Yeni kabine açıklandı: Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminde yürütme nasıl işleyecek?

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, bugün yemin ederek yeni dönemine resmen başladı. Erdoğan'ın Türkiye Büyük Millet Meclisi'ndeki (TBMM) törenin ardından akşam yeni kabineyi açıkladı.

Böylece, 24 Haziran cumhurbaşkanı ve genel seçimlerinin ardından resmen ve tamamen yürürlüğe giren başkanlık sistemi de işlemeye başladı.

Bu anlamda, bugün Türkiye açısından da tarihi bir gün olma niteliği taşıyor.

Başbakanlık makamı ve Bakanlar Kurulu yapısı da böylece tarihe karıştı. Başbakanın yürütmenin başı olma unvanı cumhurbaşkanına geçti.

Böylece cumhurbaşkanı hem hükümet hem de devlet başkanı sıfatına sahip oldu. Bakanlar Kurulu'nun yerini de Cumhurbaşkanlığı Kabinesi aldı.

Yeni sistemde kabine üyelerinin milletvekili olmaması şartı getiriliyor. Bu nedenle bakan olarak atanan dört kişi milletvekili koltuğunu da kaybetti.

Yeni kabine ve sistemle ilgili merak edilenleri beş başlıkta derledik:

Kabinede kaç kişi var?

Kabine açıklamasından kısa bir süre önce yayımlanan Kanun Hükmünde Kararname (KHK) ile bakanlık sayısı 16'ya düşürüldü.

Bununla birlikte, yapılan anayasal düzenlemeler kapsamında, cumhurbaşkanı yardımcıları için herhangi bir kriter belirtilmediği gibi, sayısı konusunda da herhangi bir sınırlama bulunmuyor.

Yeni sistemin ilk kabine açıklaması sırasında cumhurbaşkanı yardımcılığı ataması da yapıldı. Erdoğan, cumhurbaşkanı yardımcısı sayısını bir ile sınırlı tuttu.

Cumhurbaşkanı Yardımcılığı görevine Başbakanlık Müsteşarı Fuat Oktay getirildi.

Kabinede başka kimler yer alıyor?

Kabinede yer alan 16 ismin dördü, 24 Haziran seçimlerinde milletvekili seçilmişti. Bakan atamalarının ardından bu isimlerin milletvekili koltuğunu da kaybetti. Böylece Adalet ve Kalkınma Partisi'nin Türkiye Büyük Millet Meclisi'ndeki sandalye sayısı da 291'e geriledi.

Bu isimler son Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu, İçişleri Bakanı Süleyman Soylu, Adalet Bakanı Abdülhamit Gül ve Hazine ve Maliye Bakanı Berat Albayrak olarak sıralanıyor.

Çavuşoğlu, Soylu ve Gül son Bakanlar Kurulu'ndaki görevlerini Cumhurbaşkanlığı Kabinesi'nde de sürdürürken, son kurulda Enerji Bakanı olan Albayrak ise farklı bir göreve atandı.

Genelkurmay Başkanı Orgeneral Hulusi Akar da bu görevinden ayrılarak, Milli Savunma Bakanlığı'na getirildi. Diğer bakanlar ise şöyle:

Yeni sistemde kabine nasıl işleyecek?

Başbakanlık makamının kaldırılmasıyla birlikte yürütmenin başı da cumhurbaşkanı olacak. Böylece cumhurbaşkanı hem devlet hem de hükümet başkanı sıfatını taşımaya başlayacak.

Dahası, eski sistemde Bakanlar Kurulu'nda olan yürütmenin ve bakanların yetkilerinin çok büyük bir kısmı cumhurbaşkanına aktarılıyor.

Geçen hafta içerisinde çıkartılan 477 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile yürütülükteki kanun ve KHK'ların yürütme maddelerinde Bakanlar Kurulu ve bakanlara yapılan atıfların cumhurbaşkanına yapılmış sayılacağı düzenlemesi getirildi.

Yeni KHK ile 1924 yılından 1960'a kadar çıkarılmış bazı kanunlarda yer alan "İcra Vekilleri Heyeti" ifadesi ile 1963-2017 yıllarındaki bazı kanunlarda geçen "Bakanlar Kurulu" ve "başbakanlık" ibareleri, "cumhurbaşkanı" ve "cumhurbaşkanlığı" olarak değiştirildi.

Büyükelçi, genelkurmay başkanı ve vali gibi üst düzey makamlar ile düzenleyici ve denetleyici kurumların başına yapılacak atamalarda cumhurbaşkanı tarafından yapılacak. Bu atamalar daha önce Bakanlar Kurulu tarafından yapılıyordu.

TBMM üyesi olan dört ismin bakan olarak atanması nedeniyle milletvekillikleri düştü.

Ayrıca kurulacak hükümetin TBMM'den güvenoyu alma zorunluluğu da yeni düzenlemeler de yer almıyor.

Böylece, Bakanlar Kurulu, Erdoğan tarafından yeni kabinenin açıklanmasının ardından göreve başladı.

İlk kabine toplantısının ise Cuma günü Beştepe'deki Cumhurbaşkanlığı Sarayı'nda yapılması bekleniyor.

Kabineyi kim denetleyecek?

Yapılan anayasa değişikliğiyle birlikte TBMM'nin görev ve yetkileri arasından; "Bakanlar Kurulu'nu ve bakanları denetlemek", "Bakanlar Kurulu'na belli konularda kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi vermek" ve "bütçe ve kesin hesap kanun tasarılarını görüşüp kabul etmek" çıkartıldı.

Bu düzenleme, TBMM'nin artık anayasal araçlar üzerinden yürütmeyi denetleme yetkisinin kalmadığı anlamına geliyor.

Bununla birlikte TBMM; meclis araştırması, genel görüşme, soruşturma ve yazılı soru yollarıyla bilgi edinme ve denetleme yetkisini kullanacak.

Yazılı soru önergeleri bakanlar ve cumhurbaşkanı yardımcılarına sunulabilecek. Bu da TBMM'nin cumhurbaşkanına yazılı soru veremeyeceği anlamına geliyor.

Milletvekillerinin sözlü soru önergesi ve gensoru verme hakkı da yeni sistemde kaldırılan düzenlemeler arasında yer alıyor.

Kararname çıkarma yetkisi kime veriliyor?

Bakanlar Kurulu tarafından çıkarılan Kanun Hükmünde Kararname'nin (KHK) yerine yeni sistemde cumhurbaşkanlığı kararnameleri getiriliyor.

Temel hak, kişi hak ve ödevleri ile siyasi hak ve ödevler konularında cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılamayacak. Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ancak ekonomik, sosyal ve kültürel hakları kapsayacak.

İlk cumhurbaşkanlığı kararnamesinin de bugün yayınlanması bekleniyor.

TBMM'nin bir cumhurbaşkanlığı kararnamesine aykırılık taşıyan bir kanun çıkarması halinde, kanun geçerli olacak.

Ancak partili cumhurbaşkanını uygulamasının yürütme ile yasama arasındaki ayrılığı azaltacağı eleştirileri yapılıyor. Hükümet ise bakanların kanun tasarısı sunma yetkilerinin kaldırılmasının kuvvetler ayrılığını güçlendirdiğini savunuyor.

Kanun ile cumhurbaşkanlığı kararnamesi arasında yetki karmaşası çıkması halinde Anayasa Mahkemesi'nin vereceği karar belirleyici olacak.

Burada da benzer bir şekilde partili cumhurbaşkanının doğrudan ya da dolaylı olarak 15 Anayasa Mahkemesi'nin 13'ünün belirlenmesinde etkili olabileceği ifade ediliyor.