ใครคือผู้กุมอำนาจสูงสุด หลังประธานาธิบดีอิหร่านเสียชีวิตจากเหตุเฮลิคอปเตอร์ตก

ทางการอิหร่านยืนยันการถึงแก่อสัญกรรมของประธานาธิบดีอิบราฮิม ไรซี และประกาศให้มีการไว้อาลัยทั่วประเทศเป็นเวลา 5 วัน

นายไรซี วัย 63 ปี ถึงแก่อสัญกรรมเมื่อวันอาทิตย์ที่ผ่านมา (19 พ.ค.) ตามเวลาท้องถิ่น หลังจากเฮลิคอปเตอร์ของเขาเดินทางฝ่าหมอกหนาและสายฝนในพื้นที่ห่างไกล ใกล้กับชายแดนประเทศอาเซอร์ไบจาน

ทุกคนที่อยู่บนเฮลิคอปเตอร์ลำดังกล่าวเสียชีวิตยกลำ รวมถึงนายฮอสเซน อามีร์-อับดุลลาเฮียน รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศด้วย

ผู้สืบทอดตำแหน่งนายไรซีจะได้รับการเลือกตั้งใหม่ภายใน 50 วัน แต่จนกว่าถึงตอนนั้น นายโมฮัมหมัด โมคบาร์ จะดำรงตำแหน่งรักษาการแทนประธานาธิบดีไปก่อน ทั้งนี้ นายไรซีอาจมีบทบาทสำคัญในการตัดสินเลือกผู้นำสูงสุดของอิหร่านคนต่อไป หากเขายังมีชีวิตอยู่

เกิดอะไรขึ้นในเหตุเครื่องบินตกของอิหร่าน

เซียวาซ อาร์ดาลัน ผู้สื่อข่าวบีบีซีแผนกภาษาเปอร์เซีย บอกว่า สาเหตุการตกของเฮลิคอปเตอร์นั้นยังไม่แน่ชัด แต่อิหร่านมีประวัติและชื่อเสียงด้านความปลอดภัยด้านการขนส่งทางอากาศที่ไม่ดีนัก

ส่วนหนึ่งเป็นผลมาจากการคว่ำบาตรของสหรัฐอเมริกาซึ่งกินระยะเวลาหลายทศวรรษ และขัดขวางการค้าอิหร่านกับประเทศอื่น ๆ อันทำให้ฝูงบินของอิหร่านอ่อนแออย่างมาก

สำนักข่าวทางการของอิหร่านระบุว่า ประธานาธิบดีไรซีอยู่บนเฮลิคอปเตอร์เบลล์ 212 ซึ่งเป็นรุ่นที่ผลิตในสหรัฐฯ และไม่สามารถขายให้กับอิหร่านได้ตั้งแต่การปฏิวัติในปี 1979

นอกจากนี้ยังพบว่า รัฐมนตรีว่าการกระทรวงกลาโหมและคมนาคมคนก่อน ตลอดจนผู้บัญชาการกองกำลังติดอาวุธภาคพื้นดินและทางอากาศของอิหร่าน ก็เสียชีวิตจากอุบัติเหตุเครื่องบินหรือเฮลิคอปเตอร์ตกเช่นกัน

เมื่อนักการเมืองชาวอิหร่านสายกลางหรือที่เรียกว่า “นักปฏิรูป” ขึ้นเป็นผู้นำรัฐบาล พวกเขาตั้งเป้าที่จะปรับปรุงฝูงบินของประเทศให้ทันสมัย ด้วยการเจรจาข้อตกลงกับตะวันตกซึ่งต้องการยกเลิกมาตรการคว่ำบาตรโดยแลกกับการจำกัดกิจกรรมนิวเคลียร์ที่เป็นประเด็นอ่อนไหว รวมถึงอนุญาตให้มีผู้ตรวจสอบระหว่างประเทศเข้ามาตรวจสอบ

อย่างไรก็ตาม ความพยายามเหล่านี้หยุดชะงักลงเมื่ออดีตประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ ของสหรัฐฯ ถอนตัวจากข้อตกลงและกำหนดมาตรการคว่ำบาตรอิหร่านขึ้นอีกครั้ง

นั่นจึงส่งผลให้กลุ่มนักปฏิรูปถูกต่อต้านพร้อมกับเยาะเย้ยถากถางจากกลุ่มผู้ยึดมั่นในหลักการปฏิวัติอิสลาม ซึ่งยืนกรานว่าอิหร่านควรพึ่งพาอุตสาหกรรมภายในประเทศและพันธมิตรต่างชาติ เพื่อปรับปรุงความปลอดภัยด้านการบิน

