Глобал можаро таҳдиди жиддий - Доналд Туск - Видео

Россиянинг янги гипер товушли баллистик ракета билан Украинанинг Днепр шаҳрига зарбаси бутун дунёда муҳокама қилинмоқда.

Полша Бош вазири Доналд Туск Украина урушининг янада кенгайиш таҳдиди ортиб бораяпти, деб айтди.

"Уруш ҳал қилувчи паллага кираяпти. Глобал конфликт таҳдиди жиддий ва реал", деди Полша бош вазири.

21 ноябр тунида Россия Президенти Владимир Путин телевизион мурожаат билан чиқди ва Днепрга Россия янги "Орешник" деб номланган товуш тезлигидан тез учадиган янги баллистик ракета билан ҳужум қилди, деди.

Президент Путин айтишича, ушбу ҳужум Ғарбнинг Украинага ўзлари берган узоқ масофага мўлжалланган ракеталари билан Россия ичкарисига ҳужум қилишга рухсат берганларига жавобан қилинган амалдир.

"Шу дақиқадан бошлаб, биз олдин кўп марта таъкидлаганимиздек, Ғарб гижгижлаган Украинадаги минтақавий можаро глобал табиат унсурларига эга бўлди", деди ўз мурожаатида Президент Путин.

Кейин Россия президенти Киевга қурол бераётган мамлакатларни огоҳлантирди.

"Бизга қарши ўз қуролларини ишлатишга рухсат берган мамлакатларнинг ҳарбий иншоотларига қарши ўз қуролларимизни қўллашга ҳаққимиз бор. Агар тажовузкор амаллар янада кучаядиган бўлса, биз қатъий ва муносиб жавоб қайтарамиз. Мен Россияга қарши ўз ҳарбий кучларини ишга солиш режасида юрган мамлакатлар раҳбарларини бу ҳақда жиддий ўйлаб кўришга чақираман", деди Владимир Путин.

Украина Президенти Володимир Зеленский узоқ вақтдан буён иттифоқчиларини Украинага тақдим этган узоқ масофага мўлжалланган ракеталари билан Россия ичкарисидаги ҳарбий нишонларни уришга рухсат сўраб келар, аммо можаро янада кенгайишидан хавфсираган Ғарб бунга кўнмай келаётган эди.

Британия ва Франция ўзларининг Storm Shadow ва SCALP ракеталарини Украинага беришган, бироқ АҚШ рухсат бермагани учун улар ҳам Россия ичкарисидаги нишонларни уришга Киевга ижозат бермай келаётган эди.

Президент Байден АҚШда ишлаб чиқарилган ATACMS ракеталари билан Россия ҳудудига зарба беришга рухсат бергани ортидан Украина Россиянинг Брянск ва Курск вилоятидаги ҳарбий омбор ва қўмондонликни узоқ ракеталар билан урди.

Брянскдаги қурол-яроғ омбори Украина чегарасидан 190 кмча узоқликда бўлган.

Москва ушбу ҳужумларга жавобан Украинанинг Днепр шаҳридаги "Южмаш" заводига ракеталар отди.

"Южмаш" ҳали Совет замонида баллистик ракеталар ишлаб чиқарилган йирик ҳарбий корхона ҳисобланади.

Украина Президенти Володимир Зеленский айтишича, дунё Россиянинг янги турдаги гипер товушли ракетани ишга солганига нисбатан кескин муносабат билдирмоғи лозим.

Зеленский Путинни урушни "аниқ ва қаттиқ эскалация" қилаётганликда айблади.

АҚШдан кейин Украинага энг кўп қурол-яроғ тақдим қилган, бироқ узоқ масофага мўлжалланган Taurus ракеталарини беришдан тийилиб турган Германиянинг канцлери Олаф Шолц эскалация кенгайиши олдини олишга чақирди.

Шу муносабат билан НАТО-Украина фавқулодда учрашувини 26 ноябр куни ўтказишга қарор қилинди.

Россия-Украина уруши сулҳ билан тугашига умид қолдими?

АҚШнинг яна янги сайланган президенти Доналд Трамп Украинадаги урушни "бир кунда" тугатишга ваъда берган эди. Украина ATACMS ракеталарини Россия ичкарисидаги нишонларни уришга рухсат ҳамда пиёдаларга қарши миналарни олар экан, уруш жабҳасидаги вазият янада оғирлашмоқда. Бундай шароитда сулҳ истиқболи қандай?

