จีนเตรียมประกาศ "แผน 5 ปี" ในเร็ววันนี้ ย้อนดูแผนในอดีตเปลี่ยนเศรษฐกิจโลกนี้ไปอย่างไร ?

เหล่าผู้นำระดับสูงของจีนกำลังรวมตัวกันที่กรุงปักกิ่งในสัปดาห์นี้ เพื่อหารือถึงเป้าหมายที่สำคัญ ๆ ของประเทศและความมุ่งมาดปรารถนาในช่วงครึ่งทศวรรษท้าย

ราวทุก ๆ ปีคณะกรรมการกลางพรรคคอมมิวนิสต์จีน (Central Committee of the Chinese Communist Party) ซึ่งเป็นองค์กรทางการเมืองที่อยู่ในระดับสูงสูดของประเทศ จะจัดการประชุมเป็นเวลาหนึ่งสัปดาห์ที่เรียกว่า "การประชุมเต็มคณะ" (Plenum)

เรื่องที่ถูกนำมาหารือในการประชุมเต็มคณะครั้งนี้ ท้ายที่สุดจะกลายเป็นรากฐานของ "แผนฯ 5 ปี" หรือแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติระยะ 5 ปีของจีน ซึ่งจะเป็นพิมพ์เขียวที่ประเทศซึ่งมีขนาดเศรษฐกิจใหญ่เป็นอันดับสองของโลก จะดำเนินไปในช่วงปี 2026-2030

แผนฉบับเต็มจะยังไม่มีการประกาศจนกระทั่งถึงปีหน้า แต่ทางการจีนมีทีท่าที่จะบอกใบ้สิ่งที่จะถูกบรรจุลงในแผนในวันพุธ (22 ต.ค.) และในครั้งก่อน ๆ ทางการจีนก็เคยประกาศรายละเอียดเพิ่มเติมภายในหนึ่งสัปดาห์หลังการประชุม

"นโยบายตะวันตกทำงานตามวงรอบของการเลือกตั้ง แต่นโยบายจีนดำเนินการตามวงรอบของการวางแผน" นีล โธมัส นักวิจัยด้านการเมืองจีน แห่งสถาบันนโยบายสังคมเอเชีย (Asia Society Policy Institute) ระบุ

"แผน 5 ปีจะบ่งบอกเป้าหมายที่จีนต้องการบรรลุ ส่งสัญญาณถึงทิศทางที่ผู้นำประเทศต้องการจะไป และปรับการจัดสรรทรัพยากรของรัฐให้เป็นไปตามข้อสรุปที่กำหนดกันไว้ล่วงหน้า" เขากล่าวเสริม

หากมองอย่างผิวเผิน ภาพของการที่เหล่าข้าราชการสวมสูทมาจับมือและวางแผนร่วมกันอาจดูน่าจืดชืด แต่ประวัติศาสตร์ที่ผ่านมาบอกเราว่าสิ่งที่พวกเขาหารือและตัดสินใจกันในการประชุมเช่นนี้ มักส่งผลกระทบอย่างมากต่อโลก

และนี่คือประวัติศาสตร์ทั้งสามครั้งที่แผน 5 ปีของจีนได้เปลี่ยนเศรษฐกิจของโลกมาแล้ว

1981-84: "ปฏิรูปและเปิดกว้าง"

เป็นการยากที่จะระบุช่วงเวลาอย่างชัดเจนว่าจีนได้เริ่มเส้นทางของการเป็นมหาอำนาจทางเศรษฐกิจตั้งแต่เมื่อใด แต่หลายคนในพรรคคอมมิวนิสต์มักจะกล่าวว่ามันเริ่มต้นขึ้นเมื่อวันที่ 18 ธ.ค. 1978

