Social Credit เครื่องมือควบคุมชีวิตประชาชนเต็มรูปแบบของรัฐบาลจีน?

รองประธานาธิบดีไมค์ เพนซ์ ของสหรัฐฯ ออกโรงวิจารณ์แผนการของจีนในการใช้ระบบความน่าเชื่อถือทางสังคม (Social Credit System) ซึ่งหลายฝ่ายมองว่าเป็นความพยายามของทางการจีนในการเข้าสอดส่องและควบคุมวิถีชีวิตในทุกแง่มุมของประชาชน

นายเพนซ์ กล่าวสุนทรพจน์เมื่อเร็ว ๆ นี้ว่า "กลุ่มผู้ปกครองจีนต้องการใช้ระบบสอดส่องพลเมืองของตนเองเพื่อมุ่งควบคุมชีวิตมนุษย์ในทุกด้าน ด้วยเครื่องมือที่เรียกว่า คะแนนความน่าเชื่อถือทางสังคม (social credit score)"

รองประธานาธิบดีสหรัฐฯ อ้างอิงถึงระบบสอดส่องควบคุมพลเมืองที่เรียกว่า Orwellian system ซึ่งเป็นระบบที่รัฐบาลพยายามเข้าไปควบคุมชีวิตทุกด้านของประชาชนแบบเดียวกับในนวนิยายขายดีของ จอร์จ ออร์เวลล์ เรื่อง 1984 ที่มีเนื้อหาเสียดสีระบอบการปกครองแบบเผด็จการแบบเบ็ดเสร็จ โดยเนื้อเรื่องในนวนิยายกล่าวถึง รัฐโอชันเนียที่ตั้ง "กระทรวงแห่งความจริง" (Ministry of Truth) เพื่อสร้าง "ความจริงประดิษฐ์" ขึ้นมา และยังมีกฎหมายให้ประชาชนเปิดโทรทัศน์ไว้ 24 ชั่วโมง เพื่อให้รัฐคอยสอดส่องพฤติกรรมผ่านซีซีทีวีแบบพิเศษ โดยคำขวัญที่ชาวโอชันเนียต้องจำให้ขึ้นใจคือ "Big Brother is watching you" หรือ พี่เบิ้มกำลังจับตาพวกแกอยู่

ด้านรัฐบาลจีนยืนยันว่าระบบ Social Credit จะสร้างความไว้วางใจและให้รางวัลแก่ "ผู้ที่แจ้งการกระทำที่ละเมิดความไว้วางใจ"

นี่คือความพยายามของจีนที่กำลังสร้างระบบที่ควบคุมชีวิตของพลเมืองทั้งในด้านสังคมและการเมืองอยู่หรือไม่?

การสร้างความไว้วางใจ

ในระบบนี้ พลเมืองจีนจะต้องเข้าร่วมในระบบที่จัดอันดับพฤติกรรมและทัศนคติทางสังคม ซึ่งอาจส่งผลร้ายต่อผู้ที่ไม่ปฏิบัติตาม

แม้จะมีสัญญาณว่าระบบนี้จะถูกนำไปใช้เป็นวงกว้างทั่วประเทศ แต่ดูเหมือนว่าชาวจีนจำนวนมากจะสนับสนุนแนวคิดนี้

ในหลายประเทศ "ความน่าเชื่อถือทางการเงิน" (financial creditworthiness) อาจส่งผลกระทบต่อความสามารถในการกู้ยืมเงินจากธนาคารหรือการทำธุรกิจประเภทอื่น ๆ

แต่ระบบ Social Credit ที่รัฐบาลจีนเสนอให้ใช้ครอบคลุมทั่วประเทศภายในปี 2020 นั้น จะมีผลต่อประชาชนมากกว่านั้น โดยจะจัดอันดับบุคคลตามเกณฑ์ชี้วัดที่ทางการเรียกว่า "ความน่าไว้วางใจ" (trustworthiness) ระบบนี้ยังครอบคลุมไปถึงบริษัทและองค์กรต่าง ๆ ด้วย

ประเด็นสำคัญของระบบนี้คือ รัฐบาลมุ่งเป้าที่จะประเมินระดับความน่าไว้วางใจทางสังคมจากปัจจัยด้านต่าง ๆ ตั้งแต่สินค้าที่ประชาชนซื้อ ไปจนถึงพฤติกรรมทางสังคมหรือแม้แต่ทางการเมือง

หากประชาชนละเมิด "ความไว้วางใจ" เช่น การสูบบุหรี่ในพื้นที่ต้องห้าม หรือชำระภาษีล่าช้า บุคคลเหล่านี้จะถูกตัดคะแนน ในทางกลับกัน ประชาชนจะได้คะแนนเพิ่มหากทำความดี เช่น การทำงานเพื่อการกุศล