Ўзининг сайловолди кампанияси вақти Доналд Трамп урушни қандай тўхтатиши мумкинлиги тафсилотини эълон қилгани йўқ,ноябр бошидаги сайловда Трамп ғалаба қозонганидан сўнг, турли тахминлар пайдо бўлди, кўплаб таҳлилчилар урушни тугатиш режаси ҳали ҳам ишлаб чиқилаяпти деб ишонади.

Киев АҚШнинг янги сайланган президенти ўз ваколат муддати бошидаёқ Украина ва Россияни музокаралар столига олиб чиқишга ҳаракат қилишини кутмоқда. Президент Зеленский ҳатто эҳтиёткорлик билан келаси йили урушни "дипломатик йўл билан" тугатиш ниятида эканини билдирди.

Аммо бу муддат нимани англатади ва бундай музокаралардан қандай натижаларни кутиш мумкин?

Фронт чизиғидаги динамика ва жамоатчилик фикри сўровлари

Жанг майдонидаги вазият тобора Россия фойдасига ўзгармоқда, чунки у бутун фронт чизиғи бўйлаб олдинга силжимоқда.

Россия қўшинлари Донбасснинг шарқий қисмида, шунингдек, шимоли-шарқда Харков вилоятидаги Купянск шаҳри ва жануби-шарқда йирик минтақавий марказ бўлган Запорожье шаҳри томон ҳаракат қилмоқда.

Жорий йил октябрь ойида Россия Украина ҳудудининг қўшимча 500 квадрат километрини эгаллашга эришди – бу 2022 йил март ойидан бери энг катта ютуқ ҳисобланади.

Президент Зеленскийнинг айтишича, халқаро миқёсда тан олинган Украина ҳудудининг 27 фоизи ҳозирда Россия назорати остида. Бунга Қрим ва мамлакатнинг 2014 йилда Россия томонидан босиб олинган шарқий ҳудудлари киради.

Украинанинг Суми, Харков, Одесса ва Киев шаҳарларига ҳар куни бошқариладиган бомбалар ва портловчи моддалар юкланган дронлар билан ҳужумлар давом этмоқда.

Хабарларга кўра, Москва Шимолий Корея аскарларини ҳам жалб қилган ҳолда Россиянинг Курск вилоятида қарши ҳужумга тайёргарлик кўрмоқда. Украина август ойида кутилмаган трансчегаравий ҳужум натижасида ушбу минтақанинг бир қисмини эгаллаб олган ва уни потенциал тинчлик музокараларида дастак бўлиши учун ушлаб турибди.

Россия ҳам куч позициясидан туриб музокаралар олиб боришга интилмоқда. Би-би-си билан суҳбатлашган украиналик таҳлилчилар ва ҳарбий вакиллар фикрича, агар Доналд Трамп 2025 йил январда лавозимга киришиши билан урушни тўхтатиш бўйича музокаралар бошланса, Кремл унгача кўпроқ Украина ерини эгаллашга шошилмоқда.

Президент Путин Донецк ва Луганск вилоятлари чегараларигача етиб бормоқчи ёки Запорожье каби бошқа минтақавий марказни эгаллаб олмоқчи, деб тахмин қилинмоқда.

Вақт Украина фойдасига ишламаяпти, чунки у фронтда аскарларнинг кескин танқислигига дуч келмоқда. Кўплаб эркаклар ҳарбий хизматдан қочишга уринмоқда, сўнгги икки ярим йил давомида жанг қилганлар эса ҳолдан тойган. Ҳарбий хизматга чақиришни кенгайтириш Украина жамияти учун баҳсли масалага айланди: кўпчилик жанг қилишга тайёр эмас, фронтда бўлганларнинг оилалари эса уларга адолатсиз муносабатда бўлинаётганини ҳис қилишмоқда.

Умуман олганда, Украина халқи урушдан чарчади – деярли уч йил давомида мунтазам бомбалашлар, электр таъминотидаги узилишлар ва уйқусиз тунларни бошдан кечирдилар. Энди улар яқинлашиб келаётган қишдан хавотирда, кўпчилик бу қиш энг оғир бўлишига ишонмоқда.

Сўровлар кўрсатишича, Россия билан тинчлик музокаралари ғояси одамлар орасида тобора оммалашмоқда, гарчи бу жараёнда ҳудудни йўқотиш ва узоқ муддатли истиқболда чегаралар бўйича ноаниқликни келтириб чиқарса ҳам.

