ทำไมจีนและรัสเซียรับบทผู้ไกล่เกลี่ยสงครามระหว่างอิสราเอลและปาเลสไตน์ ?

ทั้งจีนและรัสเซีย คือ ผู้สนับสนุนแก้ปัญหาให้กับชาวปาเลสไตน์มาอย่างนานแล้ว

ทว่า ในช่วงที่ผ่านมารัฐบาลทั้งสองประเทศเข้ามารับบทบาทใหม่ในฐานะผู้ไกล่เกลี่ยความขัดแย้งระหว่างอิสราเอลและปาเลสไตน์ หลังจากที่สงครามในฉนวนกาซาปะทุขึ้นเมื่อปีที่แล้ว

เมื่อเดือน ก.ค.ที่ผ่านมา ทั้งกลุ่มฮามาส ฟาตาห์ [พรรคการเมืองหรือหน่วยงานบริหารของปาเลสไตน์] และกลุ่มต่าง ๆ ของปาเลสไตน์อีกหลายสิบกลุ่มได้ลงนามในข้อตกลงเบื้องต้นกับรัฐบาลจีนในการก่อตั้ง "รัฐบาลชั่วคราวเพื่อความปรองดองแห่งชาติ" (interim government of national reconciliation) ซึ่งมีไว้เพื่อบริหารพื้นที่กาซาหลังสงครามจบลง กลุ่มความร่วมมือนี้ยังพบกันเมื่อเดือน ก.พ.ที่ผ่านมาในกรุงมอสโกของรัสเซียเพื่อความพยายามบรรลุเป้าหมายที่คล้ายคลึงกัน

ทั้งจีนและรัสเซียยังคงความสัมพันธ์กับผู้เล่นที่สำคัญในภูมิภาคนี้ อาทิ อิหร่าน ซีเรีย และตุรกี นอกจากนี้ทั้งจีนและรัสเซียก็ไม่ได้มองว่า กลุ่มฮามาสเป็นองค์กรก่อการร้ายเหมือนชาติมหาอำนาจอีกฝ่าย อย่างสหรัฐอเมริกา ด้วยเหตุนี้ รัฐบาลจากทั้งสองประเทศจึงไม่เผชิญกับปัญหาในการเชิญผู้เล่นเหล่านี้มาพูดคุย

เมื่อถามว่า การไกล่เกลี่ยนี้จะก่อให้เกิดผลลัพธ์ที่เป็นรูปธรรมหรือไม่ ผู้เชี่ยวชาญที่บีบีซีเข้าไปสอบถามชี้ว่า คงเป็นไปได้ยาก แต่อีกประเด็นที่ผู้คนกำลังตั้งข้อสังเกตคือ ทั้งสองประเทศต้องการอะไรจากความพยายามแทรกแซง[ทางการเมือง]นี้

เป้าหมายสำคัญมีสองข้อ

จากเหมา สู่ สี จิ้นผิง

นับตั้งแต่มีการก่อตั้งสาธารณรัฐประชาชนจีนยุคใหม่ในปี 1949 ยักษ์ใหญ่แห่งเอเชียก็แสดงออกถึงความเห็นอกเห็นใจต่อปัญหาการเรียกร้องสิทธิของชาวปาเลสไตน์

ผู้ก่อตั้งสาธารณรัฐประชาชนจีนอย่าง เหมา เจ๋อตุง มองอิสราเอลในลักษณะเดียวกับที่เขามองไต้หวันคือเป็นฐานของลัทธิจักรวรรดินิยมตะวันตก และถูกสร้างขึ้นเพื่อควบคุมผู้วิจารณ์ศักยภาพของระเบียบโลกที่สหรัฐฯ เป็นผู้กำหนด

จีนใหม่ที่มีแนวคิดต่อต้านตะวันตกและต่อต้านอาณานิคมนี้ "มองเห็นประสบการณ์ของตนเองสะท้อนออกมาในความทุกข์ยากของชาวปาเลสไตน์" อาห์เหม็ด อาบูดูห์ นักวิจัยจาก สถาบันคลังสมองแชทแธม เฮาส์ (Chatham House) กล่าวกับบีบีซีมุนโด (แผนกภาษาสเปน)

อย่างไรก็ตาม การสนับสนุนไม่ได้หยุดเพียงแค่คำพูด เหมา ซึ่งสนับสนุนขบวนการปลดแอกทั่วโลก ได้ส่งอาวุธให้กับองค์การปลดปล่อยปาเลสไตน์ (PLO) และมีอิทธิพลอย่างกว้างขวางต่อแนวคิดขององค์กรนี้

อย่างไรก็ดี นโยบายต่างประเทศของจีนเปลี่ยนแปลงไปในยุคของ เติ้ง เสี่ยวผิง ในช่วงปี 1978 เขาคือผู้นำที่มาพร้อมกับสโลแกนอย่าง "การร่ำรวยคือความรุ่งโรจน์"

