Алишер Усмонов қандай бойлик орттиргани, Мирзиёев билан алоқаси, АҚШ санкциялари ва неваралари ҳақида - Ўзбекистон

Ўзбекистонлик миллиардер Алишер Усмонов Британиянинг Financial Times газетасига берган интервьюсида 1990-йилларда қандай бойлик йиққани, қамоқ жазоси, Президент Шавкат Мирзиёев билан алоқаси ва Ўзбекистонга киритаётган сармоялари, ҳамда Америка санкцияларидан қанчалар хавотирда экани ҳақида гапирди. Қуйида Financial Times газетаси мухбири Ҳенри Фойнинг "Lunch with the FT" (FT билан тушлик) рукнидаги мақоласи таржимасини сизга тақдим этамиз.

Менинг Алишер Усмонов билан қилган тушлигим FT тарихида қарийб энг қисқаси бўлди. Учрашишимиздан бир неча лаҳза ўтиб, асли ўзбек россиялик миллиардер тушликни бекор қилишни сўрайди. "Бугун жуда қийин кун бўлди", дейди у Бавариянинг Альп тоғларида жойлашган ҳашаматли меҳмонхона лоббиси узра судралиб оёқ ташлар экан. "Ва очиғи, агар ҳаётим ҳақида ҳамма нарсани билмоқчи бўлсангиз, камида икки шиша водка керак бўлади".

Москвадан шоша-пиша қилинган тонгги парвоздан сўнг, бўш дафтар ва, тўғриси, бўш қорин билан ортга қайтиш ниятим йўқ. Президентларни яқин дўстлари деб биладиган 16,5 миллиард долларли метал ва технология магнати Усмонов FT билан ўтириб суҳбатлашганига 10 йилдан ошди. У Кремлдаги президент билан яқин дўст эмаслигини урғулайди. Усмоновнинг ўзи газетага эгалик қилар, лекин газеталар саҳифаларида чиқмаслик учун анча тиришади. Айниқса, бизнинг газетамизда.

Мен ўша икки шиша билан бўладими ё икки шишасиз, барибир давом эттиришни қатъий сўрайман. Усмонов Россия бизнесидаги энг катта одамлардан, у — мамлакат иқтисодига калитни қўлида ушлаган бир неча 60 ёшдан ошган кишилар элитаси аъзоси. Унинг USM holding гуруҳи Россиянинг иккинчи энг йирик телефон тармоғи бўлмиш МегаФонни ва пўлат ишлаб чиқарувчи Металлоинвестни назорат қилади, ҳамда Россиянинг энг йирик интернет компанияси бўлмиш Mail.ru'да билвосита ҳиссага эга. Бошқа россиялик магнатлардан фарқли ўлароқ, унинг ҳамма бойлиги ер остидан қазиб олинадиган нарсалардан келмайди. Бир вақтлар у Фейсбукнинг энг катта инвесторларидан эди. У ҳозир Алибабанинг Россиядаги асосий корпоратив шериги. 2018 йилгача у Арсенал футбол клубининг каттагина қисмига эгалик қилган. Ҳозир эса у ўзини хайриячидек тақдим қилади а 2 миллиард доллардан ортиқ пулни хайрия қилган. Лекин, кейинроқ билишимча, ҳалиям Премьер Лигада тугалланмаган бизнеси бор.

Замонавий термин билан кўплар 66 яшар Усмоновни олигарх деб тасвирлайди — балки бунга ҳайрон бўлиш керак эмасдир, чунки у олигарх деган кенг мақомга мос тушади. У 1990-йиллардаги қароқчи капитализм даврида катта бойлик йиғишга муваффақ бўлган. Лекин, Россияда бу сўз аниқроқ таърифга эга, ва буни Усмонов ўз ҳимояси учун ишлатади. "Мен ҳеч қандай вазиятда, сиз айтгандек, олигарх бўлмаганман. Мен ва шерикларим Россияда сотиб олган барча мулклар иккиламчи бозордан сотиб олинган, приватизация жараёнларида эмас. Ҳеч ким ҳеч қачон менга ҳеч нарсани совға қилмаган. Лекин, давлат менга бу имкониятни бермади дейишим нотўғри бўларди. Мен йирик саноат мулклари билан катта бизнес қилишни бошлаганимдан бери ҳукумат, давлат жуда кўп ёрдам берди ва ҳеч қачон бизга ҳеч нарсани рад қилмади", дейди у.