Октабр ойида "Разумков маркази" таҳлил маркази томонидан эълон қилинган сўровга кўра, ҳар уч украиналикдан бири ҳозир музокаралар тарафдори, бир йил олдин эса бу кўрсаткич бешдан бир эди.

Октябр ойида ўтказилган бошқа сўровга кўра, украиналиклар ўз мамлакати охир-оқибат ғалаба қозонишига илгаригидек ишонч билдиришмаяпти, гарчи кўпчилик ҳали ҳам Украина Россияни мағлуб этишига умид қилмоқда.

ATACMS ва пиёда миналари вазиятни ўзгартироладими?

Президент Байден раҳбарлигидаги муддати тугаётган АҚШ маъмуриятининг ATACMS ракеталарини Россия ичкарисидаги нишонларни уришга рухсат бергани уруш динамикасига янги бурилиш киритди.

Украинага бундан олдинроқ ATACMS ракета тизимлари тақдим этилган ва бу ракеталарни Қрим ва Украинанинг шарқий ҳудудларидаги нишонларни уришга қўллаб келмоқда. Ҳам Қрим ва ҳам Луганск ва Донецк Украининг халқаро тан олинган ҳудудлари, улар ҳозирги пайтда Россия оккупацияси остида.

Президент Байденнинг Киевга Россия чегараси ичидаги ҳудудларни АҚШ ракеталари билан уришга русхат берганини Москва эскалация ва "ёғга олов қуйиш" деб таърифлади.

Таҳлилчиларнинг ишонишича, 300 км узоқликдаги нишонни уроладиган ATACMS ракеталари Украина "қўлини очади", бироқ вазиятда катта ўзгариш ясолмайди. Чунки Россия аллақачон Киевга узоқ масофага мўлжалланган Ғарб ракеталаридан фойдаланишга рухсат берилишига тайёргарлик кўриб бўлган, муҳим ҳарбий иншоотларини чегарадан узоқроққа кўчирган.

Украинанинг биринчи ATACMS ҳужуми Россия ичкарисидаги Брянск вилоятидаги қурол-яроғ омборига уюштирилди деб ишонилади.

АҚШ Украинага пиёдаларга қарши миналар берилиши қарори ҳақида эълон қилди ва бу миналар фақат Украина ҳудудида ва тинч фуқаролар яшайдиган марказлардан узоқ майдонларга ўрнатилишига рухсат берилди.

Аксилпиёда миналарини Россия уруш бошиданоқ қўллаб келади. Украина АҚШдан оладиган ва бир неча ҳафталик "умри бор" миналардан фарқли ўлароқ, Россия миналари зарарсизлантирилмагунича хавфли бўлиб қолаверади. Сўнгги икки ярим йил ичида қарийб 300 украиналик тинч аҳоли вакиллари мина портлашида ҳалок бўлганлари хабар қилинган.

Кўплаб халқаро ташкилотлар, жумладан, Қизил Хоч узоқ вақтдан буён пиёда миналарини тақиқлаш кампаниясини юритиб келади, бу миналар "узоқ давом этадиган ўлим, жароҳат ва азоблар"га сабабчи бўлишини айтади.

АҚШ аксилпиёда миналарини Украинага беришга узоқ вақт иккиланди, лекин танкка қарши миналар берганига анча бўлди.

ATACMSларга ўхшаб бундай қуроллар ҳам Украина қўшинларига ўз ҳудудларини мудофаа қилишга ёрдам беради, ҳужумга ўтишга эмас.

“Трамп режаси”ни кутиш

Доналд Трамп АҚШ сайловларида ғалаба қозонганидан сўнг, кўплаб кузатувчилар унинг Россия ва Украина учун узоқ кутилган тинчлик режаси тафсилотларини кутмоқда.

Унинг сайловдан кейинги дастлабки баёнотлари мужмал жумлалар билан чекланган эди, масалан: "Биз Россия ва Украина билан жуда қаттиқ ишлашимиз керак. Бу тўхташи керак. Россия ва Украина урушни тўхтатиши зарур."

Кейин АҚШ оммавий ахборот воситалари Трамп Владимир Путин билан телефон орқали суҳбатлашиб, Россия президентини урушни кучайтирмаслик ҳақида огоҳлантиргани ҳақида хабар тарқатди, аммо буни Кремл рад этди.