เป็นเวลาเกือบสามทศวรรษที่เศรษฐกิจของจีนถูกควบคุมอย่างเข้มงวดโดยรัฐ แต่การวางแผนจากส่วนกลางตามสไตล์โซเวียต ทำให้ความต้องการยกระดับความเจริญรุ่งเรืองล้มเหลว และกลับกันคือคนจำนวนมากต้องดิ้นรนต่อสู้กับความยากจน

ขณะนั้นจีนยังอยู่ระหว่างฟื้นตัวจากความเสียหายอย่างหนักภายใต้การปกครองประเทศของเหมา เจ๋อตุง นโยบายการก้าวกระโดดไปข้างหน้าครั้งใหญ่ (The Great Leap Forward) และการปฏิวัติทางวัฒนธรรมที่นำโดยผู้ก่อตั้งพรรคคอมมิวนิสต์จีนด้วยความตั้งใจจะพลิกโฉมเศรษฐกิจและสังคมจีนนั้น ส่งผลให้เกิดการสูญเสียชีวิตของคนหลายล้านคน

ในการประชุมเต็มคณะของคณะกรรมการชุดที่ 11 ในกรุงปักกิ่ง เติ้ง เสี่ยวผิง ผู้นำคนใหม่ของประเทศ ประกาศว่าถึงเวลาแล้วที่จะยอมรับองค์ประกอบบางประการของตลาดเสรี

นโยบายของเขาในการ "ปฏิรูปและเปิดกว้าง" กลายเป็นส่วนสำคัญของแผน 5 ปีฉบับถัดไป ซึ่งเริ่มขึ้นในปี 1981

การสร้างเขตเศรษฐกิจพิเศษ (Special Economic Zones) ซึ่งเป็นเขตการค้าเสรี และการลงทุนจากต่างประเทศที่ตามมาภายหลังการประกาศเขตดังกล่าว ได้เปลี่ยนชีวิตของผู้คนในจีน

นายโธมัสมองว่าเป้าประสงค์ของแผน 5 ปีครั้งนั้นได้บรรลุผลอย่างไม่มีอะไรจะชัดเจนไปได้มากกว่านี้แล้ว

"จีนในทุกวันนี้พัฒนาไปไกลเกินกว่าความฝันที่ผู้คนจะเคยคิดฝันจินตนาการได้ในช่วงทศวรรษที่ 1970 แล้ว

ทว่าแผนฯ ฉบับดังกล่าวยังได้พลิกโฉมเศรษฐกิจโลกด้วย ในช่วงศตวรรษที่ 21 เกิดการจ้างงานสายการผลิตของชาติตะวันตกหลายล้านตำแหน่งในโรงงานใหม่หลายแห่งบริเวณพื้นที่ชายฝั่งของจีน

นักเศรษฐศาสตร์เรียกสิ่งนี้ว่า "ไชนา ช็อก (the China shock)" หรือแรงกระแทกอย่างฉับพลันจากจีน รูปแบบเศรษฐกิจเช่นนี้เคยเป็นหนึ่งในแรงผลักดันเบื้องหลังการเติบโตของบรรดาพรรคการเมืองที่มีแนวทางประชานิยมในพื้นที่อุตสาหกรรมดั้งเดิมของยุโรป รวมถึงสหรัฐฯ

ยกตัวอย่างเช่น นโยบายทางเศรษฐกิจของโดนัลด์ ทรัมป์ ทั้งภาษีศุลกากรและสงครามการค้าต่างถูกออกแบบมาเพื่อทวงคืนตำแหน่งงานในภาคการผลิตของชาวอเมริกัน ที่สูญเสียไปให้กับจีนในช่วงไม่กี่ทศวรรษก่อน

2011-15: "อุตสาหกรรมเกิดใหม่เชิงกลยุทธ์"

สถานะของจีนในการเป็นโรงงานของโลกถูกทำให้แข็งแกร่งยิ่งขึ้นเมื่อจีนเข้าร่วมเป็นสมาชิกขององค์การการค้าโลก (WTO) ในปี 2001 แต่ในช่วงของการเปลี่ยนผ่านศตวรรษ ผู้นำพรรคคอมมิวนิสต์ได้วางแผนการเคลื่อนไหวต่อไปไว้ล่วงหน้าแล้ว

