การฟ้องคดี ม.112 ต่อ พอล แชมเบอร์ส นักวิชาการชาวอเมริกัน จะทำให้เพดานการแสดงความคิดเห็นลดต่ำลงหรือไม่

ศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชนเตรียมยื่นอุทธรณ์กรณี ดร.พอล แชมเบอร์ส นักวิชาการชาวอเมริกัน ถูกสำนักงานตรวจคนเข้าเมือง (ตม.) เพิกถอนวีซ่าทำงานในประเทศไทย หลังได้รับการประกันตัวเมื่อเที่ยงคืนเศษที่ผ่านมา

ดร.พอล แชมเบอร์ส ถูกกล่าวหาว่ามีความผิดตามประมวลกฎหมายอาญามาตรา 112 และ พ.ร.บ. คอมพิวเตอร์ฯ ซึ่งข้อหาดังกล่าวมีกองทัพภาคที่ 3 เป็นผู้แจ้งความกล่าวโทษต่อพนักงานสอบสวนสถานีตำรวจภูธร (สภ.) เมืองพิษณุโลก

นักวิชาการชาวอเมริกันจากสถานศึกษาประชาคมอาเซียนศึกษา คณะสังคมศาสตร์ ม.นเรศวร เข้าไปมอบตัวกับพนักงานสอบสวนของ สภ.เมืองพิษณุโลก ตามหมายจับ ซึ่งยังมีข้อกังหาว่าเหตุใดไม่มีหมายเรียกก่อนหน้านี้

ในชั้นพนักงานสอบสวน ทางผู้ต้องหาให้การปฏิเสธตลอดข้อกล่าวหา จากนั้นทางพนักงานสอบสวนได้ขอฝากขังระหว่างสอบสวนต่อศาลจังหวัดพิษณุโลก พร้อมกับคัดค้านการประกันตัวโดยให้เหตุผลว่าเป็นชาวต่างชาติ คดีมีอัตราโทษสูง หากอนุญาตให้ปล่อยตัวชั่วคราว ผู้ต้องหาอาจหลบหนีได้

สุดท้ายแล้วศาลมีคำสั่งอนุญาตให้ฝากขัง ทางทนายความจึงยื่นคำร้องขออนุญาตปล่อยตัวชั่วคราว โดยวางหลักทรัพย์เป็นเงิน 150,000 บาท แต่ทางศาลไม่อนุญาตการขอประกันตัวครั้งนี้

ศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชน บอกว่าในเวลาประมาณ 14.00 น. ของวันที่ 8 เม.ย. ศาลมีคำสั่งไม่อนุญาตให้ปล่อยตัวชั่วคราวระหว่างสอบสวน เนื่องจากพิจารณาแล้วเห็นว่า "คดีมีอัตราโทษสูง ผู้ต้องหาเป็นชาวต่างชาติ ประกอบกับผู้ร้องคัดค้านการประกันตัว จึงไม่อนุญาตยกคำร้อง"

ความพยายามขอประกันตัว ดร.พอล เกิดขึ้นอีกครั้งในเย็นวันเดียวกัน โดยมีการเพิ่มหลักทรัพย์เป็นเงินจำนวน 300,000 บาท และมีคณบดีคณะสังคมศาสตร์ ม.นเรศวร เป็นผู้วางหลักประกัน ทั้งขอให้ศาลตั้งผู้กำกับดูแลผู้ต้องหา แต่ศาลก็ยกคำร้อง โดยระบุว่า "ไม่มีเหตุผลเปลี่ยนแปลงคำสั่งเดิม"

"ความสำคัญอันดับแรกในตอนนี้คือการประกันตัวอาจารย์พอล" อัครชัย ชัยมณีการเกษ หัวหน้าฝ่ายรณรงค์ระหว่างประเทศ และสมาชิกทีมทนายของศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชน บอกกับบีบีซีไทย

