คู่มือเลือกตั้งล่วงหน้า เลือกตั้งนอกราชอาณาจักร มีอะไรบ้างที่ผู้ใช้สิทธิควรรู้

พลเมืองชาวไทยที่พักอาศัยในต่างประเทศบางประเทศเริ่มได้รับบัตรลงคะแนนเสียงเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร (สส.) และบัตรลงคะแนนเสียงประชามติกันแล้ว เช่น ในสหรัฐฯ และออสเตรเลีย

สำนักงานคณะกรรมการการเลือกตั้ง (กกต.) กำหนดวันเลือกตั้งนอกราชอาณาจักร 19 – 30 ม.ค. 2569 ส่วนพลเรือนไทยที่พักอาศัยในประเทศไทยแต่ไม่สามารถกลับไปใช้สิทธิเลือกตั้งตามภูมิลำเนาได้ในวันที่ 8 ก.พ. โดยลงทะเบียนเลือกตั้งล่วงหน้าในเขตหรือนอกเขตไปแล้ว จะได้ใช้สิทธิเลือก สส. ในวันที่ 1 ก.พ. นี้

บีบีซีไทยรวบรวมข้อควรรู้สำหรับผู้ที่กำลังจะต้องไปใช้สิทธิเลือกตั้งล่วงหน้าและเลือกตั้งนอกราชอาณาจักร

การเลือกตั้งล่วงหน้าในราชอาณาจักร

การเลือกตั้งปี 2569 มีบัตรให้กา 3 ใบ คือเลือก สส.บัญชีรายชื่อ, เลือก สส.เขต และลงเสียงประชามติ

1 ก.พ. นี้คนที่ลงทะเบียนเลือกตั้งล่วงหน้าไว้แล้ว จะได้กาบัตรก่อน 2 ใบ คือ "บัตรเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรแบบบัญชีรายชื่อ" ให้คุณเลือกพรรคที่ใช่ และ "บัตรเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรแบบแบ่งเขตเลือกตั้ง" ให้คุณเลือก สส.เขต ที่ชอบ

ส่วนบัตรออกเสียงประชามติอีก 1 ใบ ต้องไปกาในวันที่ 8 ก.พ. เท่านั้น ซึ่งสามารถลงคะแนนนอกภูมิลำเนาได้เฉพาะในกรณีที่คุณ "ลงทะเบียนออกเสียงประชามตินอกเขต" ไว้แล้ว

ก่อนไปใช้สิทธิ คุณสามารถตรวจสอบรายชื่อผู้มีสิทธิเลือกตั้งและตรวจสอบรายชื่อผู้มีสิทธิออกเสียงประชามติได้ด้วยการคลิกที่นี่ ซึ่งจะพาคุณไปที่หน้าเว็บไซต์ของสำนักบริหารการทะเบียน กรมการปกครอง จะมี "หน้าเมนู" ให้คุณเลือกตรวจสอบรายชื่อทั้งสองส่วนแยกกัน ซึ่งเมื่อคลิกเข้าไปและกรอกข้อมูลเลขบัตรประจำตัวประชาชน 13 หลัก ก็จะปรากฏข้อมูลแบบนี้

วันอาทิตย์ที่ 1 ก.พ. 2569 คุณสามารถไปที่ "สถานที่ที่จะไปใช้สิทธิ" ตามที่ได้ลงทะเบียนไว้ โดยเตรียมหลักฐานแสดงตน เช่น

และเมื่อเดินทางไปถึงหน่วยเลือกตั้งแล้ว จะมีขั้นตอนต่าง ๆ คือ

โดยในการ "กาเครื่องหมายลงคะแนน" มีข้อควรระวังดังนี้

การเลือกตั้งนอกราชอาณาจักร

กกต. กำหนดวันลงคะแนนเสียงเลือกตั้งนอกราชอาณาจักรไว้ระหว่างวันที่ 19 – 30 ม.ค. 2569 ซึ่งผู้ที่ "ลงทะเบียนใช้สิทธิเลือกตั้ง สส. ล่วงหน้านอกราชอาณาจักร" และ "ลงทะเบียนออกเสียงประชามตินอกราชอาณาจักร" ไว้แล้ว จะได้กาบัตรพร้อมกัน 3 ใบ

โดยวิธีการลงคะแนนเสียงมีทั้งสิ้น 3 วิธี ได้แก่ ลงคะแนนแบบคูหา, ลงคะแนนที่หน่วยเลือกตั้งเคลื่อนที่ และลงคะแนนทางไปรษณีย์

สถานเอกอัครราชทูตแต่ละประเทศหรือสถานกงสุลแต่ละเมืองอาจกำหนดให้ใช้เฉพาะวิธีการใดวิธีการหนึ่งข้างต้น หรือเปิดให้ลงคะแนนหลายวิธีก็ได้ รวมถึงวันที่กำหนดให้มีการลงคะแนนเสียงอาจแตกต่างกันไป (แต่ยังต้องอยู่ในกรอบกำหนดเวลาของ กกต.) ซึ่งผู้ที่ลงทะเบียนเลือกตั้งนอกราชอาณาจักรไว้ควรศึกษาข้อมูลจากช่องทางต่าง ๆ ของสถานทูตหรือสถานกงสุลในเมืองที่ลงทะเบียนใช้สิทธิเลือกตั้งนอกราชอาณาจักรไว้

