худди шундай вазият. Яна бир мисол: Лондонда 1964 йилда мен япон режиссёри Акира Куросаванинг "Расёмон" деб номланган фильмини кўрган эдим. Жуда катта таъсир қилган эди менга. Кинода судда ўз кўзи билан бевосита кўрган гувоҳларни олиб келиб, уларни сўроқ қилишади. Ўнта гувоҳ ўзининг кўзлари билан кўрганларини гапиради-ку, ўнтаси ўнта манзарани тасвирлаб беради. Тарихда ҳам ўнта муаллиф бир ҳодиса тўғрисида ҳар хил баҳо бериши мумкин. Бу табиий. Ўзбекистон тарихининг ҳали мингдан бири ҳам ўрганиб чиқилмаган. Тарихчиларимизнинг энг катта камчилиги чет тилларни билмаслиги. 1980 йилларда республикамизда юзта тарих фанлари доктори мавжуд эди. Лекин улардан тўқсон биттаси фақат коммунистик партия тантаналари билан ва социализм даври қурилиши билан шуғулланишарди. Умумий тарихдан фақат беш доктор бор эди. Ҳозир тарихчиларимизнинг олдида жуда муқаддас бурч - жонажон Ватанимизнинг тарихини тиклаш, халқда миллий ғурурни кўтариш, ватанпарварлик туйғусини кучайтириш ва жаҳон миқёсида республикамизни обрўйини кўтариш. Мана бизнинг асосий бурчимиз. Тарих миллатнинг бебаҳо хазинасидир. Шунинг учун тарихчи ўзининг буюк масъулиятини тушуниши керак. Тарихни эртаклар ва афсоналарга айлантириш нотўғри бўлади. Баъзи тарих китобларни ўқисангиз, худди ёшлигимизда эшитган афсоналар эсимга келади: "бир бор экан, бир йўқ экан. Ғоз карнайчи бўлган, ўрдак сурнайчи бўлган ва ҳоказо". Бунақа тарих гўдак болаларнинг аллаларига айланиб кетиши мумкин. Тарих аниқ, холис, ахлоқий томондан ва ҳаққоний бўлиши керак. Ҳозир шундай тарихчилар вужудга келдики, иккиюзламачи. Кеча Совет даврини, Совет ҳокимиятини офарин, деб юрган бўлса, энди ҳозир уни ёмон дейишади: "Ўзбекистон қашшоқ бўлган, бутун бизни эзган, бизнинг барча мулкимизни олиб қўйган". Энди янги давр янги афсоналари, янги офаринлар. Бундай тарихчиларда на тутуруқ, на масъулият бор. Улар кунгабоқарга ўхшаб кетишади, қуёш қайси томонга бурилса, ўша томонга бурилишади. Бундай тарихчилардан Худо сақласин. Тарих фанини сохталаштириш мумкин. Хато фактлар чалкашликлари шундай "беспринципний" одамлардан чиқади. Жозибахон, Сиздан бир илтимос. Яна ёзадиган бўлсангиз, биронта асаримдан чалкаштирилган фактлар ва хатоларни келтирсангиз. Бу ўзим учун, менинг ижодим учун бетакрор бир ёрдам бўлур эди.
2. Шуни айтишни истардимки, ҳали иш кўп. Манбалар ҳали очилмаган. Чет элларда, айниқса, Англия ва Америкада бизнинг тарихимизни биздан яхшироқ билишади. Улар бунинг устида кўп ишлашади. Масалан, Стендфорд университетида бўлганимда, у ердаги Гувр институтининг архивларини кўрсангиз... Оғзим очилиб қолди. Шундоқ манбалар, шундоқ фактлар келтирилган. Ўзимиз ҳеч қачон буни на кўрганмиз, на эшитганмиз.

Odiljon Maxdumiy, O'sh, Qirg'iziston: Muhtaram Goga Abrorovich. 1.Sizning ota-onangiz, buyuk insonlar Abror Hidoyatov va Sora Eshonto'raevalar bir umr faoliyat ko'rsatgan teatrdan, o'zbek teatr san'atini asoschilaridan biri bo'lgan Hamza Hakimzoda Niyoziy nomini olib tashlanishiga qanday qaraysiz? 2.Bobolaringiz, ya'ni Abror Hidoyatovning va Sora Eshonto'raevalarning otalari qanday kasb bilan shug'ullanishgan ekanlar. Shu haqda ham aytib o'tsansiz?

