เขื่อนสิรินธรกับอนาคตพลังงานหมุนเวียนไทย

วัชชิรานนท์ ทองเทพ และ นภสินธุ์ สามแก้วแจ่ม

ผู้สื่อข่าวบีบีซีไทย อุบลราชธานี

ต้นเดือน พ.ย. ประเด็นด้านสิ่งแวดล้อมจะกลายเป็นเรื่องที่ผู้นำทั่วโลกหยิบยกมาหารือกันอีกครั้งในการประชุมรัฐภาคีกรอบอนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ สมัยที่ 27 (COP 27) ซึ่งจะจัดขึ้นที่เมืองชาร์ม เอล เชค ประเทศอียิปต์ ระหว่าง 6 - 18 พ.ย. นี้ 

ในส่วนของไทย เมื่อ 4 ต.ค. ที่ผ่านมา ที่ประชุมคณะกรรมการนโยบายการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศได้เห็นชอบในหลายประเด็นสำคัญ หนึ่งในนั้นคือ (ร่าง) รายงานการติดตามประเมินผลการลดก๊าซเรือนกระจกจากมาตรการภาคพลังงานและขนส่ง ปี พ.ศ. 2563 โดยเห็นชอบต่อผลการลดก๊าซเรือนกระจกของประเทศไทย จำนวน 56.54 ล้านตันคาร์บอนไดออกไซด์เทียบเท่า (MtCO2eq) หรือลดลง 15.40% โดยเทียบเคียงกับกรณีพื้นฐานที่ใช้ปี 2548 เป็นปีตั้งต้น จากภาคพลังงาน 9 มาตรการ และภาคขนส่ง 1 มาตรการ ซึ่งเป็นไปตามการยื่นหนังสือแสดงเจตจำนงต่อสำนักเลขาธิการอนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ เมื่อ 29 ธ.ค. 2557

ในส่วนภาคพลังงาน บีบีซีไทยลงพื้นที่สำรวจโครงการโรงไฟฟ้าโซลาร์เซลล์ลอยน้ำแบบไฮบริดขนาดใหญ่ ซึ่งการไฟฟ้าฝ่ายผลิต (กฟผ.) ระบุว่ามีขนาดใหญ่ที่สุดในโลก ภายในเขื่อนสิรินธร จ. อุบลราชธานี ที่ผลิตไฟฟ้าครบรอบ 1 ปีเมื่อวันที่ 31 ต.ค. ที่ผ่านมา ท่ามกลางความท้าทายและข้อกังขาว่า สามารถเพิ่มแหล่งพลังงานใหม่และนำไทยเข้าสู่สังคมคาร์บอนต่ำแบบยั่งยืนได้อย่างไร 

โครงการดังกล่าวใช้แผงโซลาร์เซลล์กว่า 144,420 แผง ติดตั้งบนผิวน้ำกินบริเวณราว 450 ไร่ หรือ เทียบเท่าสนามฟุตบอล 70 สนาม มีกำลังผลิตไฟฟ้าจากแสงอาทิตย์ 45 เมกะวัตต์

ชนินทร์ สาลีฉันท์ หัวหน้าโครงการพลังงานแสงอาทิตย์ทุ่นลอยน้ำร่วมกับโรงไฟฟ้าพลังน้ำเขื่อนสิรินธร และฝ่ายพัฒนาโรงไฟฟ้าพลังน้ำและพลังงานหมุนเวียน ของ กฟผ. ยืนยันว่าตลอดหนึ่งปีที่ผ่านมา โครงการดังกล่าวเป็นไปตามเป้าหมาย นั่นคือการผลิตไฟฟ้าจากโซลาร์เซลล์ 60 ล้านหน่วย

อย่างไรก็ตาม หากเปรียบเทียบกับการคาดการณ์ความต้องการพลังงานไฟฟ้ารวมทั้งปี 2565 ตามแผน PDP2018 Revision 1 อยู่ที่ 236,488 ล้านหน่วย ถือว่ากำลังพลังงานไฟฟ้าที่ผลิตได้จากโครงการดังกล่าวยังน้อยอยู่มาก

1 ปีที่ผ่านมา

ชนินทร์ยังจำประสบการณ์ในฐานะหัวหน้าโครงการโรงไฟฟ้าพลังงานแสงอาทิตย์ที่เขาปลุกปั้นมาตั้งแต่เริ่มแรกได้ ความท้าทายที่ต้องเผชิญมีตั้งแต่การก่อสร้าง ไปจนถึงผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและชุมชนรอบเขื่อนสิรินธร ไม่นับรวมช่วงเวลาเริ่มลงมือก่อสร้างท่ามกลางการระบาดของ โรคโควิด-19 อย่างหนัก

