ฝุ่น : วิกฤตหมอกควันภาคเหนือ ทำเด็ก 4 ขวบ เลือดกำเดาไหลไม่หยุด

เด็กชายวัย 4 ขวบ เลือดไหลออกจากจมูกไม่หยุด สวมใส่หน้ากากพ่นยา ก่อนแพทย์จาก รพ. เชียงใหม่ นำแผ่นฟิล์มเอ็กซเรย์ปอดที่เริ่มมีจุดดำ ๆ เล็ก ๆ พร้อมแจ้งอาการผู้เป็นพ่อว่าลูกชายของเขามีอาการปอดอักเสบ เป็นจุดเริ่มต้นที่ องอาจ เดชา ชาว อ.เชียงดาว จ.เชียงใหม่ โพสต์บนเฟซบุ๊กเพื่อบอกกับสังคมว่า ฝุ่นพิษจากปัญหาหมอกควันภาคเหนือ "กำลังทำลายชีวิตลูกของผม"

"พอย้ายกันมาอยู่ใน อ.เมือง ตั้งแต่ 14 มี.ค. แค่วันเดียว ตอนกำลังพาม่อนภูอาบน้ำ จู่ ๆ เลือดกำเดาไหลไม่หยุด ทั้งที่น้องใส่หน้ากากตลอด ไม่หยุด เยอะมาก จนเราตกใจ และเป็นลิ่มเลือดไหลออกมาแห้ง ๆ" องอาจ เล่าถึงเหตุการณ์วันที่เขาพาภรรยาและลูกหนีภัยฝุ่นพิษจาก อ. เชียงดาว มาเปิดโรงแรมพักที่ อ.เมืองเชียงใหม่ ได้เพียงวันเดียว

"ผมและลูกผมในฐานะผู้ได้รับผลกระทบโดยตรง ถ้าไม่ร่วมมือกันแก้ปัญหาระยะยาว คุณภาพชีวิตมันลดลงแน่ ๆ" องอาจกล่าวและเรียกร้องว่า รัฐและจังหวัดต้องประกาศเป็นเขตภัยพิบัติได้แล้ว

ช่วงสัปดาห์ที่ 12-15 มี.ค. ค่าฝุ่นละอองขนาดเล็ก PM 2.5 พุ่งแตะระดับสูงสุดเป็นอันดับหนึ่งของโลกต่อเนื่องหลายวัน และใน 1-2 วันนี้ วิกฤตหมอกควันพิษในภาคเหนือกลับมารุนแรงต่อเนื่อง ค่าฝุ่น PM 2.5 สูงเกินมาตรฐาน คุณภาพอากาศมีผลกระทบต่อสุขภาพในระดับสีแดง 14 พื้นที่ โดยที่ จ.เชียงราย ค่าฝุ่น PM 2.5 พู่งสูงเกินมาตรฐาน 6-7 เท่า

ส่วนพะเยา แม่ฮ่องสอน และเชียงราย ค่าฝุ่น PM 2.5 แตะระดับตั้งแต่ 243 -353 มคก. ต่อ ลบ.ม. ขณะที่ค่ามาตรฐานอยู่ที่ 50 มคก. ต่อ ลบ.ม. เท่านั้น ตามรายงานของกรมควบคุมมลพิษ วันที่ 31 มี.ค. เวลา 09.00 น.

ชะตากรรมของคนในภาคเหนือที่กำลังเผชิญอยู่ในขณะนี้ เป็นเพียงส่วนหนึ่งของมูลค่าความเสียหายจากฝุ่นพิษหรือที่เรียกว่า "ต้นทุนทางสังคม" ในเชิงเศรษฐศาสตร์ ซึ่งประเทศไทยเสียหายไปแล้ว 1.63 แสนล้านบาทในปี 2561 ตามการอธิบายของ รศ.ดร.วิษณุ อรรถวานิช อาจารย์ประจำคณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ผู้เชี่ยวชาญนโยบายด้านการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ เกษตร สิ่งแวดล้อม ที่บอกกับบีบีซีไทย