Биз Австрия чегарасига яқин қор чўққилари остидаги Тегернзе кўли қирғоқларидамиз. Усмоновнинг шифокори шу ерга яқин яшар экан. У кўзида бир неча жарроҳлик амалиётини бошидан кечирди, "Гиннес жаҳон рекорди", дейди унинг ўзи. Иккита операция ортидан меҳмонхонада ўтказган даврида Усмонов бу жойларни ёқтириб қолган ва ижарага уй олган. Биз тушликка келишган меҳмонхона ёғоч деворлар ва анъанавий кўйлак кийган официант қизлар ишлайдиган таверна. Мен менюни қидирар эканман, Усмонов аллақачон овқат буюришни бошлайди. Унинг таржимони чуқур, гулдурос инглиз оҳангидан эркин ва силлиқ русчасига кўчади. Тушликни сосискалар ва маҳаллий пиво билан бошлаймиз. Усмонов иккисига ҳам иштаҳа билан киришади.

1953 йилда Ўзбекистоннинг Чуст шаҳридаги нуфузли оилада туғилган Усмонов Совет дипломатлари, давлат арбоблари ва айғоқчиларни тайёрлаган донгдор Москва давлат халқаро алоқалар институтида ўқиган. "Мен ҳамма нарсани қилишни ва ҳамма жойда бўлишни хоҳлардим", дея эслайди у. "Соат 4гача мен намунали талаба эдим... 4дан кейин эса мен Москва ҳаётининг бутун гўзаллигини ўрганардим. Мен каби СССРнинг турли республикаларидан келган одамлар учун у ер коинотнинг маркази эди. Гўзал театр, санъат, балет, клублар, ресторанлар, чиройлик қизлар. Бу қудратга яқин нарса эди. Мен нимани кашф қилиш керак бўлса, ўзим учун ўшанда кашф қилдим. Москадан ортга қайтганимда, асосий мақсадимга бор диққатимни қаратгандим."

Унинг бу мақсад йўлидаги ҳаракатлари тўрт йилдан кейин издан чиқди. 26 ёшли Усмонов фирибгарлик ва "социалист мулк ўғрилиги" учун қамоққа олинди. У саккиз йиллик қамоқ жазосининг олти йилини ўтади. Айблов алал-оқибат 2000-йилда олиб ташланди. Унинг бу воқеани муҳокама қилишга иштиёқи йўқ. "Бу воқеа менинг дипломатик карьерамни буткул йўқ қилди", дейди у. Лекин, у эркинлик оз бўлган вақтда қамоққа тушган бўлса, ундан 1986-йилда чиқаётганида Михаил Горбачёвнинг либерализация ислоҳотлари энди бошланаётганди. "У бошқа мамлакат эди. Қонунан пул қилиш имкониятлари пайдо бўлганди", дейди у.

Пул ҳақидаги гапга ўтишдан аввал, ваъда қилинган водка олиб келинди. Унга Бавария таомларидан тузилган катта ассорти ҳамроҳлик қилади: ўрдак, кўл балиғи, чўчқа туёқлари. У "дўстлик"ка қадаҳ кўтаради. Мен эса Усмоновнинг юксалишида ўта катта ва зиддиятли роль ўйнаган икки киши ҳақида сўрашга киришаман.

Андрей Скоч 2014-йилда "Россиянинг уюшган жиноий гуруҳлари билан узоқ муддатли алоқалари" учун АҚШ санкциялари остига тушди. Скоч Усмоновнинг кўп йиллик шериги ва икковлон Металлоинвестни 1990-йилларда бирга яратишган. 1999-йилда Россия парламентига сайланар экан, Скоч ўз ҳиссаларини отаси Владимир номига ўтказган ва Владимир ҳозир USMнинг 30 фоизига эгалик қилади. 1993-йилда Россия иқтисоди бозорга қўйилган вақтлари ҳатто кичик капитал ҳам йирик фойда келтирадиган даврда Скоч Усмоновга 14 миллион доллар қарз берган. Пластик пакетлар ишлаб чиқариш ва сигарет сотиш бизнесига эга бўлган Усмонов, ўзи айтишича, ўша қарзни бир йил ичида 86 миллион долларга айлантирган. "Уни бўлишдик, кейин бирга ишлашга қарор қилдик", дейди у. "Депутат бўлгач, у кетди. Унинг бизнесда ҳозир ҳеч қандай роли йўқ".

