Руслар босқини остидаги Украинлар қандай яшамоқда?

Украина ҳудудининг бешдан бир қисми ҳозир Россия назоратида. Ишғол қилинган бу ерларда яшаётган украиналиклар учун урушни тугатиш бўйича ҳар қандай келишув аҳволни ўзгартириши эҳтимоли кам кўринмоқда.

Россия назорати остидаги турли шаҳарларда яшовчи уч нафар украиналик Би-би-сига Россия паспортини олишга мажбур бўлишдан тортиб, кичик қаршилик ҳаракатлари хавфигача бўлган босимлар ҳақида сўзлаб берди. Уларнинг хавфсизлиги учун ҳақиқий исмларини айтмаймиз ва уларни Мавка, Павло ва Ирина деб атаймиз.

Потенциал хавфлар 2022 йилдаги кенг кўламли босқинда Россия томонидан босиб олинган Мариупол ёки Мелитополда ҳам, саккиз йил олдин аннексия қилинган Қримда ҳам бир хил.

Мавка 2022 йил 25 февралда руслар Мелитополга бостириб кирганида ўз шаҳрида қолишга қарор қилди, "чунки кимдир шунчаки келиб менинг уйимни олиб қўйиши адолатсизлик", дейди у.

У туғилганидан бери Қрим ярим ороли ва вилоят маркази Запорожье ўртасида яшаб келмоқда.

Сўнгги ойларда у нафақат шаҳарда қатъий "руслаштириш" сиёсати кучайишини, балки ҳаётнинг барча соҳаларини, шу жумладан, мактабларни ҳам ҳарбийлаштириш ортиб бораётганини сезди.

У маҳаллий ёшларни армияга чақиришни тарғиб қилувчи реклама тахтаси, Путин сурати туширилган мактаб дафтарчаси, мактаб формаси ўрнига Россия ҳарбий кийимини кийган ва ҳарбий таълим машқларини бажараётган ўқувчилар – ўғил ва қизларнинг суратлари ҳамда видеосини кўрсатди.

Павлонинг айтишича, Азов денгизи қирғоқлари бўйлаб тахминан 200 км узоқликда ва Россия чегарасига анча яқин бўлган Мариупол шаҳри ташқи дунёдан "узиб қўйилгандек" туюлади.

Украина пўлат саноатининг бу муҳим порти ва маркази 2022 йилда деярли уч ой давом этган вайронкор қамал ва бомбалашлардан сўнг босиб олинди.

Павло айтишича, энди ишлаш ёки ўқиш ёхуд шошилинч тиббий ёрдам олиш учун Россия фуқаролигини олиш мажбурий.

"Агар кимнингдир фарзанди, айтайлик, эрталаб мактабда Россия мадҳиясини куйлашдан бош тортса, ФСБ [Россия хавфсизлик хизмати] унинг ота-онасига боради, уларни «рўйхатга олишади» ва кейин ҳамма нарса бўлиши мумкин."

Павло олтита ўқ, шу жумладан бошига теккан ўққа қарамай, қамалдан омон қолди.

Энди у соғайиб, кекса яқинлари туфайли кетолмаслигини ҳис қилмоқда.

"Мариуполда қолган ёки қайтганларнинг аксарияти кекса ота-оналарига ёки касал бобо-бувиларига ёрдам бериш учун ёхуд квартираси туфайли шундай қилишган," дейди у менга ярим тундан кейин, ҳеч ким эшитмаслиги учун телефон орқали.

Мариуполдаги энг катта ташвиш уйни сақлаб қолиш, чунки Россия ракеталаридан зарар кўрган мулкнинг аксарияти бузиб ташланган, турмуш харажатлари ва ишсизлик даражаси ошган.

"Шаҳарда одамлар асосан мулк ҳақида суҳбатлашади: уни қандай қилиб қайтариб олиш, қандай сотиш тўғрисида. Одамлар нон олиш учун навбатда турганида, дорихонага кетаётганида, озиқ-овқат бозорида, ҳамма жойда шу гап," дейди у.