เหตุผลที่ทางทนายความพยายามใช้เพื่ออุทธรณ์คำสั่งศาลชั้นต้นของศาลจังหวัดพิษณุโลก คือ ดร.พอล อยู่ในเมืองไทยมานานกว่า 3 ทศวรรษ มีที่ทำงาน รวมถึงที่อยู่เป็นหลักแหล่ง และไม่มีท่าทีหลบหนีคดี เนื่องจากไปรายงานตัวต่อพนักงานสอบสวนทันทีเมื่อทราบข้อกล่าวหา

นอกจากนี้ เขา "ยังเป็นผู้รักและชื่นชอบในเมืองไทย" อัครชัย บอก "ทางเราจึงหวังว่าทางศาลอุทธรณ์จะให้ความเป็นธรรมกับทางอาจารย์พอล"

ในเวลาประมาณ 15.30 น. วันนี้ ศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชนรายงานด้วยว่า ดร.พอล ถูกสำนักงานตรวจคนเข้าเมือง (ตม.) เพิกถอนวีซ่าทำงานในประเทศไทย ซึ่งทางทีมกฎหมายเตรียมยื่นอุทธรณ์คำสั่ง ตม. ภายใน 48 ชั่วโมง

ด้าน อัครชัย เปิดเผยด้วยว่าทางตำรวจได้เข้าตรวจค้นที่ทำงานของ ดร.พอล ใน ม.นเรศวร วันนี้ด้วย

ในเวลาประมาณ 17.38 น. ศาลอุทธรณ์ภาค 6 มีคำสั่งอนุญาตให้ประกันตัว ดร.พอล แต่ทนายยังต้องติดตามไปขอประกันตัวผู้ต้องหากับทาง ตม. ต่อไป โดยศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชน บอกว่า ดร.พอล ยังคงถูกควบคุมตัวอยู่ในเรือนจำจังหวัดพิษณุโลก จนกว่าจะรู้ผลคำสั่งประกันตัวจาก ตม.

กระทั่งเวลา 00.47 น. ของวันที่ 10 เม.ย. ศูนย์ทนายความฯ แจ้งว่า ตม. จังหวัดพิษณุโลก อนุญาตให้ประกันตัว ดร.พอล วางเงินสด 300,000 บาท โดยให้รายงานตัวทุก 30 วัน ทั้งนี้ ทนายเตรียมยื่นอุทธรณ์ที่เจ้าหน้าที่ ตม. ได้เพิกถอนวีซ่าของ ดร.พอล ต่อ โดยมีเวลาถึง 16.00 น. ของวันที่ 11 เม.ย.

มูลเหตุตั้งข้อหา ดร.พอล แชมเบอร์ส

ศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชน เปิดเผยว่าวันที่ 11 ต.ค. 2024 ทางสถาบันเอเชียอาคเนย์ศึกษา ยูซุฟ อิสฮัค ของสิงคโปร์ (ISEAS-Yusof Ishak Institute) ได้เผยแพร่ข้อความเชิญชวนให้ผู้ที่สนใจเข้าฟังสัมมนาออนไลน์ผ่านเว็บไซต์ หัวข้อเกี่ยวกับการปรับเปลี่ยนตำแหน่งผู้นำในกองทัพและสำนักงานตำรวจแห่งชาติ ปี 2024 ของไทยในเชิงลึก ซึ่งมี ดร.พอล เป็นหนึ่งในผู้เข้าร่วมแลกเปลี่ยนในงานสัมมนาดังกล่าว

จากนั้น ทางกองทัพภาคที่ 3 เห็นว่า ส่วนหนึ่งของข้อความเชิญชวนบนเว็บไซต์ของสถาบันฯ ยูซุฟ อิสฮัค ซึ่งเขียนเป็นภาษาอังกฤษอาจผิดกฎหมาย ม.112 รวมถึง พ.ร.บ. คอมพิวเตอร์ฯ ของไทย จึงได้ทำหนังสือสอบถามไปยัง ม.นเรศวร ในวันที่ 15 ต.ค. 2024 เพื่อสอบถามข้อมูลเกี่ยวกับการเชิญชวนเข้าร่วมงานสัมมนา พร้อมกับขอข้อมูลปูมหลังของ ดร.พอล รวมถึงงานวิชาการของเขา