Украиналик мутахассислар фикрича, Трампнинг режаси ҳали тўлиқ шаклланмаган бўлса-да, унинг жамоаси аллақачон стратегия ишлаб чиққан бўлиши мумкин.

Украинанинг ташқи сиёсат таҳлил маркази "Янги Европа" директори Алёна Ҳетманчук, бу мавжуд ғояларнинг аксарияти, у ёки бу тарзда, можарони музлатиб қўйишга олиб келиши мумкин, деб ҳисоблайди.

"Урушда фронт линиясини музлатиш. НАТОга аъзолик масаласини музлатиш. Ҳеч бўлмаганда молиявий ёрдамни музлатиш. Ҳамма нарсани музлатиб қўйиш", деб тушунтиради Ҳетманчук.

Унинг фикрича, бу ёндашув Байден маъмуриятининг ёндашувидан унчалик фарқ қилмайди. Фарқ шундаки, демократлар Украинага узоқ муддатли молиявий ёрдам ваъда қилган бўлса-да, музокараларни АҚШ эмас, балки Украина бошлаши керак деб ҳисоблашган.

Аммо демократлардан фарқли ўлароқ, Трамп музокараларга раҳбарлик қилиш учун Украина бўйича махсус вакил тайинлаш ниятини билдирди, Киев буни ижобий ҳолат деб баҳоламоқда. Биринчи президентлик даврида Трампнинг шундай вакили бор эди – америкалик тажрибали дипломат Курт Волкер.

"Бизга Трамп қулоқ соладиган нуфузли "жаноб Украина" керак", дейди Алёна Ҳетманчук.

Украина расмийлари янги АҚШ маъмурияти билан тафсилотларни муҳокама қилиш имкониятини интиқлик билан кутмоқда, аммо жараён осон бўлмаслигини тушунишмоқда. Бироқ АҚШ оммавий ахборот воситалари таъкидлаганидек, бу руслар учун ҳам осон бўлмайди.

Трамп томонидан миллий хавфсизлик бўйича маслаҳатчи этиб танланган Флорида конгресси аъзоси Майкл Валс ва давлат котиби лавозимига тавсия этилган Флорида сенатори Марко Рубио Украина учун ижобий тайинлов бўлади деб баҳоланмоқда, чунки ўтмишда иккаласи ҳам Хитой, Эрон ва Россияга нисбатан қаттиқ ёндашувни қўллаб-қувватлаган.

Уларнинг ўтмишдаги овоз беришлари ва баёнотлари асосида уларнинг эҳтимолий таъсири ҳақида хулоса чиқариш учун ҳали эрта, дейди сиёсий таҳлилчи Владимир Фесенко.

"Уларнинг позицияси Трамп билан бир қаторда ўзгариб турди," деб таъкидлайди у.

Киевдаги расмийлар Трампнинг янги жамоаси билан алоқа ўрнатишга интилаётган бир пайтда, президент Зеленский Жо Байден президентлигининг сўнгги ойларига катта умид боғламоқда.

Уларнинг баъзилари аллақачон амалга ошди – Президент Байден Украинага АҚШ томонидан тақдим этилган узоқ масофали ракеталардан Россия ҳудудида зарба беришга рухсат берди, бу эса узоқ давом этган сиёсатга ўзгартириш киритди.

Хабар қилинишича, АҚШ Киевга АТАCМS ракеталаридан фақат Россиянинг ҳозирда Украина эгаллаб турган Курск вилоятининг кичик ҳудудини ушлаб туриш учун фойдаланишга рухсат беради. Бундай зарбалар фронтдаги кучлар мувозанатини ўзгартириши даргумон, лекин ҳеч бўлмаганда унинг баъзи қисмларида Россиянинг олдинга силжишини секинлаштиради.

Украина ва Россия янги АҚШ маъмуриятининг уруш бўйича биринчи қадамларини кутаётган бир пайтда, бир нарса аниқ – ҳар қандай эҳтимолий тинчлик музокаралари мураккаб ва узоқ давом этиши мумкин. Иккала давлат ҳам, уларнинг раҳбарлари, президентлар Зеленский ва Путин ҳам ушбу можарони ҳал қилишдан катта манфаатдор ва уларнинг келажаги ҳар қандай музокаралардан қанчалик яхши натижа олишига боғлиқ.

Анжелина Корба коллажи

Телеграм каналимиз:

https://t.me/bbcuzbek