Қрим Россиянинг Украинадаги уруши бошланган 2014 йилда Владимир Путин ярим оролни аннексия қилганидан бери оккупация остида.

Ирина кекса қариндошига ғамхўрлик қилиш учун, шунингдек, "гўзал уйини" тарк этишни истамагани учун қолишга қарор қилди.

Украина ва украинларга тегишли ҳар қандай белги жамоат жойида тақиқланган ва Ирина энди жамоат жойида украин тилида гапира олмаслигини айтади, "чунки ким орқангиздан чақишини ҳеч қачон билмайсиз."

Қримдаги болалар боғчасида болаларга ҳар куни эрталаб, ҳатто энг кичигига ҳам Россия мадҳиясини куйлашни буюришади. Ўқитувчиларнинг ҳаммаси рус, кўпчилиги Россиядан кўчиб келган аскарларнинг хотинлари.

Ирина ярим оролнинг бошқа жойларидаги дўстлари билан видео қўнғироқлар пайтида баъзан ўзининг анъанавий, кашта тикилган кўйлагини кияди.

"Бу бизга оккупациядан олдинги бахтли ҳаётимизни эслатиб, руҳимизни кўтаришга ёрдам беради."

Аммо хавф-хатарлар юқори, ҳатто кашта кийиш учун ҳам. "Сени дарҳол отиб ташламасликлари мумкин, лекин кейин жимгина ғойиб бўлишинг мумкин," дейди у.

У украиналик дўстини полиция сўроқ қилгани ҳақида гапиради, чунки 2014 йилда Қримга келган россиялик қўшнилар полицияга унинг ноқонуний қуроли борлигини айтишган. "Албатта, йўқ эди. Яхшиямки, охир-оқибат уни қўйиб юборишди, барибир жуда қўрқинчли."

Ирина ҳатто қаҳва ичиш учун ҳам ёлғиз чиқа олмаслигидан шикоят қилади, чунки "аскарлар сизга милтиқ ўқталиб, ҳақоратлашлари ёки уларни хурсанд қилишингизни буюришлари мумкин."

Украинанинг босиб олинган шаҳарларида қаршилик кўрсатиш хавфли ва у кўпинча аҳолининг ёлғиз эмаслигини эслатишга қаратилган кичик норозилик ҳаракатларида намоён бўлади.

Мелитополда Мавка "украиналиклар оккупацияга рози эмаслигини, биз бунга чақирмаганимизни ва бунга ҳеч қачон тоқат қилмаслигимизни одамларга билдириш учун" "Зла Мавка" (Ғазабланган Мавка) деб номланган яширин аёллар қаршилик ҳаракати аъзосилиги ҳақида гапиради.

Иринанинг айтишича, ҳаракат "деярли барча босиб олинган шаҳарлардаги" хотин-қизлардан ташкил топган, аммо аъзолари учун хавф туғдириши мумкинлиги сабабли унинг ҳажми ёки кўламини ошкор қила олмайди.

Мавка тармоқнинг ижтимоий медиа ҳисобларини қандай юритиши ҳақида гапирди. Бу ҳисоблар оккупация остидаги ҳаётни ҳужжатлаштиради. "Бошқа украиналикларга улар ёлғиз эмаслигини эслатиш учун" жамоат жойларида Украина рамзлари ёки варақаларини жойлаштириш каби ҳаракатларни, шунингдек, янада хавфлироқ амалиётларни қайд этади.

"Баъзида рус аскарларига "хуш келибсиз совғаси" сифатида спиртли ичимликлар ва пишириқларга ич сурги дори ҳам қўшамиз," дейди у.

Бундай ҳаракат учун жазо жуда оғир бўлади.

Мавканинг айтишича, Россиянинг ишғолчи ҳокимияти украин тилини ёки Украина билан боғлиқ ҳар қандай нарсани экстремистик деб ҳисоблайди.