สิทธิในการมีอากาศที่ดีหายใจ

องอาจกล่าวว่า ในช่วงที่ค่าฝุ่นเริ่มสูงขึ้นช่วงสัปดาห์ที่ 12-15 มี.ค. เขายังไม่ได้เอะใจและยังไม่ได้ใส่หน้ากากป้องกัน แต่หลังจากที่ค่าฝุ่นพิษสูงขึ้นจึงตัดสินใจเริ่มหาซื้อหน้ากากที่ป้องกันฝุ่น PM 2.5 โดยเฉพาะ แต่ทว่าในละแวก อ.เชียงดาว ไม่มีขาย

"เลยฝากน้องที่อยู่ในเมืองซื้อให้ พอได้หน้ากากกัน ก็เริ่มใส่ แต่มันรู้สึกได้ว่า อากาศแย่มากจริง ๆ" เขาเริ่มสังเกตความผิดปกติของตัวเอง ตั้งแต่ไอ หายใจติดขัด จนอาการเริ่มฟื้นคืน แต่อาการทางสุขภาพทั้งหมดก็เกิดกับลูกชายวัย 4 ขวบของเขา

"ม่อนภู เริ่มมีไข้ไม่ยอมกินข้าว เริ่มมีเลือดกำเดาไหล แต่ไม่เยอะ ตอนแรกยังไม่เอะใจ แต่สักพักสังเกตดูคืออาอาการแกเหม่อลอย พูดจาวกวน เบลอ ๆ ปกติน้องเป็นคนร่าเริง เห็นความผิดปกติตรงนี้ว่าเกี่ยวกับอากาศที่อออกซิเจนน้อยลงหรือเปล่า"

องอาจเล่าต่อว่า "ค่าฝุ่น (2.5) 500-600 ได้ ประมาณ 14 มีนา แล้วเชียงดาวถือว่าหนักที่จุดวัดค่ามลพิษ รพ.สต.บ้านปางมะเยา อ.เชียงดาว ตอนนั้นเราตัดสินใจเลยว่าเราพาลูกออกไปจากที่นี่ก่อนดีกว่า มันไม่น่าจะดีขึ้นแล้ว"

14 มี.ค. เขาตัดสินใจพาครอบครัวมาเปิดโรงแรมพักที่ อ.เมืองเชียงใหม่ ซึ่งมีค่าฝุ่นน้อยกว่าที่ อ.เชียงดาว แต่เพียงวันเดียวลูกชายของเขาก็เลือดกำเดาไหลไม่หยุด ก่อนแพทย์ในเชียงใหม่วินิจฉันอาการว่า เป็นปอดอักเสบ โดยแพทย์บอกกับเขาว่าน่าจะเป็นเพราะอากาศที่เต็มไปด้วยฝุ่นพิษ

บีบีซีไทยได้รับอนุญาตจากองอาจ ให้เผยแพร่ภาพในเฟซบุ๊กของเขาที่ใช้ชื่อว่า Phu Chiangdao ในข่าวนี้

"คุณหมอเช็คตรวจค่าเลือด พาไปเอกซเรย์ หมอมาบอกว่าน้องเป็นปอดอักเสบ แกก็เอาฟิล์มที่มีจุดดำ ๆ เล็ก ๆ ที่ปอดน้องมาให้ดู... รู้สึกเป็นห่วงลูกว่ามันไม่น่าจะเกิดกับเรา พอลูกมาแอดมิทที่ รพ. จนอาการดีขึ้น ยังไม่รู้สึกโกรธ แต่หลังจากนั้นเราพาลูกกลับไปที่บ้านก็เหมือนเดิม ไม่กี่วันค่ามลพิษมันก็สูงขึ้น ตอนนั้นที่เราไม่ไหวแล้ว"

เขาบอกว่าในทีแรกไม่ได้อยากนำภาพของลูกชายมาเผยแพร่ทางเฟซบุ๊ก แต่เขาตัดสินใจว่า สิ่งนี้จะช่วยทำให้สังคมรับรู้ถึงอันตราย หน่วยงานที่เกี่ยวข้องตื่นตัวและเห็นว่านี่ไม่ใช่เรื่องเล็ก ๆ แล้ว

