Jinsi utumbo wako unavyoweza kupunguza au kuongeza kasi ya kuzeeka

Kwa kuwachunguza watu wanaozidi kuishi hadi zaidi ya miaka 100, wanasayansi wanagundua siri za afya ya utumbo wao.

Alipofariki mwaka 2024, Maria Branyas wa Uhispania alikuwa mwanamke mwenye umri mkubwa zaidi duniani. Alikuwa na miaka 117.

Wataalamu wanaamini kwamba siri ya maisha yake marefu huenda ilikuwa bakteria waliokuwa wanaishi ndani ya utumbo wake, yaani microbiome yake. Kwa bahati nzuri, kabla ya kufariki, alitoa sampuli za kinyesi kwa wanasayansi wa matibabu ili waweze kujifunza zaidi kuhusu hali hiyo.

Timu ya kimataifa ya watafiti iliyochunguza sampuli hizo ilishangazwa kugundua kwamba, pamoja na kuwa na muundo wa vinasaba uliokuwa na manufaa kwa afya yake, utumbo wake ulikuwa umejaa jamii ya vijiumbe hai (microbes) inayohusishwa na ujana. Hii ina maana kwamba microbiome yake ilikuwa na sifa zinazofanana na zile zinazopatikana kwa watu wenye umri mdogo zaidi, jambo ambalo linaweza kuwa lilichangia afya yake nzuri na maisha yake marefu.

Kulikuwa na kiasi kikubwa cha bakteria wa Bifidobacterium, ambao mara nyingi hupewa nafasi ya kipekee katika virutubisho vya probiotiki kutokana na uwezo wao wa kupunguza uvimbe mwilini. Pia wana uwezo wa kuimarisha mfumo wa kinga ya mwili. Mbali na hayo, bakteria hawa husaidia katika mmeng'enyo wa chakula na kuchangia uzalishaji wa virutubisho muhimu vidogo mwilini, kama vile vitamini.

Huenda Branyas ni mfano wa kipekee zaidi wa maisha marefu, lakini idadi ya watu wanaoishi hadi kufikisha au kuvuka miaka 100 sasa inaongezeka kwa kasi duniani kote.

Kadiri watu wengi zaidi wanavyoishi kwa muda mrefu, ndivyo idadi ya wanaoishi na magonjwa sugu pia inavyoongezeka. Hivyo, lengo la watafiti wa maisha marefu ni kubaini jinsi ya kuongeza muda wa maisha yenye afya njema, yaani miaka ya maisha ambayo mtu anaishi bila magonjwa.

Afya ya utumbo inaonekana kuwa eneo lenye matumaini makubwa katika kufanikisha hilo. Ingawa kwa kiasi kikubwa hatuwezi kubadili vinasaba vyetu, microbiome zetu za kipekee, ambazo ni jumuiya za bakteria na vijiumbe wengine wanaoishi kwenye utumbo, zinaweza kuathiriwa na lishe na mtindo wa maisha.

Kadiri wanasayansi wanavyoendelea kujifunza zaidi kuhusu mambo yanayofanya microbiome za watu wanaoishi kwa muda mrefu zaidi duniani kubaki zenye sifa za ujana, ndivyo nafasi zetu zinavyoongezeka ya kuwasaidia watu wengi zaidi kufuata nyayo zao.

Maarifa haya yanaweza kusaidia kubuni mbinu mpya za kuboresha afya ya utumbo, kuimarisha kinga ya mwili, kupunguza hatari ya magonjwa yanayohusiana na uzee, na hatimaye kuongeza miaka ya maisha yenye afya na ustawi.

Mchanganyiko wa bakteria wa utumbo unaweza kuwa na manufaa zaidi

Kwa miaka mingi, aina nyingi za bakteria katika utumbo zimekuwa zikitumiwa kama kipimo cha jumla cha afya, ingawa si kipimo kamilifu. Hata hivyo, tafiti za hivi karibuni zinaonesha kuwa kinachotofautisha utumbo wa watu wanaofikisha miaka 100 au zaidi si lazima kuwa na idadi kubwa ya aina tofauti za bakteria, bali ni uwiano mzuri na uliosawazika wa bakteria hao.