เกิดอะไรขึ้นขณะนี้ แล้วใครคือรองประธานาธิบดีของอิหร่าน

นายบาห์มาน คัลบาซี ผู้สื่อข่าวบีบีซีแผนกภาษาเปอร์เซีย บอกว่า รัฐธรรมนูญของสาธารณรัฐอิสลาม[อิหร่าน]นั้นมีวิธีแก้ไขสถานการณ์อย่างตรงไปตรงมา สำหรับกรณีที่ประธานาธิบดีไม่สามารถปฏิบัติหน้าที่ได้ เนื่องจากเจ็บป่วย เสียชีวิต ถูกฟ้องร้อง หรือถูกถอดถอนโดยรัฐสภา

ในกรณีนี้ จะมอบหมายให้รองประธานาธิบดี ซึ่งปัจจุบันคือนายโมฮัมหมัด โมคบาร์ ซึ่งจะทำหน้าที่บริหารกิจการทั้งภายในภายนอกประเทศ และดูแลงานด้านการบริหารร่วมกับประธานรัฐสภาและฝ่ายตุลาการ เพื่อจัดให้เกิดการเลือกตั้งประธานาธิบดีคนใหม่ภายในเวลาไม่เกิน 50 วัน

การเลือกตั้งจะเกิดขึ้นก็ต่อเมื่อได้รับการยืนยันจากผู้นำสูงสุด ซึ่งเป็นผู้รับรองทุกเรื่องของอิหร่าน

เมื่อสื่อทางการอิหร่านยืนยันการถึงแก่อสัญกรรมของประธานาธิบดีไรซีแล้ว ระบอบการปกครองของอิหร่านก็จะเข้าสู่การจัดการเลือกตั้ง ซึ่งไม่น่าจะได้รับความสนใจจากสาธารณชนมากนัก เช่นเดียวกับการเลือกตั้งครั้งที่ผ่านมา

คราวที่แล้ว ผู้ท้าชิงซึ่งมีความสูสีกับนายไรซีถูกห้ามไม่ให้ลงเลือกตั้ง นี่เป็นการแผ้วถางเส้นทางให้เขาเข้าสู่ตำแหน่งโดยมีผู้สิทธิเลือกตั้งประมาณ 30% ขณะที่คนส่วนใหญ่คว่ำบาตรการเลือกตั้งดังกล่าว เนื่องจากเห็นว่าเป็นการล็อกเก้าอี้

โมฮัมหมัด โมคบาร์ รักษาการแทนประธานาธิบดีของอิหร่านคือใคร

นายโมฮัมหมัด โมคบาร์ รองประธานาธิบดีคนที่ 1 ได้รับการแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งรักษาการแทนประธานาธิบดีชั่วคราว โดยผู้นำสูงสุดของอิหร่าน เขาได้รับเลือกให้เป็นรองประธานาธิบดีคนที่ 1 หลังการเลือกตั้งปี 2021 ซึ่งเป็นช่วงที่นายไรซีเข้าสู่ตำแหน่ง

นักการทูตระดับสูงวัย 68 ปีคนนี้ เป็นที่รู้จักกันว่าเขามีความใกล้ชิดกับ นายอยาตอลเลาะห์ อาลี คาเมเนอี ผู้นำสูงสุดสุด โดยเขาจะเป็นส่วนหนึ่งของสภา 3 ฝ่ายที่ร่วมกันกันจัดการเลือกตั้งประธานาธิบดีคนใหม่

นายโมคบาร์เดินทางเยือนมอสโกเมื่อเดือน ต.ค. ที่ผ่านมา ซึ่งทางอิหร่านตกลงจะจัดหาขีปนาวุธจากพื้นสู่พื้นและโดรนเพิ่มเติมให้กับกองทัพรัสเซีย โดยในปี 2010 ทางสหภาพยุโรปได้รวมเขาไว้ในรายชื่อผู้ถูกคว่ำบาตร เนื่องจากถูกกล่าวหาว่ามีส่วนร่วมใน “กิจกรรมนิวเคลียร์หรือขีปนาวุธ” แต่สุดท้ายรายชื่อของเขาก็ถูกถอดออกในอีก 2 ปีต่อมา