"ตัวแกเห็นเลือดก็ตกใจ ร้องไห้" องอาจกล่าวถึงอาการของลูกชายเวลานั้น และวานนี้เขาได้พาครอบครัวย้ายลงมาจากเชียงดาวอีกรอบ พร้อมกับเครื่องฟอกอากาศที่เพิ่งซื้อมา แต่ก็ต้องมาเจอค่าฝุ่นใน อ.เมืองเชียงใหม่ ที่รุนแรงไม่ยิ่งหย่อนไปกว่ากัน

องอาจระบุว่า กำลังคิดหาทางย้ายไปอาศัยที่อื่นชั่วคราวในจังหวัดที่ไม่มีสถานการณ์ฝุ่น

"ปีหน้าถ้าเป็นแบบนี้อีกมันไม่ได้แล้ว ผมเริ่มกังวลว่าก่อให้เกิดโรคมะเร็งสะสม ซึ่งมันยังไม่เกิด ณ เวลานี้ ถ้าเราสูดมา 1 เดือน มันมากกว่าเท่าไหร่"

ทุก 10 ไมโครกรัมของ PM 2.5 ประชาชนป่วยเพิ่ม 3%

ศ.นพ.ชายชาญ โพธิรัตน์ คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เปิดเผยว่า ทุก ๆ 10 ไมโครกรัมของฝุ่น PM 2.5 ที่เพิ่มขึ้นต่อวัน จะมีอัตราการเข้ามารักษาตัวที่โรงพยาบาล ทั้งเข้าห้องฉุกเฉินและนอนรักษาตัวเพิ่มขึ้นร้อยละ 3 ซึ่งเกิดจากภาวะเฉียบพลันของโรคเส้นเลือดในสมองแตก เส้นเลือดในสมองตีบตัน อัมพฤกษ์ อัมพาต กล้ามเนื้อหัวใจขาดเลือด หัวใจล้มเหลว ปอดอักเสบ ถุงลมโป่งพองกำเริบ และหอบหืดกำเริบ

นอกจากนี้ยังทำให้ประชาชนที่เกิดและอาศัยในพื้นที่นั้นตลอดชีวิตอายุขัยสั้นลง 0.98 ปี

ถึงเวลาประกาศเขตภัยพิบัติ

นักวิชาการเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ผู้เชี่ยวชาญนโยบายด้านการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ เกษตร สิ่งแวดล้อม ระบุกับบีบีซีไทยว่า รัฐควรประกาศเขตพื้นที่ภัยพิบัติได้แล้ว หลังจากวิกฤตหมอกควันพิษในภาคเหนือที่รุนแรงต่อเนื่องเป็นวันที่สอง

"ทำยังไงให้ได้งบฯ ได้กำลังคนจากส่วนกลางมามากขึ้น เพราะลำพังท้องถิ่นตอนนี้ไม่สามารถรับมือได้แล้ว" รศ.ดร.วิษณุ อรรถวานิช อาจารย์ประจำคณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ กล่าวกับบีบีซีไทย ถึงเหตุที่รัฐควรประกาศเขตภัยพิบัติ เพื่อระดมทรัพยากรจากส่วนกลางมาหนุนเสริม รวมทั้งการอนุมัติงบประมาณเร่งด่วนในการสนับสนุนการดับไฟ

รศ.ดร.วิษณุ ย้ำว่า วิกฤตหมอกควันตอนนี้ในภาคเหนือ "รุนแรงมาก ๆ" และไม่ใช่เพียงการเผาในประเทศ แต่เกิดจากการเผาของประเทศเพื่อนบ้านด้วย ซึ่งเกินกว่าหน่วยราชการในระดับจังหวัดจะสามารถรับมือและบริหารจัดการบรรเทาผลกระทบได้

"สิ่งที่ภาครัฐควรจะต้องทำคือคำนึงถึงสุขภาพประชาชน ที่ได้ยินข่าวว่าเกรงว่าจะกระทบการท่องเที่ยว นาทีผมว่าไม่ต้องมองเรื่องภาพลักษณ์แล้ว สุขภาพประชาชนเป็นสิ่งสำคัญกว่า"

รศ.ดร.วิษณุ เปิดเผยว่าเริ่มมีการสอบถามถึงปัญหานี้ในแวดวงวิชาการต่างประเทศที่ไปนำเสนองานวิชาการบ้างแล้ว