Скочнинг ўзи FT билан 2012-йилги суҳбатида Усмонов билан алоқаси "қандайдир романтик" эканини ва 1990-йилларда бироз ҳамкорлик қилган икки кишини Америка федерал разведка бюроси кейинчалик Россиянинг энг катта уюшган жиноий гуруҳларига бошчилик қилганини даъво қилганини айтган.

"Ҳамма [Скоч ҳақида] шундай кўп сафсата гапиради. Энди, аста-секин бу камайяпти", дейди Усмонов қиймаланган қизил карам тановули орасида. Ўша вақтларда Усмонов британ-эрон савдогари Фарҳад Мошири билан ҳам ишлашни бошлаган. Икковлон FT туфайли дўстлашишган, Мошири уни унга таржима қилиб турган. "Ғарб бизнесини ўрганишдаги энг катта китоб мен учун FT бўлган... Бу мен учун янги дунё эди", дейди у. Кўп ўтмай, Усмонов бу янги билимини Россиянинг энг катта давлат газ компанияси Газпром раҳбарининг қулоғига шивирлай бошлаган. Газпром ўшанда илк евробондлари ва синдикат кредитларини чиқарганди. "1994-йилда у олигархларнинг биронтаси ҳам акция нималигини билишмаган", деб қиқирлайди у. "Улар мени бу бозорни яхши билади деб ўйлашган. Бу Газпром молиявий жамоалари орасида анчагина ғазабга сабаб бўлганди".

2000-йилга келиб у Газпромнинг инвестиция қанотига раҳбарлик қила бошлади ва, алал-оқибат солиқ тўловчига тегишли бўлган компания пулларини ўзи шахсий сармоя киритган пўлат секторидан пўлат сотиб олишга ишлатди. Потенциал манфаат тўқнашуви кундек равшан. Лекин, Усмонов ундай фикрда эмас. "Менинг ғоям шу эдики, Газпром даромад кўрган ягона саноат пўлат саноати бўлган... қувурларни қуриш учун", дея тушунтиради у. Кутилганидек, кейинроқ Газпром у билан бир хил манфаатдор эканини англагач, Усмонов ва унинг шериклари "бу мулкларни сотиб олиш учун навбатда биринчи турганмиз".

Демак, у Газпром унинг буйруғи билан сотиб олган акцияларни кейин ўзи сотиб олганми? "Ҳа, ҳа, ҳа, ҳа", дейди у. "Мен ўшанда ҳам, ҳозир ҳам шундай фикрдаман - қувурлар газ саноатининг йирик қисми... ва ўша саноатда жойни эгаллаш керак эди."

Бу Усмоновнинг ўз капитали унинг иш берувчилариники билан аралашиб кетган ягона ҳол эмас. Кенг табассум билан у менга Газпромга киритган 36 миллион доллари беш йилдан кейин 1 миллиард долларга тенг бўлганини айтади. "Мен Газпромга жуда ғайрат билан ва чин кўнгилдан ишладим, ва бундан жуда фахрланаман", дейди у.

Баъзи АҚШ сенаторлари унинг санкция қилинишига чақиришган. Мен ундан бу сизни хавотирга соладими, деб сўрайман. "Ҳаётимда бундан беш баттар ёмон нарсаларни бошимдан кечирганимдан кейин бу санкциялардан қандай хавотирда бўлай? Мен уларга лойиқ эмасман, улар тадбиқ қилинса, оғриқли бўлади... Мен аралашмайман. Мен ҳеч қандай сиёсий масалаларга аралашмайман", дейди у. Мавзуни ўзгартириш учун у водка билан қайта тўлдирилган қадаҳини кўтаради ва "спорт, дўстлар ва аёл гўзаллиги"га тост қилади. Мен ҳам қадаҳни бўшатаман ва унга тўғридан-тўғри саволни қўяман: Путинга яқинмисиз?

"Қаранг, мен ўзим фуқароси бўлган давлат раҳбарини тан оламан. Мен уни ҳурмат қиламан. Менимча, у бугунда дунёдаги биринчи рақамли лидер... Лекин, мен ҳеч қачон ўша "махсус вазифалар"га алоқам бўлмаган", дейди у АҚШнинг россиялик бизнесменлар Кремль номидан амал қилади деган иддаосига ишора қилиб. "Унга ҳеч нарса керак эмас, унга олигархлар эмас, фақат мустаҳкам давлат керак", дейди Усмонов.

