Бибиш қаламига мансуб "Хивалик раққоса" Оврўпонинг бир неча тилларида чоп этилган

Бибиш - асли хоразмлик ўзбек аёли, бугунда Россиядаги таниқли ёзувчилардан бири.

"Хивалик раққоса ёки соддадилнинг тарихи" номли китоби 2004 йили чоп этилгач, Бибиш номи тез орада Россияда машҳур бўлиб кетади.

Айни китоб - болалиги Хиванинг нилий минорлари кўриниб турган қишлоқчада кечган Ҳожарбиби
исмли ўзбек қизининг ҳаёт ҳикояси.

Муаллифнинг ўзи китобни "Қалб нидоси" деб номлаган. Аммо ўқувчини жалб этиш ниятида ноширлар "Хивалик раққоса" деб аташган.

Танқидчиларга кўра, китоб шафқатсиз тилда, аммо самимий ва ортиқча бўёқларсиз битилган.

Қаҳрамоннинг ҳали жамалак соч қизалоқлигидаёқ кўчадан ўғирлаб кетилиб, номуси топталиши ҳамда ўлган, деган гумонда саҳродаги қумга кўмиб кетилиши унинг ҳаётини остин-устун қилиб юборади.

Аммо айни машъум воқеа анъанавий жамиятда Ҳожарбибининг ўз ўрнини топишга интилишига тўсқинлик қила олмайди.

Вақти етиб, у институтга киради, рақс санъати сирларини ўрганади, турмуш қуради, она бўлади. Дарвоқе, узунгина Ҳожарбиби исмини айта олмаган бўлғуси қайнонаси уни "Бибиш" деб атайди ва бу кейинчалик тахаллусига ҳам айланади.

Кейинроқ эса ҳаёт қийинчиликлари миллионлаб бошқа ўзбекистонликлар сингари Бибишни ҳам Хоразмнинг овлоқ гўшасидан Россияга етаклайди.

Умрининг оқ-қора кунлари чизгиларини эса у доимо дафтарга тушириб юрарди. Куни келиб бу ҳикоялар китобга айланади.

Маълум бўлишича, ҳикоялар ноширларга шу қадар қизиқарли туюладики, "ёзувчи"нинг номукаммал русчаси ва битиклардаги ғиж-ғиж орфографик ҳамда услубий хатоларга у қадар эътибор қаратиб ҳам ўтиришмайди.

Китоб чоп этилгач, Москвадаги манаман, деган ёзувчиларнинг асарлари у ёқда қолиб, нозиктаъб адабиётшунослар умуман танимайдиган, русчани ҳам "тузук-қуруқ гапира олмайдиган" қишлоқлик ўзбек аёли - Бибиш қаламига мансуб асар Россиядаги "Миллий бестселлер" мукофотини олади.

Китоб ҳозиргача итальян, поляк, булғор ва инглиз тилларида ҳам чоп этилган.

Бибишнинг айтишича, у ҳақида Россияда "Тўнка" ("Чурка") номли ҳужжатли фильм ҳам ишлашди.

Яқинда эса Бибиш "Соддадил учун толк-шоу" ("Толк-шоу для простодушной") номли китоб ҳам чоп этди.

Айни дамларда ёзувчи "Диогенга мактублар ёки 365 кун Диоген билан ҳасратлашиш" номли асар устида ишлаётганини айтади.

Лекин Бибишнинг ўзи "ёшим қирқдан ошиб қолгани учунми, ҳозир ҳеч жойга ишга олишмаяпти, ишсизман", деб қўшиб қўяди.

Би-би-си: Бибиш хоним, сизга муштарийларимиз дунёнинг турли хил бурчакларидан мактуб йўллашган. Саволларнинг аксарияти сизни ёзувчи сифатида машҳур қилган "Хивалик раққоса" асарингиз билан боғлиқ. Илк саволимиз Оврўпо давлатларидан биридан йўлланган. Ўз мактубига Талаба, деб имзо чеккан муштариймиз: "Нима учун айнан шу мавзуни танладингиз? Мақсадингиз ўзбек жамиятини рус жамиятидан анча паст кўрсатиб, пул ишлаш бўлганми? Бу ёзган китобингиз билан сиз ўзбек жамиятини дунёга кулгу қилмаяпсизми,"-деб сўраяптилар, марҳамат:

