1915'te çekildiği öne sürülen bir resim

"Unutulan Soykırım" başlıklı özel dosyayı, Ermenistan'ın başkenti Erivan'a giden gazetenin tecrübeli Orta Doğu muhabiri Robert Fisk kaleme almış.

Gazete Robert Fisk'in, 'ilk modern soykırım' olarak nitelendirdiği olayın daha önce hiç yayınlanmamış fotoğraflarına yer verdiğini söylüyor.

Fotoğrafların birinde üzerinde ay yıldız bulunan, içinde de insanların yer aldığı bir yük treni var.

Independent, Ermenilerin öldürülmeden önce bu trenlere yüklenerek taşındıklarını belirtiyor.

Gazeteye göre '1. Dünya Savaşı sırasında bir buçuk milyon Ermeninin öldürülmesi'
yirminci yüzyılın en kanlı ve tartışmalı olaylarından biri.

Fotoğraflar Deutsche Bank'dan

Yayınlanan fotoğrafları Robert Fisk'e, Erivan'daki Ermeni Soykırımı Müzesi'nin müdürü Hayk Demoyan vermiş.

Demoyan ise fotoğrafların Alman Deutsche Bank'ın arşivlerinden alındığını söylüyor.

Robert Fisk bankanın o dönemde Türklere demiryollarını muhafaza edip genişletmeleri için finasman sağladıklarını belirtiyor.

	Ermeni diasporasının en çok gösteri düzenlediği ülkelerden biri Fransa

Fisk benzer resimlerin Deutsche Bank'ın Tarih Enstitüsü'nde bulunabileceğini vurguluyor.

Yazar Türklerin 1915'te Ermenileri 90'ar kişilik gruplar halinde trenin vagonlarına doldurduklarını, Nazilerin Yahudi Soykırımı'nın ilk aşamasında Doğu Avrupa'dan taşıdıkları Yahudilerin oranının da aynı olduğunu iddia ediyor.

Robert Fisk Osmanlı İmparatorluğu İçişleri Bakanı Talat Paşa'nın 15 Eylül 1915'te Halep Valisi'ne gönderdiği bir telgrafta, tüm Ermenilerin ortadan kaldırılmalarına karar verildiğini bildirdiğinden de söz ediyor.

Fisk ayrıca bu sözlerin, Nazi polis şefi Heinrich Himmler'in 1941'de SS birliklerine verdiği talimatla neredeyse eş olduğunu belirtiyor.

Oskanyan: Aylarım soykırımı düşünmeden geçiyor

Robert Fisk'in Ermenistan'da yanıtını aradığı sorulardan biri de niçin diaspora Ermenilerinin soykırım tartışmaları konusunda Ermenistan vatandaşlarından daha duyarlı göründükleri.

Ermenistan Dışişleri Bakanı Vartan Oskanyan Fisk'le konuşurken, kendisinin bile 'günlerce, haftalarca hatta aylarca' soykırımın aklına gelmediği dönemleri olduğunu söylemiş.

Independent yazarı Ermeni bir arkadaşının kendisine, Sovyetler Birliği'ne 70 yıl Stalinist zihniyetin hakim olmasının ve Sovyetlerin soykırım hakkında sessiz kalmasının, yaşananları bugünkü Ermenistan'ın tarihi hafızasından sildiğini söylediğini, bunu güçlü bir argüman olarak gördüğünü belirtiyor.

Osmanlı İmparatorluğu döneminde Ermeni siyasetinin etkin aktörlerinden olan Taşnak Partisi, Stalin döneminde Sovyetler Birliği tarafından yasaklanmıştı.

'İsrailliler Ermenilerin yaptığını yapmadı'

Öte yandan Robert Fisk yazısında Erivan'daki müzede bazı siyasi sorunlar gözlemlediğini de belirtiyor.

	Fisk Ermenileri bir konuda uyarmış

Fisk çok sayıda Ermeninin birinci dünya savaşında-örneğin Van çevresinde-aralarından bazılarının intikam amaçlı ve gaddarca saldırılar düzenlediğini kabul ettiğini ancak Ermenilerin soykırım sorumluluğunun daha çok 1990'lı yılların başında Dağlık Karabağ'da Azerilere karşı yapılanlara dayandığını söylüyor.