ทั้งนี้ ดร.พอล แชมเบอร์ส เป็นผู้เชี่ยวชาญเรื่องความสัมพันธ์ระหว่างพลเรือนและทหารในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยที่ผ่านมาเขามีบทความด้านวิชาการจำนวนมากเกี่ยวกับกองทัพไทย

เอกสารชี้แจงที่มาที่ไปของคดีของศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชน ระบุว่า ทางคณบดีคณะสังคมศาสตร์ของ ม.นเรศวร ตอบกลับจดหมายดังกล่าวเมื่อวันที่ 28 ต.ค. 2024 โดยเน้นย้ำด้วยว่างานศึกษาเรื่องความสัมพันธ์ระหว่างกองทัพกับพลเรือนในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ของ ดร.พอล นั้น "เป็นไปตามหลักวิชาการ โดยไม่มีเจตนาจะบ่อนทำลายสถาบันพระมหากษัตริย์"

อัครชัย บอกว่า ข้อความเชิญชวนบนเว็บไซต์ของสถาบันฯ ยูซุฟ อิสฮัค นั้น เขียนโดยผู้จัดงานสัมมนาซึ่งเป็นสถาบันการศึกษาของสิงคโปร์

"ทางอาจารย์พอลจึงยืนยันว่าตนเองไม่ได้เป็นผู้เขียนข้อความดังกล่าวแต่อย่างใด" เขาบอก

ทางบีบีซีไทยพยายามติดต่อไปยังสถาบันเอเชียอาคเนย์ศึกษา ยูซุฟ อิสฮัค เพื่อขอความเห็นในกรณีนี้ โดยสถาบันฯ ระบุว่า กังวลเกี่ยวกับการจับกุม ดร.พอล เมื่อไม่นานนี้ เขาเป็นนักวิชาการที่มีชื่อเสียงและเป็นนักวิจัยรับเชิญภายใต้โครงการศึกษาประเทศไทยของสถาบันตั้งแต่ปี 2021 ในฐานะศูนย์วิจัยที่ทุ่มเทให้กับการวิเคราะห์เชิงวัตถุประสงค์ของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ทางสถาบันฯ ให้ความสำคัญกับผลงานของ ดร.พอล เนื่องจากคดีของเขาอยู่ระหว่างการพิจารณาของศาล สถาบันฯ จึงของดให้ความเห็นเพิ่มเติมในตอนนี้ อย่างไรก็ตาม เราจะติดตามความคืบหน้าอย่างใกล้ชิดต่อไป

จากการตรวจสอบโดยบีบีซีไทยในวันที่ 9 เม.ย. หน้าเว็บไซต์ที่มีปัญหาดังกล่าวไม่ปรากฏข้อความที่ถูกนำมาใช้กล่าวหา ดร.พอล แล้ว

ด้าน รศ.ดร.อนุสรณ์ อุณโณ อดีตคณบดีคณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา ม.ธรรมศาสตร์ บอกกับบีบีซีไทยว่า ในเมื่อ ดร.พอล ไม่ใช่ผู้เขียนข้อความดังกล่าว ก็ "เป็นการใช้หลักฐานเอาผิดที่ผิดฝาผิดตัว ไม่สามารถเชื่อมโยงกันได้"

"แต่จริง ๆ แล้ว กรณีของมาตรา 112 เราคงหาความแน่นอนหรือมาตรฐานไม่ได้ เพราะดูเหมือนเป็นคดีตามอำเภอใจมากกว่า ต่อให้หลักฐานไม่เกี่ยวข้องกับผู้กระทำการ มันก็สามารถจะเป็นเช่นนั้นได้" รศ.ดร.อนุสรณ์ กล่าว