Бибиш хоним: Мен бу асарни айнан ўзбек халқини ерга уриш, Россияда пул ишлаш учун ёзганим йўқ. Асарингни ёзаётган вақтда умуман миллатни, ҳеч нарсани ўйламайсан. Худо беради иқтидорни, ўзинг ёзаверасан. Ҳеч ўйламайсан пул ишлармиканман ёки йўқ, деб. Китобларимда миллат, ўзбек халқи тўғрисида умуман ҳеч, ҳеч бир ерида ёзилган эмас. Мен одам сифатида ёзганман. Менинг ҳаётимда бўлиб ўтган воқеа ҳар бир халқнинг ичидан чиқиши мумкин: ўрисларданми, Япониями, Индонезиями, фарқи йўқ! Бир куни шундай бир тушкун аҳволга тушиб қолдим. Кейин уйдан чиққим келмай, ўтириб, ички кечинмаларимни мендан қолган болаларимнинг болалари ўқисин, бувилари шундай қийин ҳаёт кечирганини билсин, шундан тажриба олсин деб, ўзим учун ёзгандим. Ҳеч ўйламаганман шу китоб босилиб чиқади деб.

Би-би-си: Қандай қилиб бу асарни чоп этиш қарорига келдингиз у ҳолда?

Бибиш хоним: Умуман кутилмаган ҳолда бу асар чоп этилди. Мен умуман ўйламаган эдим Россияда ёзувчи бўлиб кетаман деб. Мен Владимирда яшар эдим, шундай бўлиб қолдики, Санкт-Питербургга иш ахтариб кетдим. Ҳеч қаерда иш тополмасдан, қийналиб, дугонамнинг уйида иккита болам билан ўтирган эдим, кўзим телефон дафтарчасига тушиб қолди. Ресторанларни қараб кўрдим, ўзбек ресторанлари бормикан, бўлса идиш-товоқ ювувчи бўлиб ишга кираман деб. Биттасига қўнғироқ қилсам, гўшакни битта ўзбек одам олди. Кейин у мени роса ерга урди. Шундай ерга урди... Бир оғиз гапи мени ёзувчи қилди, биласизми! Мен жаҳл билан чиқиб, қўлимдаги қўлёзмамни нашриётга олиб бориб бердим. 30 та нашриёт рад этди, ўттиз биринчиси чоп этишга рухсат берди.

Би-би-си: Қирғизистондан Одилжон Маҳдумий эса, "Муҳтарам Бибишхоним, "Хивалик раққоса" асарингизда бош қаҳрамон қилиб олган Ҳожарбиби айнан ўзингизми ёки у бадиий образми? Сиз ҳақингизда Россия кинемотографчилари "Тўнка" ("Чурка") номли ҳужжатли фильм ҳам ишлашибди. Фильмнинг бундай деб номланиши миллатимиз учун ҳақорат эмасми?"-деб сўраб қолибдилар. Марҳамат:

Бибиш хоним: Йўқ, мен буни ҳақорат деб ўйламайман. Шундай фильмлар бор "Вор", деб аталади, "Проститутка", деб аталади....Бу ерда миллатни ерга уриш ҳақида сўз бораётгани йўқ. Яъни "Чурка" деб тўғри маънода эмас, "Чурка" деб қўштирноқ ичида айтилган.

Би-би-си: Одилжон яна, "Хивалик раққоса" асарингизда бош қаҳрамон қилиб олган Ҳожарбиби айнан ўзингизми ёки у бадиий образми?"-деб сўраяптилар:

Бибиш хоним: Ёзувчи одам биринчи ўзи ҳақида ёзса, бироз енгилроқ бўлади. Чунки иккинчи бир одамни билиш роса қийин. Биринчи ва иккинчи китобимдаги қаҳрамон менинг ўзим.

Би-би-си: Яъни асардаги бош қаҳрамон бошидан кечирган ҳамма кечмишлар ҳам сизники?

Бибиш хоним: Ҳа, ҳа. Албатта.