โครงการอินเทอร์เน็ตเพื่อกฎหมายประชาชน หรือ iLaw รวบรวมข้อกำหนดในการเลือกตั้งนอกราชอาณาจักรในประเทศและเมืองต่าง ๆ ไว้ อาทิ

โดยภายหลังจากที่มีผู้ไปใช้สิทธิเลือกตั้งนอกราชอาณาจักรแล้ว บัตรทั้ง 3 ใบจะถูกแยกดำเนินการต่างกัน ดังนี้

จะถูกส่งกลับมานับคะแนนในประเทศไทย โดยส่งให้คณะกรรมการการเลือกตั้งประจำเขตเลือกตั้งของผู้มีสิทธิ เพื่อไปรวมนับคะแนนในวันที่ 8 ก.พ.

จะถูกรวมนับคะแนนในต่างประเทศ ณ สถานเอกอัครราชทูต และสถานกงสุลใหญ่ หรือสถานที่ที่กำหนด โดยจะเริ่มการนับคะแนนเมื่อปิดการลงคะแนนออกเสียงตามเวลาในประเทศไทย (คือวันที่ 8 ก.พ. 2569 เวลา 17.00 น. เป็นต้นไป) และนับคะแนนให้เสร็จสิ้นภายใน 48 ชั่วโมง

ข้อครหาในการเลือกตั้งล่วงหน้าและนอกราชอาณาจักร

กกต. ถูกวิพากษ์วิจารณ์มาก่อนหน้านี้แล้วกรณีที่มีการเปิดให้ประชาชนผู้มีสิทธิเลือกตั้งลงทะเบียนใช้สิทธิล่วงหน้าได้เฉพาะการเลือก สส. แต่ไม่สามารถกาออกเสียงประชามติล่วงหน้า "ในราชอาณาจักร" ได้ ทว่าหากคุณลงทะเบียนเลือกตั้ง "นอกราชอาณาจักร" จะสามารถกาบัตรพร้อมกันได้ 3 ใบ และกาออกเสียงประชามติก่อน 8 ก.พ. ได้

ผลจากกติกานี้ ทำให้บางคนที่ประสงค์จะไปใช้สิทธิทั้งการเลือกตั้ง สส. และการออกเสียงประชามติ เช่น อนาลโย กอสกุล เจ้าของเพจวิเคราะห์ข้อมูลทางการทหาร thaiarmedforce.com ที่มีผู้ติดตามในเฟซบุ๊กแฟนเพจส่วนตัวของเขากว่า 16,000 คน ออกมาระบุว่าเขายอม "จ่ายเงินหมื่นบาท" ซื้อตั๋วเครื่องบินไปออกเสียงประชามติที่ประเทศมาเลเซีย ซึ่งเปิดให้ออกเสียงประชามตินอกราชอาณาจักรได้ในวันที่ 24 – 25 ม.ค.

ก่อนหน้านี้ นายแสวง บุญมี เลขาธิการ กกต. เคยชี้แจงผ่านเฟซบุ๊ก ระบุว่าการที่ไม่ให้ออกเสียงประชามติล่วงหน้าในราชอาณาจักรนั้น เพราะ "เป็นผลของกฎหมาย"

เลขาธิการ กกต. อ้างว่าการออกเสียงประชามตินั้น กฎหมายให้อำนาจไว้เฉพาะการออกเสียง "นอกเขตจังหวัด" ในวันเดียวกันกับวันออกเสียงประชามติของหน่วยปกติ หมายความว่าในวันออกเสียง คือวันที่ 8 ก.พ. 2569 ผู้ไปใช้สิทธิจะอยู่ตรงไหนของประเทศไทยก็สามารถไปลงคะแนนเสียงได้ โดยไม่จำเป็นจะต้องไปหน่วยเลือกตั้งตามที่มีชื่อในบัญชีรายชื่อผู้มีสิทธิออกเสียง

"หากจัดการออกเสียงประชามติที่กระทำไปโดยกฎหมายไม่ให้อำนาจไว้ ในเรื่องที่เป็นหลักการหรือสาระสำคัญ ผลคือ การกระทำนั้นย่อมไม่ชอบ จะยังผลให้การนั้นเป็น 'โมฆะ' นั้นคือเสียเปล่าตั้งแต่ต้น" เขาระบุในโพสต์ดังกล่าว

นอกจากนี้ การเปิดให้ลงทะเบียนออกเสียงประชามตินอกเขตยังให้ระยะเวลาประชาชนเพียงสามวันเท่านั้น คือวันที่ 3-5 ม.ค. 2569 ซึ่งเป็นช่วงเวลาคาบเกี่ยวกับการสิ้นสุดวันหยุดยาวปีใหม่ โดยในวันสุดท้ายของการเปิดลงทะเบียน มีผู้มีสิทธิลงทะเบียนขอใช้สิทธิออกเสียงประชามตินอกเขต และนอกราชอาณาจักร รวม 1,598,056 คน ซึ่งเมื่อเทียบกับจำนวนผู้ลงทะเบียนขอใช้สิทธิออกเสียงลงคะแนนก่อนวันเลือกตั้งนอกเขต และนอกราชอาณาจักร จำนวน 2,410,425 คน จะพบว่ามีส่วนต่างกันเกิน 800,000 คน