เพื่อจะทำให้แนวคิด “เศรษฐกิจระบบตลาดเพื่อสังคม” (Social Market Economy) เป็นความจริง จีนจำเป็นต้องปฏิรูปและเปิดประเทศสู่ระดับโลก และเพื่อจะทำเช่นนั้น รัฐบาลต้องขยับจากแนวคิดสู่การทำได้จริง จีนหันมาสนใจการขยายความสัมพันธ์ทางการทูตการผู้เล่นระดับโลกและมหาอำนาจระดับกลาง แทนที่จะทุ่มความสนใจไปที่ผู้เล่นซึ่งไร้สถานะความเป็นรัฐ

ต่อมา การขึ้นดำรงตำแหน่งประธานาธิบดีของสี จิ้นผิงในปี 2012 ได้เปลี่ยนแปลงหลายสิ่งหลายอย่างอีกครั้ง อาบูดูห์ กล่าวว่า สี จิ้นผิงกำลังนำเอาองค์ประกอบทางอุดมการณ์กลับมาใช้อีกครั้งในนโยบายต่างประเทศของเขา แต่ทำไปเพื่อผลประโยชน์ทางปฏิบัติของจีนเสมอ และความขัดแย้งระหว่างอิสราเอลและปาเลสไตน์เป็นตัวอย่างที่สะท้อนถึงแนวทางนี้ได้อย่างสมบูรณ์

จากสตาลิน สู่ปูติน

ความสัมพันธ์ของรัสเซียกับชาวปาเลสไตน์เริ่มต้นขึ้นในลักษณะที่แตกต่างออกไป เมื่ออิสราเอลประกาศเอกราชในปี 1948 สหภาพโซเวียตภายใต้การนำของโจเซฟ สตาลิน เป็นหนึ่งในประเทศแรก ๆ ของโลกที่รับรองเอกราชของอิสราเอล

"ในขณะนั้น ดูเหมือนว่าอิสราเอลจะมีแนวโน้มไปทางสังคมนิยม ในขณะที่ประเทศเพื่อนบ้านทั้งหมดยังคงเป็นอาณานิคมของยุโรป" มาร์ก แคทซ์ ศาสตราจารย์เกียรติคุณด้านรัฐบาลและการเมืองที่มหาวิทยาลัยจอร์จเมสัน กล่าวกับบีบีซีมุนโด

อย่างไรก็ตาม อิสราเอลไม่ได้กลายเป็นประเทศสังคมนิยม และในช่วงกลางทศวรรษ 1950 ผู้นำโซเวียตในขณะนั้น นิกิตา ครุสชอฟ ได้หันไปสนับสนุนลัทธิชาตินิยมอาหรับแทน

“[การเรียกร้องสิทธิการดำรงอยู่ของ]ปัญหาเกี่ยวกับชาวปาเลสไตน์มีประโยชน์มากสำหรับรัฐบาลกรุงมอสโก เพราะในขณะที่สหรัฐฯ สนับสนุนอิสราเอล การที่โซเวียตสนับสนุนชาวปาเลสไตน์ทำให้พวกเขาได้รับความนิยมมากขึ้นในหมู่ประเทศอาหรับ” ศ.แคทซ์กล่าว

แต่ในขณะที่ปัญหาปาเลสไตน์เป็นเรื่องของหลักการสำหรับชาวอาหรับหลายคน สำหรับรัฐบาลรัสเซียมันเป็นเพียงเรื่องของความสะดวก

“พวกเขาจะไม่สนับสนุน[ปาเลสไตน์]ในระดับที่เสี่ยงต่อความขัดแย้งกับสหรัฐฯ และพวกเขาไม่เคยเป็นฝ่ายต่อต้านอิสราเอล” ศ.แคทซ์กล่าวเสริม

เมื่อสหภาพโซเวียตล่มสลาย ความเป็นปรปักษ์ของรัสเซียต่ออิสราเอลเริ่มลดลง และการควบคุมที่เคยป้องกันชาวยิวรัสเซียไม่ให้อพยพไปยังอิสราเอลก็ถูกยกเลิก

ตอนที่วลาดิเมียร์ ปูตินเข้ามาดำรงตำแหน่งประธานาธิบดีรัสเซียในปี 2000 ชาวอิสราเอลกว่าล้านคนมีมรดกตกทอดจากสหภาพโซเวียตเก่า และหลายคนพูดภาษารัสเซียได้