Robert Fisk Ermenilerin Türk Azeri köylüleri katlettiklerini ortaya çıkaranlar arasında Independent'ın olduğunu da hatırlatmış ve yazısında şu ifadelere yer vermiş:

"Ermeni Soykırımı Müzesi yakınındaki dev soykırım anıtına ulaştığımda, Karabağ Savaşı'nda ölen beş 'kahramanın' mezarlarına rastladım. İyi de bu, Ermenistan'ın tarihinde yaşadığı en büyük acıyı alçaltmıyor mu? Ya da acaba mezarlar benim de şüphelendiğim gibi, Ermenistan'ın kazandığı Karabağ Savaşı'nın 1915 Soykırımı'nın intikamı olduğunu göstermek için mi oradalar? İsrail'in 1948'de Deir Yasin ve diğer Arap köylerinde Filistinlilerin katledilmelerinden sorumlu Irgun savaşçılarının mezarlarını, Kudüs yakınlarındaki Yad Vashem'de bulunan Yahudi Soykırımı Müzesi dışına koymaları gibi birşey bu..."

Fisk'e 'sahte mektup' tepkisi

Hürriyet gazetesine konuşan Türkiye'nin önde gelen bazı tarihçileri ise Robert Fisk'in yazısında sözünü ettiği ve Talat Paşa'ya ait olduğunu belirttiği mektubun sahte olduğunu söylediler.

Boğaziçi Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Zafer Toprak, "1915 Ermeni Tehciri sırasında katliamlar olduğunu kimse inkár etmiyor. Ama bu mektup, Osmanlı yazışma sisteminin hiçbir niteliğine uymamaktadır. Bu mektubun ne üslûbu, ne dili, ne de muhtevası Osmanlı yazışma sistemine uygun değildir. Kaldı ki, hangi devlet arşivinde böyle bir belge bırakır ki? Osmanlı devlet terbiyesi ile bu mektubun hiçbir ilgisi yoktur. Yazıda ayrıca birtakım fotoğraflara ilişkin bilgiler yer alıyor. O fotoğrafları ben de gördüm. O fotoğraflarda yer alan vagonların üzerindeki ay-yıldıza dikkatle bakarsanız, bunun Cumhuriyet döneminde kullanılan bayraklar olduğunu görürsünüz" dedi.

	Fisk'in yazısı Türkiye'de tepki çekti

Türk Tarih Kurumu Ermeni Araştırmaları Merkezi Başkanı Prof. Hikmet Özdemir ise söz konusu mektubun ilk kez Aram Andonian’ın Naim Bey’in hatıralarından yola çıkarak yazdığı "The Memoirs of Naim Bey: Turkish Offical Documents Relating to the Deportations and Masssacres of Armenians - Naim Bey’in Hatıraları, Ermeni Tehciri ve Katliamlarına İlişkin Türk Resmi Belgeleri, Londra, 1920) kitabında yer aldığını hatırlattı.

Söz konusu kitapta yer alan telgrafın Talat Paşa’nın katili Tayleryan yargılanırken delil olarak kullanılmak istendiğini belirten Prof. Özdemir, bu belgelerin sahte olduğunun ortaya konulduğunu ve bunun için mahkeme tarafından kanıt olarak kabul edilmediğini söyledi.

Boğaziçi Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Selim Deringil de, Andonian’ın kitabında yer alan telgrafların sahte olduğunu aklı başında Ermeni tarihçilerin de kabul ettiğini ifade etti.

Kendisinin Robert Fisk’in yazısını İngilizce orijinalinden okuduğunu belirten Prof. Deringil, "1915’te yaşananları inkár etmek mümkün değil. Talat Paşa aklından böyle şeyler geçirmiş olabilir, hatta bunları özel konuşmalarında seslendirmiş de olabilir ama bunu resmi vesika haline getirecek kadar budala birisi değildi" dedi.