“โจทย์สำคัญของโครงการนี้คือ การผลิตกระแสไฟฟ้าให้มีราคาถูก จากการใช้ทรัพยากรที่มีอยู่เกิดประโยชน์สูงสุด โดยใช้พื้นที่ของอ่างเก็บหน้าที่มีพื้นที่บนผิวน้ำแทนการใช้พื้นที่ทางการเกษตร” เขาอธิบาย และว่าการพัฒนาให้เป็นโครงการขนาดใหญ่สามารถดึงดูดผู้สนใจเข้าร่วมประมูลโครงการได้อย่างหลากหลาย การแข่งขันทำให้ต้นทุนการผลิตไฟฟ้าในโครงการนี้อยู่ที่ 1.52 บาทต่อหน่วย 

ส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมหรือไม่

ผู้บริหาร กฟผ. ยืนยันว่าทีมงานของเขาให้ความสำคัญในเรื่องผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและวิถีชีวิตของคนในพื้นที่เป็นอันดับแรก

“วัสดุต่าง ๆ ที่นำมาใช้ทำโครงการนี้ถือเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม เช่น ตัวทุ่นลอยน้ำผลิตจากวัสดุ High Density Poly Ethylene หรือ HDPE พร้อมกับใส่สารป้องกันรังสียูวี ทำให้มีอายุการใช้งานมากกว่า 25 ปี ส่วนแผงโซลาร์เซลล์ ชนิดดับเบิลกลาส (Double Glass) สามารถช่วยป้องกันความชื้นจากน้ำได้” เขากล่าว 

เดิมการติดตั้งสายเคเบิลส่งไฟฟ้าออกแบบให้ลอยน้ำ กฟผ. ได้ปรับปรุงแบบให้วางสายเคเบิลส่งไฟฟ้าลงใต้น้ำ หลังจากชุมชนได้สะท้อนความเห็นว่าอาจส่งผลต่อการประกอบอาชีพให้บริการแพท่องเที่ยว

“ถึงแม้ว่า กฟผ. ต้องเพิ่มงบประมาณกว่า 60 ล้านบาทจากงบประมาณเดิม แต่เพื่อความสุขของชุมชนเราจึงเลือกวิธีการติดตั้งสายเคเบิ้ลใต้น้ำเพื่อยึดแผงโซลาเซลล์แทน” 

ส่วนความกังวลว่าแผงโซลาร์เซลล์จะมีผลกระทบต่อสัตว์น้ำนั้น ชนินทร์อธิบายว่าจากการศึกษาและประมวลมาตรการป้องกันและแก้ไขผลกระทบต่อคุณภาพสิ่งแวดล้อมและความปลอดภัยใน 3 ระยะ ตั้งแต่ก่อน, ระหว่าง และหลังทำโครงการ ไม่พบว่ามีผลกระทบเชิงสิ่งแวดล้อมแต่อย่างใด แต่พบว่าแผงโซลาร์เซลล์ขนาดใหญ่นี้กลายเป็นสถานที่หลบภัยและเพาะพันธุ์ได้

“ขนาดเรายืนอยู่บนแผงโซลาร์เซลล์ยังรู้สึกร้อนจากแสงแดด พวกสัตว์น้ำก็คงต้องการร่มเงาในการหลบความร้อนเหมือนกัน” เขาอธิบายเปรียบเปรย

ส่วนผลกระทบต่อบรรดานกน้ำหรือนกป่านั้น หัวหน้าโครงการยืนยันว่า การติดตั้งแผงโซลาร์เซลล์ ที่ทำมุมเงย 11 องศา จึงไม่เป็นปัญหาต่อทัศนวิสัยการบินของพวกมัน

“น่าเสียดายวันนี้ เหยี่ยวแดงที่เราจ้างมันไม่บินมาให้เห็น ไม่อย่างนั้นจะรู้ว่าพวกมันยังดำรงชีวิตปกติเหมือนเดิม” เขาพูดติดตลก

กฟผ. ระบุด้วยว่าศูนย์วิจัยพันธุ์ปลา ได้เพาะเลี้ยงปลาในเขื่อนและแจกจ่ายให้ชุมชนรอบ ๆ เขื่อนปีละหลายล้านตัว เพื่อเป็นแหล่งอาหารของชุมชน 

ลดการปลดปล่อย CO2 อย่างไร

ไทยมีเป้าหมายผลิตไฟฟ้าจากพลังงานหมุนเวียนเพิ่มจาก 10%

เป็น 34.23% ภายในปี 2580

ข้อมูลตามแผนพัฒนากำลังผลิตไฟฟ้าของไทย พ.ศ. 2561-2580 ฉบับปรับปรุงครั้งที่ 1 ตั้งเป้าลดปริมาณการปล่อยก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ต่อหน่วยผลิตไฟฟ้าเป็น 0.271 kgCO2/kWh ในปี 2580 จากปีนี้ ที่กำหนดไว้ที่ 0.359 kgCO2/kWh