Би-би-си: Америкадан Жим Кэрри эса, "Бибишхоним, сизнинг "Хивалик раққоса" асарингиз ўзбекистонлик ўқувчилар орасида қанчалик оммабоп? Таниқли ўзбек адибларидан қайси бирлари сизнинг китобингиз ҳақида ўз фикрларини билдиришган?"-деб қизиққанлар:

Бибиш хоним: Афсуски, ўзбекистонлик ўқувчилар, арбоблар ва адабиётшунослар билан ҳеч қанақа алоқам бўлган эмас шу пайтгача, мана 5 йил бўлди. Шунинг учун улар ҳақида ҳеч нарса дея олмайман. Саволингизга шундай деб жавоб берганим учун сиз яна ўйламанг мени такаббурлик қилаяпти деб. Агар улар менинг олдимга қарши чиқишса, мен уларни югуриб, қучоқлаб кутиб олган бўлар эдим. Афсуски, қаерда яшаяпман, нима ёзаяпман, нима қилиб юрибман, ўқувчими, арбобми, ҳеч ким қизиққани йўқ.

Би-би-си: "Хивалик раққоса" асарингиз Ўзбекистонга ҳам кириб борганми?

Бибиш хоним: Бу ҳақда ҳам маълумот жуда оз. Шунинг учун ишончли маълумот бера олмайман. Чунки айнан Ўзбекистондан асарингизни ўқидим деб ҳеч ким менга мактуб ёзгани йўқ...

Би-би-си: Буюк Британиядан Шуҳратжон эса, "Бибишхоним, ушбу асарингизни интернет орқали қандай қилиб топиб, мутоала қилсак бўлади? Ўзбек ёзувчиларидан кимларни ва нима учун қадрлайсиз, "-деб сўраб қолибдилар:

Бибишхоним: Интернетда бор-йўқлигини билмайман. Ёзувчи одам ёзишни билади, а реклама, интернет ва бошқа нарсаларни нашриёт ўз бўйнига олади. Афсуски, мен билмайман интернетда қаерда, қандай қилиб топиб олишни. Агар кимга керак бўлса, ўша одам, ўша менинг ўқувчим хоҳлаган нарсасини топиши мумкин, нафақат менинг китобимни. Иккинчи саволингизга келсак, мен классикани жуда ҳам яхши кўраман. Масалан, Алишер Навоийни жуда ҳам яхши кўраман, яна Бобурни, Ҳамзани...

Би-би-си: Бибишхоним, айнан "Бибиш" тахаллусини танлашингизга нима сабаб бўлган? Агар малол келмаса, шунинг тарихига ҳам тўхталиб ўтсак?

Бибишхоним: Менинг асл исмим Ҳожарбиби. Ёшлигимда турмуш ўртоғим билан танишганимдан кейин у мени ойисига кўрсатиш учун уйига олиб борди. Шунда бўлажак қайнонам мени кўриб, "Сенинг исминг нима?" деб сўради. Мен, "Ҳожарбиби," десам, "Исминг бунча узун экан, кел, сени Бибиш деб атаймиз," дедилар. Шундан кейин мен Бибиш бўлиб қолдим. "Бибиш" хоним деган маънони англатади.

Би-би-си: Асар муаллифи сифатида "Хивалик раққоса"нинг муваффақияти сирини нимада кўрасиз? Сизнингча, асарнинг ўқувчилар орасида бунчалик оммалашганининг сабаби нимада?

Бибиш хоним: Бу саволингизга аниқ жавоб бера олмайман. Чунки асарингизни ёзаётган пайтда машҳур бўлиб кетаман ёки бўлмайман, деб ўйламайсан. Ёзаверасан. Агар халқ шундай деб тан олган бўлса, мен бундан жуда ҳам хурсандман. Кўп халқларда бор ўзининг интим ҳаёти очиб берилган асарлар. Мен "эффект" фақат шунга берилган деб ўйламайман.

Би-би-си: Бибишхоним, ҳозир қандай янги асарлар устида ишлаяпсиз ва умуман, келажак режаларингиз қандай?