สำหรับการเลือกตั้งนอกราชอาณาจักรซึ่งในบางประเทศ เช่น ออสเตรเลีย เริ่มเปิดให้ประชาชนไทยที่ลงทะเบียนเลือกตั้งนอกราชอาณาจักรไว้สามารถมาลงคะแนนเสียงเลือกตั้งที่หน่วยเลือกตั้งเคลื่อนที่ได้แล้ว มีหลายคนเข้ามาแสดงความคิดเห็นทางเพจเฟซบุ๊กของสถานกงสุลใหญ่ ณ นครซิดนีย์

ความเห็นส่วนหนึ่งระบุถึงการออกเสียงเลือกตั้งทางไปรษณีย์ ซึ่ง ณ วันที่ 21 – 23 ม.ค. มีหลายความเห็นที่ระบุว่ายังไม่ได้รับบัตรเลือกตั้ง สส. และบัตรออกเสียงประชามติ ซึ่งมีกำหนดให้ต้องออกเสียงลงคะแนนและส่งบัตรถึงสถานกงสุลฯ ภายใน 28 ม.ค. โดยบางคนระบุว่าได้เพียงบัตรเลือก สส. แต่ไม่ได้รับบัตรออกเสียงประชามติ และมีบางส่วนที่ระบุว่าลงทะเบียนไปแล้วแต่ไม่ปรากฏรายชื่อ

ขณะที่บัญชีเฟซบุ๊กของสถานกงสุล ณ นครซิดนีย์ ก็ไล่ตอบข้อความต่าง ๆ หลายข้อความ ทั้งชี้แจงกรณีที่มีการตรวจสอบแล้ว เช่น ข้อความหนึ่งที่ระบุว่าทางสถานกงสุลใหญ่ ได้รับบัตรเลือกตั้งและบัตรออกเสียงประชามติจากไทย เมื่อวันที่ 12 ม.ค. โดย "นำจ่ายล็อตสุดท้าย" เมื่อวันเสาร์ที่ 17 ม.ค. หรือกรณีผู้ที่ไม่ได้รับบัตรประชามติเพราะลงทะเบียนไว้เพียงการเลือกตั้ง สส. พร้อมตอบหลายกรณีที่มีการแจ้งว่าไม่ได้รับบัตรให้แจ้งข้อมูลผ่านทางแอปพลิเคชันไลน์ ซึ่งเจ้าหน้าที่จะไล่ตรวจสอบให้

ขณะที่เพจเฟซบุ๊กของสถานเอกอัครราชทูต ณ กรุงโซล ประเทศเกาหลีใต้ ก็พบมีประชาชนบางส่วนเข้ามาแสดงความคิดเห็นในลักษณะเดียวกันว่ายังไม่ได้รับบัตรเลือกตั้ง สส. และบัตรออกเสียงประชามติทางไปรษณีย์

ด้านสถานเอกอัครราชทูต ณ กรุงโตเกียว ประเทศญี่ปุ่น โพสต์ชี้แจงเมื่อ 22 ม.ค. ว่าสถานเอกอัครราชทูตฯ ได้ส่งบัตรเลือกตั้งและบัตรออกเสียงประชามติให้แก่ผู้มีสิทธิแล้ว แต่มีบางคนกรอกที่อยู่ไม่สมบูรณ์ หรือกรอกที่อยู่ที่ประเทศไทยและยังไม่สามารถติดต่อได้ ทำให้ไม่สามารถจัดส่งซองทางไปรษณีย์ได้ พร้อมขอให้ผู้มีสิทธิตามรายชื่อติดต่อสถานทูตทางอีเมลเพื่อแจ้งที่อยู่ให้จัดส่งบัตรใหม่

ในขณะเดียวกัน เพจเฟซบุ๊กของสถานทูตและสถานกงสุลหลายแห่งเผยแพร่ข่าวประชาสัมพันธ์ว่า คณะกรรมการการเลือกตั้ง หรือ กกต. จะไปร่วมสังเกตการณ์การเลือกตั้งและการออกเสียงประชามตินอกราชอาณาจักรในหลายประเทศ ในช่วงวันที่ 24 – 25 ม.ค. โดยกระจายกันไปตามเมืองต่าง ๆ อาทิ กรุงบรัสเซลส์ ประเทศเบลเยียม, นครซิดนีย์ ประเทศออสเตรเลีย, รวมถึงนครลอสแอนเจลิส ประเทศสหรัฐฯ ซึ่งความเห็นส่วนหนึ่งก็อยากให้มีการพบปะชี้แจงรายละเอียดต่าง ๆ แต่อีกส่วนก็ตั้งคำถามถึงรายละเอียดการใช้งบประมาณในการเดินทางมาพบปะผู้มีสิทธิเลือกตั้งในต่างประเทศ