สำหรับ กฟผ. การผลิตไฟฟ้าจากโซลาร์เซลล์ที่เขื่อนสิรินธรได้ตามเป้า เพิ่มความมั่นใจในโครงการใหม่ที่จะดำเนินการตามมา โดยได้เริ่มเปิดประมูลโครงการสร้างโซลาร์เซลล์ที่เขื่อนอุบลรัตน์ จ.ขอนแก่น ในช่วงต้นปี 2566

โครงการใหม่จะเป็นโรงไฟฟ้าพลังงานแสงอาทิตย์ขนาด 24 เมกะวัตต์ ผลิตพลังงานใน 3 ระบบ จากพลังงานน้ำ พลังงานแสงอาทิตย์ และแบตเตอรี่ ซึ่งจะทำให้ระบบบริหารจัดการพลังงานมีความเสถียรมากขึ้น เมื่อเทียบกับโครงการแรกที่เขื่อนสิรินธร 

สำหรับเป้าหมายระยะยาวนั้น กฟผ. ตามแผนพัฒนากำลังผลิตไฟฟ้าของประเทศไทย พ.ศ. 2561-2580 ฉบับปรับปรุงครั้งที่ 1 (PDP2018 Revision 1) กำหนดให้ต้องติดตั้งโรงไฟฟ้าพลังงานแสงอาทิตย์ในเขื่อนของการไฟฟ้าฝ่ายผลิต 9 แห่ง รวม 16 โครงการ และคาดว่าจะมีกำลังการผลิตกระแสไฟฟ้าทั้งหมด 2,725 เมกะวัตต์

กรีนพีซกังขาเรื่องการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก

ธารา บัวคำศรี ผู้อำนวยการประจำประเทศไทย กรีนพีซเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ บอกกับบีบีซีไทยว่า โครงการโรงไฟฟ้าโซลาร์ลอยน้ำที่ กฟผ. กำลังดำเนินการถือเป็นการริเริ่มที่ดี เพราะเป็นการเพิ่มศักยภาพของพลังงานหมุนเวียน และอาจจะสร้างสมดุลการใช้พลังงานหมุนเวียนเพิ่มมากขึ้น แต่เขาไม่แน่ใจว่าจะนำไปสู่ระดับที่สามารถหักลบกลบหนี้กับการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกได้มากเพียงใด เพราะท้ายที่สุดการผลิตไฟฟ้าจากกลุ่มเชื้อเพลิงฟอสซิลก็ยังครองสัดส่วนสูงถึง 70% ของระบบการผลิตไฟฟ้าของไทย 

"น่าเสียดายที่นโยบายระดับชาติยังขาดความชัดเจนและทิศทางยังดูย้อนแย้งกันอยู่ เพราะแทนที่จะเปิดโอกาสหรือกระจายไปยังกลุ่มผู้ผลิตไฟฟ้าจากพลังงานหมุนเวียนระดับชุมชน ระดับครัวเรือน อย่างเช่น โครงการโซลาร์รูฟท็อป โดยสร้างแรงจูงใจให้ครัวเรือนมีการลงทุนและสามารถขายไฟฟ้าให้กับระบบส่วนกลางได้ แต่กลับกระจุกตัวอยู่ที่ส่วนกลาง ที่กำหนดนโยบายโดย กระทรวงพลังงาน คณะกรรมการกำกับกิจการพลังงาน (กกพ.) หรือ คณะกรรมการนโยบายพลังงานแห่งชาติ (กพช.) โดยมีเอกชนเป็นผู้ผลิตไฟฟ้ารายใหญ่ที่อาศัยเชื้อเพลิงจากฟอสซิลในการผลิตกระแสไฟฟ้า" เขากล่าว

นอกจากนี้ ธารายังตั้งข้อสังเกตว่าเม็ดเงินการลงทุนจำนวนมหาศาลในโครงการโซลาร์เซลล์ลอยน้ำนี้ จะสามารถประเมินผลตอบแทนจากการลงทุนหรือ return on investment ทั้งในแง่ความคุ้มค่าและความยั่งยืน ในระยะยาวได้อย่างไร

เสียงของผู้ที่รอการเยียวยาจากการสร้างเขื่อนสิรินธร

ไม่ไกลจากเขื่อนสิรินธรเป็นที่ตั้งของสำนักงานตรวจคนเข้าเมือง ในวันที่เราเดินทางไปที่นั่น มีกลุ่มผู้ได้รับผลกระทบจากการสร้างเขื่อนสิรินธร รวมตัวกันอยู่ ผู้ชุมนุมเป็นผู้ที่ได้รับผลกระทบตั้งแต่สมัยก่อสร้างเขื่อน รวมทั้งกลุ่มบุตรหลาน วิทยา ยังมีสุข แกนนำกลุ่มบอกว่า บอกว่ามีผู้ที่ต้องได้รับการเยียวยา ราว 1,460 ราย พวกเขาต่อสู้มานาน 53 ปี แต่ยังไม่ได้รับความเป็นธรรม