ก่อนหน้านี้ เขาเคยเป็นหัวหน้า Setad ซึ่งเป็นองค์กรที่ดำเนินการตามคำสั่งของอิหม่ามคาเมเนอี และเป็นกองทุนรวมที่เชื่อมโยงกับผู้นำสูงสุดของอิหร่าน โดยในปี 2013 กระทรวงการคลังของสหรัฐฯ ได้เพิ่มรายชื่อกองทุนและบริษัท 37 แห่งลงในบัญชีการคว่ำบาตร ซึ่งปรากฏชื่อของเขาอยู่ในรายชื่อบุคคลที่ถูกสหรัฐฯ คว่ำบาตรด้วย

ใครกุมอำนาจสูงสุดในอิหร่าน

โครงสร้างอำนาจการบริหารของอิหร่าน

บุคคลที่มีอำนาจมากที่สุดในอิหร่านคือ อยาตอลเลาะห์ อาลี คาเมเนอี ซึ่งขึ้นดำรงตำแหน่งตั้งแต่ปี 1989 ในฐานะประมุขแห่งรัฐและผู้บัญชาการทหารสูงสุด มีอำนาจเหนือสำนักงานตำรวจแห่งชาติและตำรวจศีลธรรมด้วย

เขายังควบคุมกองกำลังพิทักษ์การปฏิวัติอิหร่าน (IRCG) ซึ่งรับผิดชอบงานความมั่นคงภายใน รวมถึงกองกำลังต่อต้านบาซิจซึ่งเป็นกองกำลังอาสา และเคยถูกใช้ระงับความขัดแย้งในอิหร่าน

ส่วนประธานาธิบดีถือเป็นตำแหน่งสูงสุดที่มาจากการเลือกตั้ง แต่เป็นอันดับสองรองจากผู้นำสูงสุด

เขามีหน้าที่รับผิดชอบในการบริหารประจำวันของรัฐบาล และมีอิทธิพลอย่างมากต่อนโยบายภายในประเทศและต่างประเทศ อย่างไรก็ตาม อำนาจของเขานั้นถือว่ามีอยู่อย่างจำกัด โดยเฉพาะอย่างยิ่งในเรื่องความมั่นคง

กระทรวงมหาดไทยของประธานาธิบดีบริหารงานกองกำลังตำรวจแห่งชาติ ทว่า ผู้บัญชาการตำรวจกลับได้รับการแต่งตั้งโดยผู้นำสูงสุดและสามารถสั่งการเขาได้โดยตรง สิ่งนี้เกิดขึ้นเช่นเดียวกันกับผู้บัญชาการของ IRGC และบาซิจด้วยเช่นกัน

อำนาจของประธานาธิบดีสามารถถูกตรวจสอบได้โดยรัฐสภาซึ่งมีหน้าที่ตรากฎหมายใหม่ ๆ

ในทางกลับกัน สภาผู้พิทักษ์ซึ่งมีพันธมิตรใกล้ชิดกับผู้นำสูงสุดก็มีหน้าที่อนุมัติกฎหมายใหม่และสามารถยับยั้ง[กฎหมาย]ของรัฐสภาได้

ตำรวจศีลธรรมคือใคร ?

ตำรวจศีลธรรม หรือ หน่วยลาดตระเวนให้การอบรมสั่งสอน เป็นส่วนหนึ่งของสำนักงานตำรวจแห่งชาติของอิหร่าน ก่อตั้งขึ้นในปี 2005 เพื่อรักษาศีลธรรมตามระเบียบกฎหมายอิสลามอันข้องเกี่ยวกับการแต่งกายที่ “เหมาะสม” ซึ่งถูกนำมาใช้หลังการปฏิวัติอิหร่านในปี 1979

ประมาณการณ์กันว่า มีตำรวจศีลธรรมที่เป็นทั้งหญิงและชายรวมกันประมาณ 7,000 คน พวกเขามีอำนาจในการออกคำสั่งเตือน กำหนดค่าปรับ และจับกุมผู้ต้องสงสัย

หลายสัปดาห์ก่อนเกิดความไม่สงบในฤดูร้อนปี 2022 ประธานาธิบดีไรซีได้สั่งให้เข้มงวดใน “กฎหมายเกี่ยวกับการสวมฮิญาบและพรหมจรรย์” มากขึ้น ซึ่งบังคับให้ผู้หญิงต้องประพฤติตนและแต่งกายสุภาพเรียบร้อย

นอกจากนี้ยังมีการนำกล้องวงจรปิดมาใช้เพื่อตรวจจับผู้หญิงที่แต่งกายเปิดเผยเนื้อตัวร่างกาย รวมทั้งมีการบังคับใช้โทษจำคุกสำหรับผู้ต่อต้านกฎสวมใส่ฮิญาบบนสื่อสังคมออนไลน์

ใครคือกองกำลังพิทักษ์การปฏิวัติ ?