นับตั้งแต่นั้นมา รัฐบาลรัสเซียพยายามสร้างสมดุลระหว่างความสัมพันธ์กับอิสราเอลและการสนับสนุนชาวปาเลสไตน์ แต่ความสัมพันธ์กับรัฐบาลอิสราเอลกลับเย็นชาลงในช่วงหลัง และยิ่งเป็นเช่นนั้นมากขึ้นหลังจากวันที่ 7 ต.ค. ปีที่แล้ว เมื่อกลุ่มฮามาสโจมตีอิสราเอลโดยไม่ทันตั้งตัว สังหารผู้คนไปมากกว่า 1,200 คน และจับตัวประกันอีก 251 คน อิสราเอลตอบโต้ด้วยสงครามในฉนวนกาซา ซึ่งทำให้ชาวปาเลสไตน์เสียชีวิตมากกว่า 40,000 คน

ระเบียบโลกทางเลือกใหม่

จีนได้กลายเป็นผู้นำเข้าน้ำมันรายใหญ่ที่สุดของโลก ประมาณว่าครึ่งหนึ่งของการซื้อน้ำมันของจีนมาจากประเทศในตะวันออกกลางและอ่าวเปอร์เซีย

สิ่งนี้หมายความว่า ความพยายามของจีนในการเป็นตัวกลางในความขัดแย้งระหว่างอิสราเอลและปาเลสไตน์มีความเชื่อมโยงกับผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจของจีนหรือไม่ อาห์เหม็ด อาบูดูห์ นักวิชาการผู้ช่วยจากสถาบันแชทแธมเฮาส์ กล่าวว่า คำตอบคือไม่

"ประเทศอาหรับหลายประเทศได้ปรับความสัมพันธ์ของตนกับอิสราเอลให้เป็นปกติแล้ว และประเทศที่ยังไม่ได้ทำเช่นนั้น เช่น ซาอุดีอาระเบีย ก็เตรียมพร้อมที่จะทำเมื่อสงครามกาซาสิ้นสุดลง จีนเข้าใจเรื่องนี้และไม่เชื่อมโยงสองประเด็นนี้เข้าด้วยกัน" เขากล่าว

กล่าวอีกนัยหนึ่งคือ ไม่มีใครที่จะหยุดขายน้ำมันให้จีนเพียงเพราะท่าทีของจีนต่อความขัดแย้งนี้

แรงจูงใจของจีนอาจเกี่ยวข้องกับการแข่งขันกับสหรัฐฯ และภาพลักษณ์ที่ต้องการฉายสู่สากล ในฐานะที่จีนเป็นมหาอำนาจใหม่ของโลก

"จีนต้องการให้โลกเห็นว่าตนเป็นมหาอำนาจที่มีเหตุผลและรับผิดชอบ ซึ่งสนใจในการเป็นตัวกลางและสร้างสันติภาพ" อาบูดูห์กล่าว

เขายังให้ความเห็นว่า รัฐบาลกรุงปักกิ่งกำลังพยายาม "ผลักดันมุมมองที่แตกต่างจากระเบียบโลกของสหรัฐฯ" โดยเฉพาะในกลุ่มประเทศทางใต้ของโลก ซึ่งส่วนใหญ่สนับสนุนชาวปาเลสไตน์

"ผมคิดว่าจีนไม่มีเบาะแสใดๆ ในการรวมชาวปาเลสไตน์ หรือการแก้ไขความขัดแย้งที่ซับซ้อนระหว่างชาวปาเลสไตน์และอิสราเอล และจีนก็ไม่มีผลประโยชน์สำคัญที่เชื่อมโยงกับการแก้ไขความขัดแย้งนี้" อาบูดูห์กล่าว

ดึงความสนใจออกจากยูเครน

สำหรับรัสเซีย ความขัดแย้งระหว่างฮามาสและอิสราเอลมีประโยชน์มากในการเบี่ยงเบนความสนใจจากสงครามในยูเครน ศ.แคทซ์กล่าว ไม่เพียงแต่ความขัดแย้งในยุโรปถูกผลักออกไปจากวาระข่าวตั้งแต่วันที่ 7 ต.ค. แต่บางส่วนของความช่วยเหลือด้านอาวุธที่พันธมิตรของยูเครน โดยเฉพาะสหรัฐฯ ส่งให้กับรัฐบาลกรุงเคียฟ ได้ถูกส่งไปยังอิสราเอลแทนหลังจากความขัดแย้งเริ่มขึ้น

"รัฐบาลรัสเซียเชื่อว่า ชาติตะวันตกใช้สองมาตรฐาน เมื่อกล่าวหาว่า รัสเซียยึดครองยูเครน แต่ยังคงเงียบเกี่ยวกับสิ่งที่อิสราเอลทำกับปาเลสไตน์" ศ.แคทซ์กล่าว

อาห์เหม็ด อาบูดูห์ กล่าวว่า บทบาทของรัสเซียในฐานะผู้ไกล่เกลี่ยมีจุดประสงค์เพื่อช่วยให้รัสเซีย "หลุดพ้นจากความโดดเดี่ยวทางการเมืองระหว่างประเทศ" ที่ตะวันตกได้ผลักไสหลังจากการรุกรานยูเครน