"เขาถามเพราะคำนึงถึงว่าต้องเตือนภัยนักท่องเที่ยวชาติเขายังไง ถ้าเราไม่ทำอะไรตอนนี้ กังวลว่าถ้าปีต่อ ๆ แก้ปัญหาแบบเฉพาะหน้าอีก แล้วผลกระทบมากขึ้น ทุกคนอาจจะเปลี่ยนเป้าหมายในการเดินทาง เรื่องข่าวสาร รัฐจำเป็นต้องให้ข้อมูลที่เป็นความจริงเท่านั้นเอง"

จัดระเบียบเผาให้ทำได้จริง

รศ.ดร.วิษณุ ชี้ว่า การประกาศเขตภัยพิบัติ ท้องถิ่นอย่างจังหวัดสามารถตัดสินใจได้ หากว่าเป็นสิ่งจำเป็นต้องมีการปรึกษากับราชการส่วนกลาง ส่วนมาตรการอีกด้านในระยะสั้น คือการให้เงินอุดหนุนเกษตรกรเพื่อยุติการเผา

แม้จากข้อมูลสถิติในเวลานี้ การเผาเกิดในพื้นที่ป่าไม้มากกว่าพื้นที่เกษตร แต่ในระยะสั้นพื้นที่เกษตรกรรมเป็นพื้นที่ที่สามารถมีมาตรการจัดระเบียบการเผาที่เกิดผลในทางแก้ปัญหาได้จริง

นักวิชาการเศรษฐศาสตร์ อธิบายให้เห็นภาพว่า การจัดระเบียบการเผา ต้องไม่ให้เกิดการเผาพร้อมกัน จังหวัดหรือท้องถิ่นต้องเชื่อมโยงข้อมูลกับกรมอุตุวิทยาว่าสภาพอากาศช่วงใดเผาแล้วมลพิษไม่กักในพื้นที่ กำหนดโควต้าการเผาต่อวันไม่เกินกี่ไร่ ซึ่งมีตัวอย่างในต่างประเทศ เช่น สหรัฐฯ และออสเตรเลีย ที่ใช้วิธีการนี้

"การประสานงานด้านข้อมูลระหว่างหน่วยงานกับกรมอุตุฯ ยังไม่เห็นในปัจจุบัน... ในต่างประเทศมีแอปฯ ให้เกษตรกรลงทะเบียนออนไลน์ได้เลยเพื่อแจ้งเผา" รศ.ดร. วิษณุกล่าว

"เหมือนน้ำเสียปล่อยได้ แต่อย่าปล่อยเกินขีดความสามารถของธรรมชาติ เช่นเดียวกัน ถ้าเผาเต็มที่ก็เกินขีดความสามารถของสิ่งแวดล้อมในการดูดซับ และส่งผลกระทบร้ายแรงต่อมนุษย์"

แก้หมอกควันด้วยแนวคิดทางเศรษฐศาสตร์

รศ.ดร. วิษณุ ชี้ให้เห็นว่ากฎหมายที่มีอยู่ในปัจจุบันขาดเครื่องมือทางเศรษฐศาสตร์ สิ่งที่รัฐสั่งห้ามเผา งดเผา เป็นมาตรการแกมบังคับ แต่ยังไม่ได้มีมาตรการที่สร้างแรงจูงใจ เขาเห็นว่า หากใช้วิธีการที่ "กระทบกับเงินในกระเป๋า คนจะตระหนักมากขึ้น"

มาตรการทางภาษีรัฐก็สามารถเก็บจากกลุ่มประชากรที่ได้รับผลกระทบโอนเป็นสิ่งที่ช่วยสนับสนุนเกษตรกรต่อการเผาหรืองดเผา เช่น หากเผาเกษตรกรต้องจ่ายเงินแก่รัฐเท่าไหร่ และหากงดเผาจะได้รับเงินจากรัฐเท่าไหร่

อย่างไรก็ตาม หากไม่ใช้มาตรการดังกล่าว รัฐอาจปันส่วนงบประมาณให้กับประเด็นสิ่งแวดล้อมมากขึ้น ซึ่งต้องคำนึงถึงวินัยทางการคลังด้วย แต่ทั้งนี้ "ขึ้นอยู่กับการตระหนักรู้ของผู้กำหนดนโยบาย" ว่าให้ความสำคัญกับการแก้ปัญหามากน้อยแค่ไหน