Украиналиклар 2023 йилда Украина шарқидаги қийноқ қамоқхоналари ҳақидаги маълумотларни текшираётган пайтда ғойиб бўлган 27 ёшли журналист Виктория Рошчинага нима бўлганини яхши билишади.

Россия расмийлари унинг оиласига 2024 йил сентябрда ҳибсда вафот этганини айтишган. Унинг жасади шу ой бошида қайтарилган бўлиб, бир нечта аъзолари олиб ташланган ва қийноқ излари аниқ кўриниб турган.

Мавканинг энг қўрқадиган нарсаси – жимгина ўғирлаб кетишлари: "Тўсатдан ҳеч ким сенинг қаердалигингни ёки сенга нима бўлганини била олмай қолади."

Унинг ҳаракати сохта аъзолардан ҳимояланиш учун янги келадиганларга вазифалар тўпламини ишлаб чиққан ва ҳозиргача улар киберҳужумлардан сақланишга эришган.

Ҳозирча улар кутишмоқда ва кузатишмоқда: "Биз ҳозир қўлимизга қурол олиб, босқинчига қарши кураша олмаймиз, лекин ҳеч бўлмаганда Украинага тарафдор аҳоли бу ерда эканлигини ва бундан кейин ҳам шундай бўлишини кўрсатмоқчимиз."

У ва Мелитополдаги бошқалар Киевда бўлаётган воқеаларни диққат билан кузатмоқда, "чунки Киевнинг биз учун курашишга тайёрлигини билиш биз учун муҳим. Кичик қадамлар ҳам аҳамиятли."

"Бу ерда кайфиятларимиз чайқалиб турибди. Кўпчилик, Худо сақласин, бизни Россия ишғоли остида янада узоқроқ қолдирадиган ҳужжатлар имзоланишидан хавотирда. Чунки биз Россиянинг бу ерда нима қилишини биламиз."

Мавка ва унга яқин одамларнинг хавотири шундаки, агар Киев ҳақиқатан ҳам тўхтатишга рози бўлса, бу Россиянинг Қримдаги каби сиёсат юритишига, яъни украинларнинг ўзлигини йўқ қилиш ва аҳолини қатағон қилишига олиб келиши мумкин.

"Улар аллақачон маҳаллий аҳолини ўз одамлари билан алмаштирмоқда. Аммо бу ердаги одамлар ҳали ҳам умидвор, биз қаршилик кўрсатишда давом этамиз, фақат янада ижодкорроқ бўлишимиз керак бўлади."

Мавкадан фарқли ўлароқ, Павло Украинага қайтиш имкониятини йўқотса ҳам, уруш тугаши керак, деб ҳисоблайди.

"Инсон ҳаёти энг катта қадрият... аммо урушни тўхтатишнинг маълум шартлари бор ва ҳамма ҳам уларга рози бўлмаслиги мумкин. Чунки савол туғилади: нега сўнгги уч йил ичида шунча одам ҳалок бўлди? Улар ўзларини ташлаб кетилган ва хиёнат қилингандек ҳис қилармиди?"

Павло ҳатто шифрланган алоқа орқали ҳам гаплашишдан эҳтиёт бўлади, аммо қўшимча қилади: "Мен бу қарорни қабул қилиш жараёнига алоқадор ҳеч кимга ҳавас қилмайман. Бу оддий, оқ-қора эмас."

Ирина зўравонлик муҳитида ўсган. У Россиянинг Украинага қарши урушидан қайтган оталаридан намуна олаётган Қримнинг кейинги авлодидан хавотирда.

У менга жароҳатланган мушугини кўрсатиб, кўчасидаги бир бола уни резина ўқ билан отиб қўйганини айтади.

"Улар учун бу қизиқарли эди. Бу болаларни тинчликка эмас, курашишга ўргатишмоқда. Юрагим эзилиб кетаяпти."