"และดูเหมือนว่ารัสเซียจะมีพันธมิตรที่เต็มใจ โดยเฉพาะในรัฐอ่าว ที่จะทำเช่นนั้นและดำเนินธุรกิจกับรัสเซียต่อไป" อาบูดูห์กล่าว

ฮามาส ซึ่งยึดครองฉนวนกาซาในปี 2007 ไม่เคยเป็นพันธมิตรปาเลสไตน์ที่รัสเซียชื่นชอบ เนื่องจากอุดมการณ์อิสลามของกลุ่ม แต่สิ่งนี้ไม่ได้ขัดขวางรัสเซียจากการทำงานร่วมกับฮามาสและแม้กระทั่งใช้ประโยชน์จากความสัมพันธ์นี้

ศ.แคทซ์กล่าวว่า หนึ่งในแรงจูงใจของปูตินในการสร้างความสัมพันธ์กับฮามาสคือ “เพื่อให้แน่ใจว่าพวกเขาจะไม่สนับสนุนกลุ่มนักรบญิฮาดในรัสเซีย โดยเฉพาะในเชเชน” ซึ่งกลยุทธ์นี้ได้ผล เพราะเมื่อรัสเซียบุกจอร์เจียในปี 2008 ฮามาสและฮิซบอลเลาะห์ก็สนับสนุนท่าทีของรัสเซียในเรื่องนี้ แม้ว่าอาจจะไม่ได้มีผลกระทบมากนัก แต่พวกเขาไม่เคยสนับสนุนประเด็นชาวมุสลิมในรัสเซีย ศ.แคทซ์กล่าวเสริม

อย่างไรก็ตาม ผู้เชี่ยวชาญเชื่อว่า แม้รัสเซียจะรักษาความสัมพันธ์กับฮามาสไว้ แต่รัฐบาลรัสเซียไม่ได้ส่งอาวุธให้กับกลุ่มนี้ เหตุผลหนึ่งคือ รัสเซียไม่ต้องการเสี่ยงที่อิสราเอลจะตอบโต้ด้วยการสนับสนุนอาวุธให้กับยูเครน

กลยุทธ์ที่แตกต่าง

บางเป้าหมายของรัสเซียและจีนอาจคล้ายคลึงกัน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในแง่ของการบ่อนทำลายอิทธิพลของสหรัฐฯ ในตะวันออกกลางและประเทศทางใต้ของโลก แต่จีนและรัสเซียมีวิธีการที่แตกต่างกันอย่างมาก

ประการแรก รัสเซียมีส่วนร่วมทางการทหารในภูมิภาคนี้ เช่นที่เห็นในสงครามซีเรีย ซึ่งเป็นสิ่งที่จีนไม่มีความตั้งใจจะทำ ขณะที่จีนพยายามรักษาระเบียบในภูมิภาคตะวันออกกลาง โดยมีการปรับเปลี่ยนบางอย่างเพื่อให้สอดคล้องกับผลประโยชน์ของตนเอง รัสเซียกลับต้องการ “ระเบิดมันทิ้งทั้งหมดและปรับโครงสร้างใหม่ให้เป็นไปตามผลประโยชน์ของรัสเซีย” ตามที่อาบูดูห์กล่าว

เขายังเสริมว่า รัฐบาลกรุงปักกิ่งต้องการเห็นความขัดแย้งได้รับการแก้ไขโดยการจัดตั้งรัฐปาเลสไตน์ ซึ่งจีนจะมีอิทธิพลมากที่สุดในนั้น

อย่างไรก็ตาม เครมลินกำลังใช้วิธีอื่น อาบูดูห์อธิบายว่า รัสเซียไม่ได้ต้องการแก้ไขความขัดแย้งระหว่างอิสราเอลและปาเลสไตน์อย่างแท้จริง แต่ทำเพียงแสร้งทำเป็นแสวงหาทางออก

"หากความขัดแย้งได้รับการแก้ไขจริง ๆ ทั้งสองฝ่าย (อิสราเอลและปาเลสไตน์) จะไม่ต้องการรัสเซียอีกต่อไป พวกเขาจะมุ่งเน้นไปที่การพัฒนาเศรษฐกิจ และเพื่อสิ่งนั้น พวกเขาจะต้องหันไปหาตะวันตกหรือจีน หรือทั้งสองฝ่าย"

ศ.แคทซ์กล่าวเพิ่มเติมว่า “รัสเซียได้รับประโยชน์จากความไม่มั่นคง แต่ไม่ใช่ความไม่มั่นคงที่มากเกินไป พวกเขาต้องการให้สถานการณ์ร้อนระอุ แต่ไม่เดือดจนเกินไป”