ในระยะยาว รศ.ดร. วิษณุ แนะว่า รัฐต้องเร่งสร้างตลาดในการเปลี่ยนเศษวัสดุทางการเกษตรให้มีมูลค่า พร้อมยกตัวอย่างบางพื้นที่ในภาคกลาง เกษตรกรขายฟางข้าวให้กับแหล่งปศุสัตว์ ปัญหาคือแหล่งปศุสัตว์ไม่ได้มีทั่วประเทศ รัฐบาลสามารถส่งเสริมให้เกิดตลาดเหล่านี้ รวมถึงส่งเสริมการสร้างโรงไฟฟ้าที่ใช้พลังงานจากวัสดุกลุ่มนี้

"เศษวัสดุทำไมถึงเผาเพราะมันไม่มีมูลค่า หากสร้างตลาดให้เศษวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตร คนจะไม่เผาเด็ดขาด"

ระดมเจ้าหน้าที่ ทส. 2,000 คน เสริมปฏิบัติการดับไฟป่าในเชียงใหม่

ก่อนหน้านี้มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ได้ออกประกาศมาตรการฉุกเฉินสำหรับการดูแลสุขภาพประชาชนที่อยู่ในพื้นที่คุณภาพอากาศสูงเกินปกติ

ศูนย์อำนวยการสั่งการแก้ไขปัญหาหมอกควันและไฟป่า จ. เชียงใหม่ ได้เปิดเซฟตี้โซน หรือเขตปลอดฝุ่นละอองที่ศูนย์ประชุมและแสดงสินค้านานาชาติฯ ให้แก่กลุ่มเด็ก ผู้สูงวัย และผู้มีภาวะโรคทางเดินหายใจ และยังเปิดขอรับการสนับสนุนหน้ากากกรองฝุ่นละอองขนาดเล็ก เครื่องกรองอากาศ และอุปกรณ์ที่จำเป็นในการดับไฟป่า เช่นเดียวกับที่ เชียงราย แม่ฮ่องสอน ที่มีการเชิญชวนทางโซเชียลมีเดีย

วานนี้ (30 มี.ค.) กองทัพภาคที่ 3 ระดมเครื่องบินบรรทุกน้ำของกองทัพบกเข้าไปคลี่คลายสถานการณ์ในเชียงใหม่

พ.อ. อธิสิทธิ์ ไชยนุวัติ ผู้ช่วยโฆษกประจำสำนักนายกรัฐมนตรี เปิดเผยว่า พล.อ.ประยุทธ์ จันทร์โอชา นายกรัฐมนตรีและหัวหน้า คสช. ได้แสดงความเป็นห่วงต่อประชาชนและสั่งการให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้อง จ.เชียงใหม่ รวมถึงจังหวัดที่วิกฤตอื่น ๆ หาแนวทางยกระดับการแก้ไขปัญหาโดยด่วน

การประชุมแก้ปัญหาหมอกควันและไฟป่าวันนี้ที่เชียงใหม่ ผลการประชุมมีข้อสรุปตั้งหน่วยงานเฉพาะกิจที่ศูนย์ประชุมและแสดงสินค้านานาชาติเฉลิมพระเกียรติ​ฯ

ให้ผู้ว่าฯ เชียงใหม่ เป็นผู้บัญชาการศูนย์สั่งการ โดยการร่วมกันระหว่างกรมป่าไม้ กรมอุทยานฯ ทหารและตำรวจ และมีเจ้าหน้าที่ของกระทรวง ทส. อีก 2,000 คน ที่อยู่นอกพื้นที่จะเข้ามาเสริมกำลังเพื่อปฏิบัติการในเชียงใหม่

นายอรรถพล​ เจริญชันษา อธิบดีกรมป่าไม้ กล่าวว่าชุดเฉพาะกิจจะเข้าไปเสริมและจับกุมผู้ก่อเหตุเผา โดยพื้นที่เป้าหมายแรกคือที่ อ.เชียงดาว และ อ.สะเมิง ของ จ.เชียงใหม่