“จริง ๆ แล้ว ข้อเรียกร้องของเรายังคงเป็นเหมือนเดิมคือ การเรียกร้องที่ดินทำกินชดเชย 15 ไร่ พร้อมเอกสารสิทธิ์และระบบสาธารณูปโภค...ส่วนผลกระทบก็ไม่ได้เกิดขึ้นต่อคนรุ่นใดรุ่นหนึ่ง มันส่งผลกระทบต่อมายังรุ่นต่อรุ่น” วิทยา กล่าว

ที่ผ่านมา ผู้ที่ได้รับผลกระทบได้รับการช่วยเหลือ 3 ครั้ง โดยครั้งแรกในปี 2542 ได้รับการช่วยเหลือไป 87 ราย ต่อมาเมื่อปี 2544-2545 ได้เพิ่มมาอีก 180 ราย ปี 2550-2551 ได้เพิ่มมา 2,200 ราย โดยรัฐบาลที่ผ่านมา ผู้ที่ได้รับผลกระทบจะได้รับการจัดสรรที่ดินให้ครอบครัวละ 15 ไร่ แต่เนื่องจากไม่สามารถจัดหาที่ดินให้ได้จึงได้จ่ายเป็นเงินสดแทน ในอัตราราคาไร่ละ 3.2 หมื่นบาท รวมเป็นเงินชดเชยครอบครัวละ 4.8แสนบาท รวมทั้งหมด 2,526 ครอบครัว

“การเรียกร้องในสมัยนั้นก็เป็นไปอย่างยากลำบากเพราะต้องเผชิญกับการล้อมปราบ สลายการชุมนุม จึงจะได้รับการช่วยเหลือมา แต่วันเวลาผ่านมานานถึง 53 ปี ผู้ที่ได้รับผลกระทบก็ยิ่งเพิ่มมากขึ้นจากการดำรงเผ่าพันธุ์”

วิทยา บอกว่าได้เคยยื่นข้อเสนอผ่านจังหวัดอุบลราชธานี เพื่อให้นายกรัฐมนตรี มีคำสั่งสำนักนายกรัฐมนตรี ให้แต่งตั้งผู้แทนภาคประชาชน เพิ่มเติมอีก 2 คน เข้าเป็นคณะกรรมการแก้ไขปัญหาของราษฎรที่ได้รับผลกระทบจากการก่อสร้างเขื่อนสิรินธร เพื่อให้มีผู้แทนภาคประชาชน อย่างน้อย 5 คน เข้าร่วม เพื่อช่วยแก้ปัญหาได้ตรงจุด และล่าสุดคณะรัฐมนตรีได้มีคำสั่งแต่งตั้งบุคคลทั้งสองแล้ว ซึ่งทางกลุ่มได้เรียกร้องให้กระทรวงพลังงานได้นัดประชุมเพื่อเร่งแก้ไขปัญหาดังกล่าว

นิยม ดีจันทึก วัย 20 ปี หนึ่งในลูกหลานของผู้ที่ได้รับผลกระทบจากการสร้างเขื่อนสิรินธร เล่าให้ฟังว่า ในอดีตปู่ของเขาก็เป็นหนึ่งในคนที่มีพื้นที่ภายในเขื่อนสิรินธรจำนวนหลายร้อยไร่ พอมีการสร้างเขื่อนน้ำจึงท่วมพื้นที่ดินและทำให้พื้นที่ดินเหลือน้อยลง หลังจากแบ่งสรรปันส่วนให้กับลูกหลานจึงไม่เพียงพอ โดยสมาชิกในครอบครัวรุ่นแรกที่มาเรียกร้องคือ แม่ของเขาแต่ถึงตอนนี้ยังไม่ได้รับการช่วยเหลือจนถึงปัจจุบัน 

อย่างไรก็ตาม เขาก็ยอมรับว่า สิ่งที่เป็นผลตามมาจากการสร้างเขื่อน เช่น การเกิดแหล่งท่องเที่ยวพักผ่อนหย่อนใจ อย่าง พัทยาน้อย กิจกรรมล่องแพ ก็ถือว่าเป็นพัฒนาการที่ดี ทำให้เกิดการหมุนเวียนเชิงเศรษฐกิจในพื้นที่ หรือแม้แต่โครงการโซลาร์เซลล์ลอยน้ำก็ตาม แต่ในฐานะผู้ได้รับผลกระทบจากการสร้างเขื่อนเขามองว่าไม่ได้รับผลประโยชน์ใด ๆ