Бибиш хоним: Янги асарларимдан биттаси "Письмо Диогену" деб аталади. Менинг бу асарни ёзишимга сабаб, Диоген бочкада яшаган. Мен Россияга кўчиб келган пайтимда турар жойим йўқ эди. Шунинг учун ҳам мен, "Диоген бочкада яшади, мен очиқ кўчада қолдим," деган қиёс билан бу асарга қўл урдим. Шунинг учун ҳам фақат Диогенни танлаганман. Менга яқин руҳи....Яна "Афоризмлар тўплами"ни ёзаяпман. Олти минг дона бўлди ҳозиргача. Қисқа-қисқа ҳикоячалар ҳам ёзаяпман. Чунки менинг нашриётимдаги муҳарририм, "Нимага сен ҳамиша фожеа ёзасан, одамларнинг жонига тегиб кетдинг уже," дегани учун мен энди кулгули ҳикоялар ҳам ёзаяпман.

Би-би-си: Яъни, демоқчисизки бу асар сизнинг шахсан ўзингизга ёзган мактубларингиздан иборат бўлади. Яъни ўзингиз томонингиздан ўзингизга ёзилган мактублар, шундайми?

Бибиш хоним: Мен гўёки Диогенга хат ёзаман, кейин унинг жавобини ҳам ўзим-ўзимга ёзаман. Масалан, мен унга, "Ассалом Диоген, қалайсан, яхшимисан, бугун қандай кун кечирдинг?" деб ёзаман. Лекин у минг йиллар олдин ўлиб кетган. Шунинг учун ҳам жавобини ўзим ёзаман. Худди Диоген мен ўзимдек. "Эпистолярный жанр" деб аталади. Чунки одамзод қачон қийналиб қолса, хат ёзгиси келади бировга....

Би-би-си: Агар ҳаётий ва ижодий тажрибангиздан келиб чиқиб айтадиган бўлсак, Россияда ўзбекистонлик ёзувчи бўлиш қанчалик осон?

Бибишхоним: Жуда ҳам қийин савол. Бахт умуман миллиондан битта одамга тўғри келиб қолиши мумкин. Жуда ҳам қийин. Чунки ҳар бир мамлакатнинг ўзининг одами, ўзининг талантлари тўлиб, тошиб ётибди. Мен ўша жаҳл билан чиқиб бораётганимда ўша ўттиз биринчи нашриёт менинг қўлёзмамни уч кунга олиб қолди. Кейин муҳаррир, "Сен ҳар бир ёзадиган одамни нашр қилишади деб ўйлайсанми? Ҳеч қачон! Мен дачага бориб уч кун ичида ўқиб кўраман, кейин сенга сўзсиз жавобини айтаман," деди. Уч кундан кейин ўзи мени ахтариб топиб, "Олиб кел, уч кун бўлди ухлай олмаяпман, чунки сенинг асаринг янгича жанрда ёзилган, бунақа жанр ҳеч қаерда йўқ, шунинг учун ҳам чоп қиламиз," деди. Ана шу биринчи асаримни ёзганимдан кейин мени янги жанр асосчиси деб тан олишди.

Би-би-си: Бибишхоним, сизга энг сўнгги саволимиз Ўзбекистондан. Аброржон, "Ўзбекистонга қайтишни ҳеч ўйлаб кўрганмисиз?"деб сўраяптилар:

Бибишхоним: Одамзод яшайди, лекин олдида нима борлигини ҳеч ким билмайди. Ўзбекистонга бораманми қайтиб, бошқа ерга бораманми ё шу ерда қоламанми, ҳаммаси Аллоҳ таолонинг қудратида. Агар шундай бўлиб қолса, Аллоҳ Таоло шундай йўл очиб берса, албатта, мен борган бўлар эди.

Би-би-си: Бибиш хоним, суҳбатимиз сўнггида сизга барча муштарийларимиз номидан ўз миннатдорчилигимни изҳор этиб қоламан. Агар муштарийларимизга бирор бир тилакларингиз бўлса, марҳамат, микрофонимиз очиқ:

Бибишхоним: Албатта, тилагим бор. Мен ўйлайманки, ҳар бир одам ҳаётга келгандан кейин бахтли яшашни ўйлайди. Мен ҳамма тингловчиларга, Би-би-си тингловчиларига жуда ҳам ажойиб, ажойиб бахт тилайман. Яна соғлиқ тилайман. Нимаики орзу қилган бўлишса, шунга эришишларини тилайман, менга ўхшаб.

Би-би-си: Катта раҳмат, рукнимиз меҳмони асли ўзбекистонлик ва бугун Россияда таниқли ёзувчилардан бири бўлган Бибиш хоним эдилар.