แผนนั้นคือการเฝ้าระวังไม่ให้จีนตกอยู่ในสิ่งที่เรียกว่า "กับดักชนชั้นกลาง (middle income trap)" ซึ่งเกิดขึ้นเมื่อประเทศที่กำลังเจิรญเติบโตอย่างรวดเร็วไม่สามารถจ้างงานด้วยอัตราค่าจ้างที่ต่ำมากได้อีกต่อไป แต่ในขณะเดียวกันก็ไม่มีศักยภาพทางนวัตกรรมที่จะสร้างผลิตภัณฑ์และบริการระดับไฮเอนด์แบบประเทศเศรษฐกิจที่พัฒนาแล้ว

ดังนั้น แทนที่จะเดินหน้าแค่การผลิตราคาถูกต่อไป จีนต้องเฟ้นหาสิ่งที่จะเรียกได้ว่า "อุตสาหกรรมเกิดใหม่เชิงกลยุทธ์" ซึ่งเป็นคำศัพท์ที่เริ่มใช้อย่างเป็นทางการครั้งแรกในปี 2010 โดยสำหรับบรรดาผู้นำในจีนแล้ว คำนี้หมายถึงเทคโนโลยีสีเขียว เช่น รถยนต์ไฟฟ้า และแผงโซลาร์เซลล์

ในขณะที่การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศของโลกกลายเป็นเรื่องที่มีความสำคัญมากขึ้นในการเมืองตะวันตก จีนก็ระดมทรัพยากรจำนวนมากอย่างที่ไม่เคยทำมาก่อนลงไปในอุตสาหกรรมใหม่เหล่านี้

ทุกวันนี้ จีนไม่เพียงแต่จะเป็นผู้นำโลกด้านพลังงานหมุนเวียนและรถยนต์ไฟฟ้าอย่างที่ไม่มีข้อโต้แย้ง แต่ยังผูกขาดห่วงโซ่อุปทานแร่หายากที่จำเป็นต่อการผลิตสิ่งเหล่านี้ด้วย

การที่จีนกุมอำนาจเหนือทรัพยากรหลัก ๆ ซึ่งสำคัญต่อการผลิตชิปและปัญญาประดิษฐ์ (AI) ทำให้ตอนนี้จีนอยู่ในจุดที่ทรงอิทธิพลในระดับโลก ซึ่งอิทธิพลที่มีก็มากพอจะทำให้ความเคลื่อนไหวล่าสุดของรัฐบาลจีนที่เพิ่มความเข้มงวดในการส่งออกแร่หายาก ถูกทรัมป์กล่าวว่าเป็นความพยายามจะ "จับโลกไว้เป็นตัวประกัน"

แม้ว่า "ขุมพลังเกิดใหม่เชิงกลยุทธ์" จะถูกบรรจุในแผน 5 ปีฉบับถัดมาในปี 2011 แต่เทคโนโลยีสีเขียวก็ถูกกล่าวถึงมาตั้งแต่ช่วงต้นสหัสวรรษที่ 2000 แล้ว โดยหู จิ่นเทา อดีตผู้นำจีน ในฐานะกลไกที่มีศักยภาพสำหรับการเติบโตและอํานาจทางภูมิรัฐศาสตร์

"ความปรารถนาของจีนในการพึ่งพาตนเองมากขึ้น ทั้งในด้านเศรษฐกิจ เทคโนโลยี เสรีภาพในการดำเนินการต่าง ๆ มีมานานแล้ว มันเป็นส่วนหนึ่งของเส้นใยที่ถักทอเป็นเป็นอุดมการณ์ของพรรคคอมมิวนิสต์จีน" นีล โธมัส อธิบาย