นักวิชาการชี้การตั้งข้อหา ดร.พอล นำไปสู่เพดานเรื่อง ม.112 ที่หดแคบลง

อาจารย์จากคณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา ม.ธรรมศาสตร์ กล่าวต่อว่า หมุดหมายสำคัญที่ทำให้การพูดถึง ม.112 ในไทยลดเพดานลง คือวันที่ พล.อ.ประยุทธ์ จันทร์โอชา ออกแถลงการณ์ในช่วงปลายปี 2563 ว่าจะบังคับใช้กฎหมายทุกฉบับ ทุกมาตราที่มีอยู่ต่อผู้ชุมนุมในช่วงเวลาดังกล่าว ซึ่งทำให้คดี ม.112 เพิ่มขึ้นสูงอย่างมีนัยสำคัญนับตั้งแต่นั้นมา

การดำเนินคดีกับ ดร.พอล ในครั้งนี้ ทางเขากังวลมากว่าการพูดถึงสถาบันพระมหากษัตริย์หรือมาตรา 112 จะเกิดขึ้นน้อยลง และเป็นไปแทบไม่ได้เลยที่จะวิพากษ์วิจารณ์เกี่ยวกับประเด็นที่เกี่ยวข้อง

"หากพูดอย่างตรงไปตรงมา ขนาดจับแพะชนแกะ ยังโดนขนาดนี้ แล้วถ้าพูดตรง ๆ จะเหลือหรือ ?" รศ.ดร.อนุสรณ์ กล่าว "มันจึงทำให้การพูดถึงสถาบันพระมหากษัตริย์ในพื้นที่สาธารณะหรือพื้นที่วิชาการนั้นหดแคบลงเรื่อย ๆ"

"กระทั่งว่ากลุ่มที่จะเคลื่อนไหวเพื่อเรียกร้องสิทธิในการประกันตัวหรือความถูกต้องชอบธรรมในกระบวนการยุติธรรมเกิดความระส่ำระส่าย เพราะเกรงว่าเพดานที่ต่ำขนาดนี้ หากออกมาปกป้องอาจารย์พอล ตนเองอาจได้รับผลกระทบไปด้วย ก็มีผลในการปิดปากนักวิชาการจำนวนหนึ่ง เพราะทำให้รู้สึกว่าไม่คุ้มค่าที่จะเสี่ยง และประสบการณ์นี้ชี้ให้เห็นแล้วว่าแต่ละรายจะเป็นอย่างไร"

เขาชี้ให้เห็นว่าการแสดงความเห็นทางวิชาการนั้น ถือเป็นปราการด่านสุดท้ายที่พอจะเอื้อให้ผู้คนพูดคุยหรือถกเถียงในประเด็นต่าง ๆ ได้อย่างปลอดภัย ภายใต้ข้อเท็จจริงที่พิสูจน์ได้ รวมถึงเค้าโครงการวิเคราะห์และการตีความที่เป็นไปตามหลักแนวคิดหรือทฤษฎีต่าง ๆ ทางวิชาการ

"ตัววิชาการมีกลไกที่ทำให้เราสามารถอยู่ด้วยกันภายใต้ความแตกต่างได้ แต่เมื่อใดก็ตามที่กลไกนั้นหรือพื้นที่นั้นถูกทำลายลง ถูกทำให้หดแคบลงจนทำงานไม่ได้ สังคมมันก็อับจน เพราะเราจะไม่เหลือพื้นที่ใดให้แสวงหาคำตอบ" เขากล่าวกับบีบีซีไทย