Гога Ҳидоятов: Ҳозир бу бутун Марказий Осиёга умумий касал бўлиб қолди. Кўчаларни, майдонларни, районларни ўзгартиришаяпти, шаҳарларни ҳам ўзгартиришаяпти. Албатта, бу табиий. Кўп кўчаларнинг номлари ҳозирги замонга муносиб келмайди. Масалан, Тошкентда Иванов кўчаси бор эди, ёки Червяков кўчаси бор эди. Ким билади ким бўлган улар? Ҳалигача ҳеч ким билмайди. Лекин бошқа томондан, бу жараённи бўрттириш керак эмас. Жуда кўп жойлар, кўчалар, кўп маҳаллалар эски ўзларининг номларини олаяпти. Лекин баъзи вақтда одам бу ўзгаришлар қандай мантиқ ёки қандай тартибда ўтаётганини тушунмай қолади. Албатта, мен ҳам тушунмай қолдим - нима учун Ўзбек академик театрининг Ҳамза номини олиб ташлашганига. Албатта, бу ишларда хатоликлар ҳам бўлиши мумкин, бўрттиришлар ҳам бўлиши мумкин. Лекин бунақа ишларни кенг жамоатчилик билан муҳокама қилиш керак. Шунинг учун бу ерда кўп нарсага тушуниш қийин бўлади.
2. Энди адамларнинг оталарига ўтсак. Адамларнинг оталари Ҳидоятхўжа йирик савдогар бўлган. Қариндошларнинг гапларига кўра, бувалари ХIХ аср охирида Тошкентнинг бош қозиси бўлиб ишлаган эканлар. Ойимларнинг на отасини, на онасини билишади. Чунки етим бўлиб ўсганлар. Оилалари ниҳоят камбағал бўлгани учун ойимлар уч ойлик бўлганида бировларнинг эшигига ташлаб кетишган эди. Ўшандан ойимлар на оталарини, на оналарини номларини билганлар. Яқин қариндошлари ҳам йўқ. Мен ойимлар тўғрисида мақола ёзмоқчи бўлиб қидирганимда бирорта қариндош тополмагандим.

Ziyod: Yurtimiz(Тurkiston yoki O'rta Osiyo) tarixiga qarasak Islom rivojlangan davrlarda dunyoda yetakchilik qilgan. Yana yurtimizda Islomni rivojlantirsak yetakchilikni qo'ga olish mumkinmi?

Гога Ҳидоятов: Дин ҳеч қачон мамлакатни етакчиликка олиб чиқмаган. Дин аниқ доираларни, аниқ табақаларни қўлида восита сифатида нуфузли натижаларга олиб келиши мумкин. Ҳозир дин давлатдан ажратилган ҳар бир мамлакатда. Сиёсатга аралашмайди. Дунёнинг идораларидан узоқлаштирилган. Ҳозирги замонда жаҳон аҳолисининг фақат 19 фоизи Ислом динининг тарафдори. Христиан динида 33 фоиз. Булар қандай қилиб етакчи бўлиши мумкин?

Julqunboy, Toshkent, O'zbekiston: Assalom alaykum. Domla, har bir bo'lajak diplomat o'qishi va uqishi kerak bo'lgan 3'ta kitob/darslik tavsiya eta olasizmi(o'zbek, rus, ingliz yoki frantsuz tilida)?

Гога Ҳидоятов: Биринчидан, менинг китобимни ўқишингиз мумкин. Номи "Дипломатия асослари". Уни ҳозир бизнинг Дипломатия университетимизда дарслик сифатида ишлатишади. Рус тилида "Основы дипломатии". 2002 йилда чиққан. Иккинчидан, менинг 2004 йилда чиққан "Дипломатия тарихи" китобимни ўқишингиз мумкин. Бу китоб ҳам Дипломатия университетида дарслик сифатида ишлатилаяпти. Бу қадимги замондан то ХХ асргача бўлган дипломатия тарихини ўз ичига олган. Ва бундан ташқари, илгари Москвада чиққан "История дипломатии" деган 5 жилдлик китоб бор. Лекин у кўпроқ коммунист мафкурасининг асосида ёзилган. Шунинг учун уни эҳтиёткорлик билан ўқиш керак.

Jim Carry, NY, USA: Hurmatli Goga Hidoyatovga savollarim quyidagicha: 1. O'zbek halqi tarihi, Turkiy halqlarining (Chag'atoy, Qipchok va Og'uz) tarihi sizningcha O'zbekistonda qanchalik yetarlicha organilgan va oqitilmoqda? 2. Turkiy halqlarinining bir biri bilan borish-kelishta sizningcha nima tosqinlik qilmoqda? Javoblaringiz uchun rahmat.

Гога Ҳидоятов: Савол табиий, асосланган. Чунки туркий халқларнинг тарихини биз ҳали жуда юзаки ўрганганмиз. Чунки Совет даврида энг оғир жиноят "пантуркизм" эди. Агар туркларнинг тарихини ўрганадиган бўлсангиз, туркларни сал мақтаб чиқадиган бўлсангиз, туркларнинг меросини сал каттароқ кўрсатадиган бўлсангиз, бу "пантуркизм", деб кўриларди. "Пантуркизм"да айбдор деб топилганларга фақат отиш ҳукми бор эди. Шунинг учун ҳеч ким илгари бу билан шуғулланмаган эди. Энди қарасангиз, бутун Марказий Осиё туркий халқлар. Ҳозир туркий халқлар 150 миллионга яқин. Албатта, улар ҳар хил йўллар билан ривожланиб кетган. Мана масалан, Туркия. Туркия 1922 йилда суверен, мустақил бўлган давлат. Лекин Туркиянинг иқтисодий тарафдан ривожланиши нотўғри бўлган. Улар кўпроқ Ғарбга берилиб, Ғарбнинг бир вилоятига айланиб кетди. Ҳозир Туркиянинг 70 фоиз аҳолиси саводли. Энди уйғурларни айтсак, бошқирдлар бор... Татарлар, озарбайжонлар, Эронда ҳам туркийлар бор. Марказий Осиё, Афғонистон шимолидаги ўзбеклар... Буларни ўрганиш келажакнинг иши.
Албатта, турклар билан бизнинг муносабатларимизни кенгайтириш керак. Ва туркий халқлар орасида иқтисодий, маданий алоқаларни ривожлантириш керак.