ในทางปฏิบัติ ระบบคะแนนนี้จะอยู่ในรูปของ"บัญชีดำ" สำหรับผู้มีคะแนนเป็นลบ และ "บัญชีแดง" สำหรับผู้มีคะแนนเป็นบวก

ระบบนี้เริ่มใช้ในเมืองหรงเฉิง มณฑลชานตง ทางภาคตะวันออกของจีนแล้ว โดยประชาชนจะได้รับคะแนน 1,000 คะแนน ซึ่งสามารถเพิ่มหรือลดได้ตามกิจกรรมที่ทำ เช่น จะถูกตัดคะแนนหากได้ใบสั่งเพราะทำผิดกฎจราจร หรือจะได้คะแนนเพิ่มหากให้ความช่วยเหลือครอบครัวที่ด้อยโอกาส

เมื่อปีที่แล้ว ศาลประชาชนสูงสุด (Supreme People's Court) ของจีน ระบุว่า มีพลเมืองราว 6.15 ล้านคน ถูกห้ามไม่ให้โดยสารเครื่องบินจากการกระทำผิดทางสังคม

ที่เป็นเช่นนี้ไม่ใช่เพราะพวกเขามีประวัติการก่อปัญหาในการเดินทางด้วยเครื่องบินเท่านั้น แต่ยังอาจมาจากการที่พวกเขากระทำผิดฐานเผยแพร่ข้อมูลเท็จเกี่ยวกับการก่อการร้าย, ใช้ตั๋วที่หมดอายุ หรือสูบบุหรี่ในสถานที่ต้องห้าม

การจัดคะแนนความน่าเชื่อถือผู้บริโภค

นี่เป็นโครงการของภาคเอกชนที่เริ่มใช้แล้ว โดยทางการให้ใบอนุญาต 8 บริษัทในการประเมินคะแนนความน่าไว้วางใจและคุณสมบัติอื่น ๆ

หนึ่งในบริษัทเหล่านี้ คือ Sesame Credit ธุรกิจในเครืออาลีบาบา ยักษ์ใหญ่ด้านอีคอมเมิร์ซของจีน ซึ่งมีระบบสำหรับสมาชิกที่สมัครใจ โดยผู้ใช้ระบบนี้จะได้แต้มเพิ่มหากซื้อสินค้าสำหรับครอบครัว เช่น ผ้าอ้อมเด็ก หรือชวนเพื่อนมาเป็นสมาชิก แต่หากซื้อสินค้าบางประเภทเช่น วิดีโอเกม ก็อาจถูกตัดแต้มได้

หากลูกค้ามีคะแนนสะสมสูงก็จะได้สิทธิพิเศษต่าง ๆ เช่น หากใช้บริหารหาคู่ Baihe.com โปรไฟล์ของบุคคลนั้นก็จะปรากฏให้ผู้ใช้งานคนอื่นได้เห็นมากขึ้น

หากลูกค้ามีคะแนนมากพอก็อาจสามารถเช่ารถโดยไม่ต้องวางเงินมัดจำ หรือใช้บริการเช็คอินวีไอพีที่ท่าอากาศยานนานาชาติปักกิ่งได้

ดร.หมิง จิง เจิง ผู้เชี่ยวชาญด้านจีนของมหาวิทยาลัยซูริกในสวิตเซอร์แลนด์ ระบุว่า ระบบนี้มีความซับซ้อนกว่าระบบการตลาดที่มุ่งสร้างความภักดีของลูกค้าที่มีต่อธุรกิจ

"Sesame Credit ให้แต้มลูกค้าโดยพิจารณาจากประวัติเครดิต, พฤติกรรมการบริโภค, ความสามารถในการทำสัญญาตามกฎหมายได้, ข้อมูลส่วนบุคคล, อุปนิสัย และเครือข่ายทางสังคม"

สิ่งที่ "ควรทำ" และ "ไม่ควรทำ"

ยังไม่มีใครทราบชัดเจนว่าระบบ Social Credit ที่รัฐบาลจีนจะเริ่มใช้ทั่วประเทศในปี 2020 จะมีการทำงานอย่างไร

"บรรดาผู้สังเกตการณ์ต่างไม่ทราบว่าจะเกิดอะไรขึ้น" นายจอห์น ลอเกอร์ควิสต์ ผู้เชี่ยวชาญด้านจีนจากมหาวิทยาลัยสตอกโฮล์มในสวีเดนกล่าว