กองกำลังพิทักษ์การปฏิวัติ (Islamic Revolution Guard Corps - IRGC) ดำเนินการอย่างอิสระ ไม่ขึ้นตรงต่อกองทัพอิหร่าน ซึ่งกองกำลังดังกล่าวทำหน้าที่ในการรักษาความมั่นคงภายในและปัจจุบันเป็นกองกำลังทหาร การเมือง และเศรษฐกิจที่สำคัญในประเทศ โดยมีบุคลากรรวมกันมากกว่า 150,000 คน

นอกจากนี้ พวกเขายังมีกองทัพเรือ กองทัพอากาศ และกองทัพภาคพื้นดิน เป็นของตัวเอง รวมถึงดูแลยุทธศาสตร์ด้านยุทโธปกรณ์ของอิหร่านด้วย

IRCG ยังมีกองกำลังในต่างประเทศที่เรียกว่า "หน่วยรบพิเศษคุดส์" (Quds) ซึ่งลักลอบให้เงิน อาวุธ เทคโนโลยี และฝึกอบรมให้กับพันธมิตรทั่วตะวันออกกลาง นอกจากนี้ยังควบคุมกองกำลังต่อต้านบาซิจด้วย

กองกำลังต่อต้านบาซิจคือใคร

กองกำลังต่อต้านบาซิจ หรือที่มีชื่อทางการว่า องค์กรเพื่อการระดมพลของผู้ถูกดขี่ ก่อตั้งขึ้นในปี 1979 ในฐานะองค์กรอาสาสมัครกึ่งทหาร โดยมีสาขาในทุกจังหวัดและทุกเมืองของอิหร่าน รวมถึงภายในสถาบันทางการหลายแห่งของประเทศ

สมาชิกประกอบด้วยหญิงและชายที่เรียกว่า “บาซิจจิส” ผู้ภักดีต่อการปฏิวัติและอยู่ภายใต้คำสั่งของ IRCG เชื่อว่า มีกำลังพลรวมกันประมาณ 100,000 คนที่ปฏิบัติหน้าที่ด้านความมั่งคงภายใน

พวกเขามีส่วนร่วมอย่างมากในการปราบปรามการประท้วงต่อต้านรัฐบาลนับตั้งแต่ปี 2009 ซึ่งมีข้อพิพาทจากการเลือกตั้งประธานาธิบดี

อำนาจรัฐถูกท้าทายในอิหร่านอย่างไร ?

สาธารณรัฐอิสลามแห่งนี้ถูกสั่นคลอนจากการประท้วงระลอกใหญ่ในปี 2022 หลังการเสียชีวิตของมาห์ซา อามินี วัย 22 ปี ซึ่งถูกตำรวจศีลธรรมควบคุมตัวเนื่องจากถูกกล่าวหาว่า ละเมิดระเบียบการแต่งกายที่เข้มงวดของอิหร่าน

กลุ่มสิทธิมนุษยชน กล่าวว่า ผู้คนหลายร้อยคนถูกสังหารในการปราบปรามและหลายพันคนยังคงถูกควบคุมตัว

การประท้วงขยายวงกว้างขึ้นเมื่อเวลาผ่านไปเนื่องจากความไม่พอใจเรื่องการบังคับแต่งกาย รวมไปจนถึงความโกรธแค้นต่อระบอบการปกครองโดยรวม

คาดว่าอะไรจะเกิดขึ้นในการเลือกตั้งครั้งหน้า

ปารัม โกบาดี ผู้สื่อข่าวบีบีซีแผนกภาษาเปอร์เซีย กล่าวว่า นายอิบราฮิม ไรซี ผู้ล่วงลับ ชนะการเลือกตั้งที่นักวิจารณ์เรียกว่า “ถูกออกแบบมา”

สภาผู้ปกครองซึ่งรับผิดชอบในการตรวจสอบผู้สมัครได้ตัดสิทธิผู้เข้าแข่งขันที่มีศักยภาพ การปรับเปลี่ยนเหล่านี้มีส่วนทำให้ผลการเลือกตั้งรัฐสภาและประธานาธิบดีครั้งล่าสุดมีจำนวนผู้ใช้สิทธิต่ำสุดเป็นประวัติการณ์ โดยในเดือนนี้ สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร (สส.) ในกรุงเตหะรานคนหนึ่งชนะด้วยคะแนนสนับสนุนเพียง 3% ของจำนวนผู้มีสิทธิเลือกตั้ง