Fotih Jalilov, Chilonzor, O'zbekiston: Domla, ta'lim sohasida zudlik bilan amalga oshirish kerak bo'lgan 3 ta reforma qaysi? Nimaga?

Гога Ҳидоятов: Мен бундай учта ислоҳотни билмайман. Албатта, ўзгаришлар бўлиши керак. Биринчи навбатда домлаларнинг савиясини ошириш керак. Кейин дарсликларни ўзгартириш керак. Ҳар бир соҳада дарсликларни бутунлай, туб ўзгартириш керак. Албаттаки, биз компьютерларни ривожлантиришимиз керак. Агар биз компьютерларни ривожлантирмасак, орқада қолиб кетамиз. Бизнинг жуда истеъдодли болалар бор. Жуда тез ўрганишади. Шунинг учун компьютер ҳар бир боланинг қўлида бўлиши керак.

Аsumi, K.S.A: Assalоmu aleуkum Goga Hidоyatov. Мumkin bolsa sizga bir nechta savollarim bor edi. 1-O'zbeklar qaerddan kelib chiqqan, qaysi irqqa mansub? Вa'zi millatlar o'zbeklar bizdan chiqqan degan iddаoni qilishadi, shu rostmi? 2-Islom kelishidan oldin o'zbeklar qaysi dinda bo'lishgan?

Гога Ҳидоятов: Ўзбек деган ном бизнинг халқимизда 1325 йилда пайдо бўлади. Олтин Ўрданинг Ўзбекхон деган хони Ислом динини қабул қилиб, ўзининг Дашти Қипчоқдаги Олтин Ўрдага қарашли бутун ерларини, бутун ҳудудларини "Давлати Ўзбек" деб қўйган. Демак, ўзбек деган ном 1325 йилдан бошланади. Ўшандан кейин бир қанча одамлар, бир нечта қабилалар Олтин Ўрдадан кетиб, жанубга йўл олишади. Уларни Занги Ота деган бир аллома олиб келади. Йўлдан уларнинг кимлигини сўрашганида, "биз Ўзбекхоннинг одамларимиз, биз ўзбеклар", деб аташган. Лекин ўзбеклар бундан олдин ҳам яшаган. Агар қадимги туркий тиллардаги атамаларни олиб қарасангиз, ҳеч фарқи йўқ ҳозирги ўзбек тилидан. Масалан, қурт деган сўз. Мерган, от, деган сўзлар. Ёки "қишлоқ" сўзи. Қишда яшайдиган жой. Бу II асрда пайдо бўлган сўз. "Яйлоқ" - ёзда яшайдиган жой. Ўзбекларнинг тарихи жуда қадимги замонлар, милоддан аввалги III-IV асрлардан бошланган, лекин этноним - халқнинг номи сал кечроқ пайдо бўлган. Расман аталиш 1325 йилдан, лекин Хоразмшоҳларни олсангиз, Жалолиддин Мангуберди, Маҳмуд Алавуддинларни олсангиз - улар ҳаммаси ўзбеклар эди. Ёки Қорахонийлар даврини олинг. Бу XI аср. Қорахонийлар даврида бизнинг тилимиз пайдо бўлган. Чиғилий, тўқсий, қарлуқ, уйғур деб аталган тўрт қабилада ўзбек тили пайдо бўлади. Демак, буни ҳали ўрганиш керак.
2. Бу ерда динлар жуда кўп эди. Зардўштийлик, оташпарастлик ҳам бор эди, христианлик ҳам, бутга сиғиниш, буддистлик ҳам бор эди. Византиядан келган динлар, Ўрта Шарқдан келган динлар бор эди. Шунинг учун Ислом динигача бу ерда битта дин ҳукмрон бўлган деб бўлмайди. VIII асрда бу ерга Ислом дини келади. Лекин Ислом динининг халққа тарқаши мураккаб кечади. Катта курашлар билан ўтади. Масалан, Муқаннанинг қўзғолони. Бу арабларнинг ишғолига, ҳужумига қарши бўлган эди. Лекин X асрдан - Сомонийлар, Қорахонийлар ҳукмронлигидан бошлаб, Ислом дини халқ орасида кенг тарқалади.

(давоми бор)