นอกจากนี้ รศ.ดร.อนุสรณ์ ยังชี้ให้เห็นว่า ดร.พอล ไม่ใช่นักวิชาการรายแรกที่ถูกตั้งข้อหา ม.112 แต่ในปี 2022 ทางกลุ่มศูนย์รวมประชาชนปกป้องสถาบัน (ศปปส.) เคยเข้าแจ้งความเอาผิด ดร.ปวงชน อุนจะนำ ซึ่งเป็นผู้เขียนหนังสือเรื่อง "ทุนนิยมเจ้า" ของสำนักพิมพ์ฟ้าเดียวกัน แต่คดียังไม่มีความคืบหน้าจนถึงตอนนี้

"ที่น่าสนใจคือกรณีของอาจารย์ปวงชนไม่ค่อยมีความคืบหน้าทางคดีมากนัก แตกต่างไปอย่างสิ้นเชิงกับกรณีอาจารย์พอล ซึ่งทางกองทัพภาคที่ 3 เป็นผู้ฟ้อง และถึงแม้พยานหลักฐานที่ใช้ในการฟ้องไม่เกี่ยว [กับ ดร.พอล] แต่ก็เกิดการรับเรื่องในทันใดและไม่ให้ประกัน มันจะแปลว่าอะไร ? มันก็อาจแปลได้ว่า ม.112 จะถูกขยับไปมากขนาดไหน มันก็ขึ้นอยู่กับผู้กล่าวโทษร้องทุกข์ด้วย และในกรณีนี้ก็คือกองทัพ" อาจารย์จาก ม.ธรรมศาสตร์ กล่าว

ปฏิกิริยาจากรัฐบาลสหรัฐฯ และองค์กรด้านสิทธิมนุษยชน

ล่าสุด ทางสถานเอกอัครราชทูตสหรัฐอเมริกาประจำประเทศไทย เปิดเผยแถลงการณ์ของ แทมมี บรูซ โฆษกกระทรวงการต่างประเทศ (กต.) ของสหรัฐฯ ซึ่งมีเนื้อหาระบุว่า สหรัฐอเมริการู้สึกตกใจต่อการจับกุม นายพอล แชมเบอร์ส พลเมืองอเมริกัน ในประเทศไทย ด้วยข้อหาละเมิด ม.112 และ พ.ร.บ.คอมพิวเตอร์ฯ โดยกำลังติดตามสถานการณ์นี้อย่างใกล้ชิด

"กรณีนี้ตอกย้ำถึงความกังวลที่มีมาอย่างยาวนานของเราต่อการใช้กฎหมายหมิ่นพระบรมเดชานุภาพในประเทศไทย เราขอเรียกร้องให้ทางการไทยเคารพเสรีภาพในการแสดงออก และให้แน่ใจว่ากฎหมายจะไม่ถูกใช้เพื่อปิดกั้นการแสดงออกที่ได้รับอนุญาต ในฐานะพันธมิตรของประเทศไทยตามสนธิสัญญา เราจะติดตามประเด็นนี้อย่างใกล้ชิดและสนับสนุนการปฏิบัติที่เป็นธรรมต่อนายพอล แชมเบอร์ส" โฆษก กต. ของสหรัฐฯ ระบุ

ในแถลงการณ์ยังเน้นย้ำด้วยว่า เจ้าหน้าที่กงสุลของสถานเอกอัครราชทูตสหรัฐฯ ในกรุงเทพมหานคร กำลังให้ความช่วยเหลือด้านกงสุลที่เหมาะสมทั้งหมดแก่นายพอล เพื่อให้แน่ใจว่าเขามีความเป็นอยู่ที่ดี และเพื่อให้การสนับสนุนที่จำเป็น

ขณะเดียวกัน องค์กรด้านสิทธิมนุษยชนฮิวแมนไรท์ วอทช์ ออกมาระบุว่า ทางการไทยควรปล่อยตัว ดร.พอลโดยทันที รวมถึงยกเลิกข้อกล่าวหาที่ไม่มีมูลต่อนักวิชาการรายนี้ของไทย