2014-йилда, Москванинг Қрим ишғоли ортидан Ғарб давлатлари Россия ва баъзи олигархларга қарши санкцияларни киритишидан кўп ўтмай, Усмонов USM'даги акцияларини 50%дан камайтирди. Унинг айтишича, шахсий санкциялар 50%дан кўп эгалик қилинувчи мулкларга қарши ишлатилади. "Бизнесга сиёсий ва ҳарбий [ёндошувларни] қўллаш... [АҚШ] етказаётган шикаст жуда катта. Шикаст етказилаверса, бу уруш очишга тенг бўлиб қолиши мумкин. Кейин нима қиласиз?" дейди у бармоғини ниқтаб. "Миллионлаб одамлар менинг фикримга қўшилади."

У сиёсий қудратга эга эканини инкор қилиб бўлмайдиган бир давлат - Ўзбекистон. Президент Мирзиёев қуда томонидан қариндош. Усмоновнинг айтишича, у "янги президент ва унинг жамоасига ёрдам бериш" мақсадида, ўзи айтмоқчи, хайрия лойиҳаларига "бир неча юз миллион доллар" сармоя қилган. Уларнинг ўзаро дўстлиги Мирзиёев БМТ саммитига Усмоновнинг шахсий самолётида учганида хавотирларга сабаб бўлди. "У тўлади [учоқ учун], бозор нархини текширди ва тўлади" эътироз билдиради Усмонов.

Усмонов қувноқ ҳамтовоқ экан. Лекин, мени огоҳлантиришган, унинг кайфияти тез ўзгариши мумкин ва буни мен ундан Россия саноатидаги мулкларидан Силикон водийсидаги старт-апларга қандай кўчганини сўраганимда сезаман.

"Сиз британ журналистисиз, жуда юқори даражали газетага вакиллик қиляпсиз", дея кескин гапимни бўлади у. "Ва сиз Тошкентдан чиққан кимдир бундай инвестицияларни топа олмайди деб ўйлайсизми? Мен билардим у компания дунёни остин-устун қила олишини", дейди у Фейсбукнинг илк йилларидаги сармояси ҳақида. Унинг менга айтишича, у Фейсбукка 460 миллион доллар тўғридан-тўғри сармоя ётқизган ва яна 420 миллион долларни Россиянинг ҳозирда энг таъсири катта технология инвестори Юрий Мильнер бошқарувчи жамғарма орқали киритган. Бир босқичда, Усмоновнинг айтишича, у Фейсбукдаги акцияларнинг деярли 8 фоизини назорат қилган. Ундан беш баравар кўп фойда кўрганини айтади у. Бу хотира унинг кайфиятини кўтаргандек кўринади. У учинчи водка қадаҳини "танлов эркинлиги" шарафига кўтаради ва қайта тўлдиришни сўрайди. Энди билсам, унинг тушликка тоқати меникидан анча кенгроқ экан. Мен официантдан яна сув сўрайман ва Кайзершмарн қийма пирогидан бир катта бўлагини ликопчамга оламан.

Усмонов яна бир миллиардер, Челси футбол клубининг хўжайини Роман Абрамовични 1986-йилдан бери танийди ва "жуда яхши дўст" дея таърифлайди. Мен ундан 2018-йилда Британияда Абрамовичнинг визасини янгиламаслик қарори россиялик магнатларга огоҳлантириш бўлганмиди, деб сўрайман. "Менинг фикримча, Британияга шунча пул сармоя қилган, Челсининг ишқибози бўлган, Лондон билан фахрланадиган одам билан кимдир гаплашиши ва Британияда қолиш учун нима қилиши кераклигини тушунтириши керак эди. Гап, менимча, сиёсий таъсир ҳақида кетяпти", дейди у.

Сиз ҳам Британияда энди ўзингизни қулай сезмаётганингиз учун Германияда кўришяпмизми, сўрайман мен. Бу унинг жиғига тегади. "Нега бунча салбий вазиятлар ҳақида гаплашишни истайсиз?... Нима муаммо? Одамларга нима қизиғи бор Британия ҳисоботларининг?" дея ўшқиради у. Ўтган йил у Арсенал устидан тўлиқ назоратни олиш ҳаракатидан қайтди ва клубдаги 30% акциясини америкалик рақиб ҳиссадорга сотди. Бу қарор уни ғазаблантиради. "Агар бирга ишлаганимизда, кўп нарсага эриша олишимиз аниқ эди. Лекин, ҳали шундай вақт келади, биласизми, муваффақиятга эришилади ва Арсеналнинг ишқибозлари яна стадионга қайтади."