2021-2025: "การพัฒนาที่มีคุณภาพสูง"

นี่อาจอธิบายได้ว่าเหตุใดแผน 5 ปีของจีนเมื่อไม่นานมานี้ได้หันมาให้ความสนใจกับ "การพัฒนาที่มีคุณภาพสูง" ซึ่งริเริ่มประกาศอย่างเป็นทางการโดยประธานาธิบดีสี จิ้นผิง เมื่อปี 2017

การประกาศเช่นนี้เสมือนเป็นการท้าทายอิทธิพลของอเมริกาในด้านเทคโนโลยี และทำให้จีนก้าวขึ้นมาเป็นแถวหน้าของภาคอุตสาหกรรม

เรื่องราวความสำเร็จต่าง ๆ ภายในประเทศ เช่น แอปพลิเคชันแบ่งปันวิดีโออย่าง ติ๊กตอก (TikTok) , ยักษ์ใหญ่ทางโทรคมนาคมอย่าง หัวเว่ย (Huawei) , ไปจนถึงโมเดลเอไออย่าง ดีพซีก (DeepSeek) ล้วนเป็นข้อพิสูจน์ความเฟื่องฟูทางเทคโนโลยีของจีนในศตวรรษนี้

แต่เหล่าประเทศตะวันตกมองสิ่งนี้เป็นภัยคุกคามต่อความมั่นคงของประเทศมากขึ้นเรื่อย ๆ การจำกัด หรือพยายามจะจำกัดเทคโนโลยีจากจีนที่ได้รับความนิยม ส่งผลกระทบต่อผู้ใช้งานหลายล้านคนทั่วโลก และเพิ่มความตึงเครียดทางการทูต

จนกระทั่งถึงตอนนี้ จีนได้ผลักดันเทคโนโลยีของประเทศจนประสบความสำเร็จ ผ่านการใช้นวัตกรรมของอเมริกา เช่น เซมิคอนดักเตอร์ขั้นสูงจากเอ็นวิเดีย (Nvidia) ซึ่งตอนนี้ถูกรัฐบาลสหรัฐฯ จำกัดการขายไปยังจีนแล้ว

และเนื่องจากสหรัฐฯ ปิดกั้นการขายเทคโนโลยีดังกล่าวให้กับจีน คาดว่า "การพัฒนาที่มีคุณภาพสูง" จะถูกปรับเป็น "ขุมพลังทางการผลิตเชิงคุณภาพขุมใหม่" ดังที่ ประธานาธิบดีสี จิ้นผิง ได้ประกาศสโลแกนใหม่เมื่อปี 2023 ซึ่งเป็นการปรับไปให้ความสำคัญกับความภาคภาคภูมิในภายในประเทศและความมั่นคงของประเทศมากขึ้น

การประกาศเช่นนี้หมายถึงการทำให้จีนเป็นผู้นำด้านการผลิตชิป ด้านคอมพิวเตอร์ และเอไอ โดยที่ไม่พึ่งพาเทคโนโลยีตะวันตก และมีภูมิคุ้มกันต่อการถูกคว่ำบาตร

ความสามารถในการพึ่งพาตนเองในทุกด้าน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในระดับสูงสุดของนวัตกรรม น่าจะเป็นหนึ่งในหลักการสำคัญ ๆ ของแผน 5 ปีฉบับถัดไป

"ความมั่นคงของชาติและความเป็นอิสระทางเทคโนโลยี คือภารกิจที่ถูกกำหนดไว้ในนโยบายทางเศรษฐกิจของจีนในตอนนี้" นายโธมัสอธิบาย

"อย่างที่ผมบอกไป มันย้อนกลับไปตั้งแต่โครงการชาตินิยมที่เป็นรากฐานค้ำจุนลัทธิคอมมิวนิสต์ในจีน มันคือการสร้างความมั่นใจว่าจีนจะไม่ถูกครอบงำโดยต่างชาติอีกต่อไป"