Dünyalar Savaşı: ABD'de 'Marslılar istila etti' paniği yaratan radyo yayını

Gündemi BBC Türkçe'den takip etmek artık WhatsApp'ta da mümkün. Haberlerimizin doğrudan telefonunuza gelmesi için tıklayın.

1938 yılında bir bilimkurgu romanının radyoya uyarlanması o kadar büyük bir paniğe yol açtı ki, yayın tarihe geçti.

Uyarlama, üç yıl sonra Yurttaş Kane filminde yönetmenlik, yardımcı yazarlık ve başrol oyunculuğu yapacak 23 yaşındaki Orson Welles'e aitti. Şimdiye kadar yapılmış en etkili uyarlamalardan biri olarak kabul ediliyor.

Oyun radyoda, Nazi Almanyası'nın Çekoslovakya'yı işgal etmesinden bir ay sonra, Cadılar Bayramı'ndan önceki gece yayımlandı.

Çekoslovakya, 1918'de kurulan, 1938'de Hitler güçleri tarafından işgal edilen ve 1993'te dağılan bir ülkeydi.

Faşizmin yükselişi ve savaş tehdidinin gölgesi altındaki bir dönemdi.

Welles, HG Wells'in kaleme aldığı, Marslıların istilasını konu alan Dünyalar Savaşı adlı romanının radyo uyarlamasını sundu.

Radyo yayınını yaklaşık altı milyon kişi dinledi. Çoğu da duyduklarının kurgu olduğunun farkında değildi.

Sonuç kitlesel panik oldu.

Orson Welles, 1970'te BBC'ye yaptığı açıklamada, insanların gerçek bir uzaylı istilası olduğuna inandıkları şeyden panik içinde nasıl kaçtıklarını anımsamış, "Birdenbire herkes saatte 210 km hızla araba kullanmaya başladı" demişti.

'Heyecan verici' bir uyarlama

İlk olarak 1897'de basılan HG Wells'in romanında, Mars'tan gelen metal silindirler, İngiltere'nin Surrey bölgesi kırsalına düşüyor.

Ölümcül ışın silahları olan bu devasa, üç ayaklı savaş makinelerine karşı İngiliz ordusu göreve çağrılıyor.

1938'de Howard Koch adlı genç bir yazar, romanın radyo uyarlaması üzerinde çalışıyordu.

Koch daha sonra BBC'ye yaptığı açıklamada, "Wells'in romanından geriye bir şey kalmamıştı. Yaratıkların tanımlamaları, silahları ve tabii ki genel olarak istila fikri dışında" demişti.

Daha sonra dramayı daha heyecanlı hale getirmek için yapım ekibi mekanı değiştirmeye ve Marslıların ABD'nin New Jersey eyaletine inmesine karar verdi.

Koch, "Marslılar ile aramızda sarhoş bir general gibi bir savaş planlamaktan biraz keyif aldım" dedi ve ekledi:

"Çok fazla zamanım yoktu, haritayı açtım, gözlerimi kapattım, kalemi bıraktım ve Grovers Mill'e düştü."

New Jersey'deki o küçük yer, yayında Mars makinelerinin iniş alanı oldu.

Yayın gecesi… Oyuncular New York'taki bir radyo stüdyosunda toplandı ve Orson Welles bir hikaye anlatmaya başladı.

Dinleyiciler bir başka radyo kanalındaki programı takip ediyordu. Bu program, oyunun başlamasından dört dakika bitti ve çoğu insan bu noktadan sonra dinlemeye başladı.

Yani, giriş bölümünü kaçırdılar. Orkestranın çaldığı müziği duyuyorlardı ama müzik sürekli son dakika haberleriyle kesiliyordu.

Orson Welles, yayının hangi unsurunun dinleyicileri gerçekten korkuttuğu sorulduğunda, "Bilmiyorum. Muhtemelen birçok şey" dedi.

Korkutucu şeylerden biri dönemin ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt'in sesi olabilir.

Welles, "Roosevelt'in sesini çok iyi yapan bir aktörümüz vardı" diye hatırlıyor.

Aktör oyunda bir noktada halka seslenip, "Vatandaşlarımız, ülkenin içinde bulunduğu durumun vahametini saklamaya çalışmayacağım" demişti.

Welles, paniğin asıl o zaman başladığını düşünüyordu:

"Sanırım o zaman sokağa fırladılar."

Yapım ekibi ayrıca dramanın kulağa gerçekçi gelmesi için akıllıca numaralar da kullandı.

Bu korkunç olay hakkında diğer insanlarla konuşmaya çalışan amatör bir telsiz operatörü vardı ve ardından bir muhabir yayına girip, Marslıların gelişini canlı ayrıntılarla anlatıyordu:

"Orman alevlere dönüşüyor... her yere yayılıyor... şimdi buraya doğru geliyor."

Sonra en ürpertici an geldi: Sessizlik.

Welles, "Yaptığımız asıl numara, tüm yayın ağında ölüm sessizliği sağlamaktı, hiçbir ses yoktu" dedi ve ekledi:

"Sonra mikrofonun düştüğünü duyuyorsunuz... ve sonra daha fazla sessizlik."

Sonunda tek bir ses duyuldu: "Yayında kimse var mı?"

Welles, bu etkiyi hatırlayınca güldü:

"İşte o zaman insanlar başlarına havlu sarıp, dışarı koştular. Neden başlarına havlu sardıklarını bilmiyorum ama sardılar."

'Marslılar yüzünden'

Pazar gecesiydi ve motosikletli trafik polisleri, araçların saate 200 km hızla yanlarından geçmesi karşısında şaşkına dönmüştü.

Welles, "Polisler 'Kenara çek' dediler. Şoförler Hayır, ben tepelere kaçıyorum' diye karşılık verdiler" diye anlatıyor.

Ancak Grovers Mill'in dehşete kapılmış sakinleri için bu hiç de gülünecek bir durum değildi.

Bir bölge sakini 1988'de BBC'ye yaptığı açıklamada "Marslıların inişiyle ilgili hikayeyi anlatmaya devam ettiler ve her geçen saniye daha da iğrenç bir hal alıyordu. Gitmemiz gerektiğine karar verdik" diyordu:

"Arabaya bindik ve elektrik olmadığı için gaz lambasını alıp, iyice kıstığımı hatırlıyorum. Aklımda kalan en canlı anı, kendi kendime, 'Acaba bir daha buraya dönebilecek miyim? Acaba bir arkeoloji ekibi gelip burayı inceler ve 'Bu insanlar Marslılar yüzünden öldü' der mi diye düşünmemdi."

Bir diğeri ise tüfeklerini alıp "bir şeyler" vurmaya hazır olduklarını söyledi:

"Grovers Mills'teki gölün kenarına vardığımızda, etrafta sadece bir sürü insan vardı. 30 metrelik Marslılar falan yoktu. O noktada nereye gittiklerini merak ettik. Ne kadar kaldığımızı bilmiyorum ama geri döndüğümüzü ve herkesin öfkeli olduğunu biliyorum."

Yapımcılardan birine göre yayın kaosa neden oldu ve birkaç kişinin hafif yaralanmasına yol açtı ama can kaybı olmadı.

Ancak yaşananlar, ABD Kongresi'ni, radyoda, suç veya felaketlerle ilgili sahte haberlerin yayımlanmasını yasaklamaya yöneltti.

Dramanın arkasındaki ekip ise tarihe geçti.

Orson Welles, Yurttaş Kane ile sinema tarihinin en büyük yönetmenlerinden biri oldu.

Howard Koch da Hollywood klasiği Casablanca'nın senaryosuna katkıda bulundu.