Усмоновда бошқа имконият бўлиши мумкин. Унинг эски шериги Мошири Эвертон футбол клубида аксар акцияларга эгалик қилади. Усмонов унга шерик бўлишни хоҳлармикан? "Ҳа. Бажонидил. Мен бу клубга инвестиция киришни ўйлаяпман... Лекин, Арсеналдан воз кеча олмайман. Ишқибоз сифатида уни тарк этмайман. Аммо, агар Эвертонга қўшилсам, унда Эвертон футболкасини кияман, чунки мен профессионалман", дейди у. "Улар янги стадион қуришмоқчи. Нега энди уни USM Arena деб аташмасин? Ўзим шахсан қатнашишим шарт эмас, лекин ҳомийлик қилишим мумкин." Суҳбатимиздан бир ҳафта ўтиб Усмонов Реал Мадриднинг собиқ менежери Карло Анчелоттини Эвертонга олиб келиш бўйича келишувга воситачилик қилди.

"Севгига қандай даво бор? Янги севги", кулади у. "Агар мусулмон каби фикр юритсангиз, тўртта хотин, ё ҳарамга эга бўлишингиз мумкин... Арсенални севаман, лекин ютқаздим. Нимаям қилардим? Айни дамда, менимча, Арсенал ҳам Усмоновни йўқотиб ютқазди."

Яна қадаҳларни кўтарамиз, бу сафар спортга. (Унинг ўзи қиличбозлик билан шуғулланган ва Халқаро фехтование федерациясининг президенти.) У ниҳоят Белведер водкасига қўлини силтайди ва чой сўрайди. Мен омон қолдим.

Ундан Россиянинг энг катта Коммерсант газетасига эгалиги ҳақида сўрайман. Усмонов уни 2006-йилда сотиб олган. Ўтган йил газетанинг сиёсий мухбирлари гуруҳи Кремлдаги кадрлар ўзгариши ҳақидаги мақола туфайли икки мухбир ишдан бўшатилиши ортидан истеъфо беришди. Усмонов уларни ишдан олишни буюрганини рад қилади. "Журналистлар яхши... Лекин, бу ҳозир менинг бошимни оғритмайди. Баъзида [муҳаррирга] мақолалар ё нимадир борасида фикримни бераман", дейди у. Лекин, мен бир бизнес магнат ҳақида мақола ёзган мухбир Усмоновнинг Москва ташқарисидаги саройига чақирилиб койиб берилганини биламан. "Қаранг, мен ҳақимда Коммерсантда тез-тез миш-мишлар чиқиб туради." Уларга ишонишим керакми, деб сўрайман. "Асло, йўқ. Кўп ҳолларда улар нотўғри."

Мана икки соат бирга ўтирдик ва мен ундан USM империясини кимга мерос қолдиришни қандай ҳал қилиши ҳақида сўрашни истайман. "Ҳаёт абадий эмас... Менга кўп одамлар ёрдам берган. Шундай экан, мен ҳам оиламга ва менежментимга акцияларни бериб ёрдам беришни истайман." У 12та неварасининг отларини санайди: Ясмин, Алишер, Усмон. "Эллик фоизни оиламга, эллик фоизни менежментга бераман. Улар бунга лойиқ, менимча", дейди у. "Бугун юқори менежментда бўлган ҳамма иштирок этади. Бу менинг табиатим. Агар тақдир сенга ниманидир берган бўлса, уни бўлашишинг керак."

Усмонов суҳбатни якунлашга ишора қилади. Устарга ярим ейилган овқат ва кир қошиқ ва пичоқлар ёйилган. Ҳисобни олиб келишни сўрар эканман, унга юзланаман: Суҳбатимиздан завқландингизми? "Йўқ. Лекин сиз билан водка ичишимга тўғри келди... Водкасиз, эркаклар ўртасида гурунг бўларканми?" дейди у.

"Мирзиёев хавфсизлик сабаб Алишер Усмонов самолётини ижарага олган"

Дунё, янгиликлар: Алишер Усмонов тупуриб қўйган Навальний, оломон ва самосуд

Алишер Усмонов ўзбек халқига ҳам яқинлашмоқдами?

Алишер Усмонов: 'Мирзиёевга маслаҳат беряпман'

Би-би-си Ўзбек хизмати билан Whatsapp, Telegram ва Viber орқали боғланишни истасангиз, телефонимиз: +44 78-58-86-00-02