เมื่ออิหร่านต้องการประธานาธิบดีคนใหม่ภายใน 50 วันข้างหน้า สถานการณ์เดียวกันนี้มีแนวโน้มจะเกิดขึ้นซ้ำอีก คาดว่าผู้ยึดมั่นในอุดมการณ์ปฏิวัติหรือสายแข็งซึ่งเป็นผู้ภักดีต่อผู้นำสูงสุด อยาตอลเลาะห์ คาเมเนอี จะมีคุณสมบัติลงสมัครรับเลือกตั้งและชนะในการเลือกตั้งที่แสนน่าเบื่อนี้

หลายคนเชื่อว่า ผู้บัญชาการทหารสูงสุดวัย 85 ปี ผู้นี้กำลังเตรียมความพร้อมให้การเปลี่ยนถ่ายโอนอำนาจเป็นไปอย่างราบรื่นหลังการเสียชีวิตของนายไรซี ซึ่งดูเหมือนจะสร้างภูมิทัศน์ทางการเมืองของอิหร่านเพื่อการสืบทอดตำแหน่งผู้นำสูงสุดของเขา

อิบราฮิม ไรซี คือใคร และเขามีนโยบายทางการเมืองเช่นไร

สื่อทางการของอิหร่านและบรรดาผู้สนับสนุนของเขา กล่าวว่า นายไรซี “พลีชีพ” ระหว่างการปฏิบัติหน้าที่ในฐานะประธานาธิบดีผู้รับใช้ผู้ด้อยโอกาสและคนยากจนภายในประเทศ

นายจิยาร์ กอล ผู้สื่อข่าวบีบีซีแผนกภาษาเปอร์เซีย บอกว่า ในปี 2021 ในฐานะหัวหน้าฝ่ายตุลาการและผู้สมัครชิงตำแหน่งประธานาธิบดีของอิหร่าน เขาสัญญาว่า หากเขาได้เป็นประธานาธิบดี เขาจะต่อสู้กับการทุจริต จัดการกับภาวะเงินเฟ้อ และสร้างบ้านราคาไม่แพงจำนวนหลายล้านหลังให้ชาวอิหร่านที่ยากจน

หลายคนวิพากษ์วิจารณ์ความสามารถของเขาในการบรรลุเป้าหมายเหล่านี้ในฐานะหัวหน้าฝ่ายบริหาร และถูกวิพากษ์วิจารณ์ว่า ไม่ต่อสู้กับการทุจริตในขณะที่เป็นหัวหน้าฝ่ายตุลาการด้วย

เมื่อเขากลายเป็นประธานาธิบดี ไรซีได้เดินทางไปยังพื้นที่ต่าง ๆ ของอิหร่าน และสัญญาว่าจะแก้ไขปัญหาของผู้คน

กว่า 1,000 วัน ในการดำรงตำแหน่งประธานาธิบดี เห็นได้ชัดว่า เขาไม่บรรลุเป้าหมายดังกล่าวเลย โดยพบว่าชาวอิหร่านยากจนลงกว่าเมื่อ 3 ปีที่แล้ว มูลค่าสกุลเงินอิหร่านลดลงอย่างรุนแรงเมื่อเทียบกับดอลลาร์สหรัฐ อัตราเงินเฟ้ออยู่ในระดับสูงสุดเป็นประวัติการณ์ และเขาล้มเหลวในการสร้างบ้านราคาไม่แพงอย่างที่เคยให้สัญญาไว้

นักวิเคราะห์ทางการเมืองหลายคนเรียกเขาว่า เป็นประธานาธิบดีประชานิยม ขณะที่ในอีกด้านหนึ่ง นายไรซีจงรักภักดีและเชื่อฟังผู้นำสูงสุดอย่างมาก และมีชื่อเสียงว่าช่วยรักษาความมั่นคงปลอดภัยให้ผู้นำสูงสุดผ่านระบบตุลาการ

ในช่วงทศวรรษที่ 1980 สมัยที่เขาเป็นอัยการ นายไรซีมีบทบาทสำคัญในการประหารชีวิตนักโทษทางการเมืองกว่า 5,000 คน ครอบครัวของเหยื่อหลายคนแสดงอารมณ์ต่อเขาแตกต่างกันไป บ้างเกลียดชังเขา ขณะที่บางคนหวังว่า เขาจะรอดชีวิตจากเหตุเฮลิคอปเตอร์ตก และเผชิญหน้ากับกระบวนการยุติธรรมในศาลระหว่างประเทศสำหรับคดีอาชญากรรมต่อมนุษยชาติ