อย่างไรก็ตาม นายโรจิเยร์ ครีเมอร์ส จากมหาวิทยาลัยไลเดนในเนเธอร์แลนด์ ชี้ว่า "ระบบ Social Credit ของรัฐบาลจะเป็นการขยายอำนาจของกฎหมายและการบังคับใช้ที่มีอยู่ในปัจจุบัน" ของรัฐบาลจีน อย่างก็ตาม เขาเชื่อว่ามีความเป็นไปได้ว่าระบบนี้จะดำเนินไปในรูปของการใช้หลายมาตรการเพื่อจัดอันดับและให้คะแนนพลเมือง มากกว่าจะเป็นการใช้ระบบควบคุมเพียงระบบเดียว

การคำนวณคะแนนของประชาชนนั้นรัฐบาลจะต้องใช้ข้อมูลมหาศาล ซึ่งบรรดานักวิเคราะห์เชื่อว่า มีความเป็นไปได้ว่าทางการจีนจะใช้ข้อมูลการใช้จ่ายของระบบชำระเงิน WeChat Pay และ Alipay ตลอดจนข้อมูลสาธารณะและกิจกรรมอื่น ๆ เช่น ข้อมูลการใช้บริการโรงแรม ร้านอาหาร สถานภาพการสมรส และข้อมูลโรงเรียน เป็นต้น

นอกจากนี้ ทางการจีนจะเก็บข้อมูลส่วนบุคคลจากกล้องซีซีทีวี, โดรน, เทคโนโลยีการจดจำใบหน้าในที่สาธารณะ และพฤติกรรมทางออนไลน์ของพลเมืองด้วย

ที่ผ่านมาจีนทุ่มงบประมาณมหาศาลในเครือข่ายการสอดส่องความเรียบร้อยในประเทศ และเชื่อกันว่าจีนมีการใช้ระบบจดจำใบหน้าที่ล้ำสมัยในเขตปกครองตนเองซินเจียง ซึ่งมีชนกลุ่มน้อยชาวมุสลิมอุยกูร์อาศัยอยู่

นายลอเกอร์ควิสต์ ได้จัดสิ่งที่ควรและไม่ควรทำในระบบ Social Credit ไว้ดังนี้

สิ่งที่ควรทำ

สิ่งที่ไม่ควรทำ

นอกจากนี้ยังเชื่อกันว่าการคำนวณคะแนนในระบบนี้ยังขึ้นอยู่กับเพื่อนที่คุณคบหา หรือแม้แต่หนังสือที่คุณซื้อ นักวิเคราะห์เชื่อว่ารัฐบาลจีนจะออกแบบอัลกอริทึมเพื่อใช้ในการคำนวณคะแนนเหล่านี้โดยเฉพาะ

ชาวจีนจำนวนมากให้การสนับสนุน

ชาวจีนแผ่นดินใหญ่เชื่อว่าระบบ Social Credit จะช่วยแก้ปัญหาอาชญากรรม เช่น การทุจริตเล็ก ๆ น้อย ๆ ด้วยการให้มีการสอดส่องดูแลและการตรวจสอบมากขึ้น

งานวิจัยจากเยอรมนีที่เผยแพร่ในปีนี้พบข้อมูลว่า 80% ของผู้ใช้อินเทอร์เน็ตมีมุมมองเชิงบวกต่อระบบนี้ของรัฐบาลและภาคเอกชน

"ในประเทศที่ผู้บริโภคกังวลกับปัญหานมผงเป็นพิษ หรือสตรอว์เบอร์รีปนเปื้อน หรือขบวนการต้มตุ๋นทางอินเทอร์เน็ตที่คุกคามประชาชนหลายแสนคนนั้น ระบบ Social Credit จึงถูกมองว่าเป็นที่ให้ข้อมูลที่เชื่อถือได้"

แต่บรรดานักวิจารณ์ ระบุว่า ระบบนี้จะยิ่งเป็นเครื่องมือในการริดรอนเสรีภาพในการพูด รวมทั้งเพิ่มการควบคุมทางสังคมและการเมือง โดยเฉพาะต่อบรรดาชนกลุ่มน้อยและกลุ่มผู้เห็นต่างกับรัฐบาล

"เนื้อแท้ของระบบนี้คือการใช้เทคโนโลยีและระเบียบข้อบังคับเป็นส่วนหนึ่งในการควบคุมทางการเมืองและสร้างเสถียรภาพให้พรรคคอมมิวนิสต์" ซาแมนธา ฮอฟฟ์แมน์ จากสถาบันนโยบายกลยุทธ์แห่งออสเตรเลียกล่าว