Utafiti wa mwaka 2023 ulihusisha zaidi ya watu 1,500, wakiwemo watu 297 waliokuwa na umri wa zaidi ya miaka 100. Daktari Shuai Wang wa Chuo cha Sayansi cha Guangxi nchini China anasema matokeo ya utafiti huo yanaonyesha kuwa watu wanaoishi zaidi ya miaka 100 wana aina ya bakteria wa utumbo inayohusishwa na maisha marefu.

Hata hivyo, jambo muhimu si kuwa na aina nyingi sana za bakteria, bali kuwa na uwiano mzuri wa bakteria hao ndani ya utumbo. Kwa maneno mengine, afya bora ya utumbo hutegemea bakteria wazuri kuwa katika mizani sahihi.

Wang anaeleza kuwa katika baadhi ya magonjwa, watu wagonjwa wanaweza kuwa na aina nyingi zaidi za bakteria wa utumbo kuliko watu wenye afya. Hii hutokea wakati ukuta wa utumbo unapodhoofika na kuruhusu bakteria ambao kwa kawaida hawapaswi kuwepo humo kuingia na kuongezeka.

Kwa watu wenye umri mkubwa, kudhoofika kwa ukuta wa utumbo kunaweza kusababisha kuongezeka kwa bakteria adimu. Ingawa hali hii huongeza idadi ya aina za bakteria zinazopatikana, haimaanishi moja kwa moja kuwa mtu ana afya bora zaidi ya mwili au akili.

Kwa kifupi, siri ya afya njema ya utumbo kwa watu wanaoishi zaidi ya miaka 100 si kuwa na bakteria wengi wa aina tofauti, bali kuwa na uwiano mzuri na thabiti wa bakteria wenye manufaa.

Siri ya kuimarisha ukuta wa utumbo unaodhoofika ni kula nyuzinyuzi nyingi. Vyakula kama mboga mboga, matunda, maharagwe na nafaka zisizokobolewa husaidia kuufanya utumbo ubaki imara. Pia, kuepuka pombe kunasaidia kulinda afya ya utumbo.

Dkt. Mary Ni Lochlainn, mtaalamu wa afya za wazee kutoka King's College London, anaamini kwamba kuwa na aina nyingi za bakteria wa utumbo si jambo pekee linaloonesha afya bora ya utumbo.

Katika utafiti alioufanya kwa mapacha wazee, aliwapa virutubisho vya nyuzinyuzi maalumu vinavyosaidia kukuza bakteria wazuri wa utumbo. Baada ya muda, idadi ya aina za bakteria katika utumbo wao ilipungua kidogo kwa sababu nyuzinyuzi hizo zilichochea ukuaji wa baadhi ya bakteria wenye manufaa kuliko wengine.

Hata hivyo, licha ya kupungua kwa aina za bakteria, washiriki wote walionesha kuimarika kwa uwezo wa kufikiri na kumbukumbu. Hii inaonesha kwamba kuwa na aina nyingi za bakteria si kipimo pekee cha afya nzuri ya utumbo.

Kwa upande mwingine, utafiti wa mwaka 2016 ulionesha kuwa wazee waliokuwa dhaifu kiafya walikuwa na utofauti mdogo wa bakteria wa utumbo kuliko wale waliokuwa na afya bora.

Kwa kifupi, si lazima kuwa na bakteria wa aina nyingi sana tumboni ili kuwa na afya njema. Kilicho muhimu zaidi ni kuwa na bakteria wenye manufaa katika uwiano mzuri na kula lishe yenye nyuzinyuzi nyingi ili kuutunza utumbo.

Bakteria ambao huwasaidia watu kuzeeka wakiwa na afya njema

Bifidobacterium, ambao walipatikana kwa wingi sana katika utumbo wa Maria Branyas, huzalisha asidi ya mafuta (short-chain fatty acids), ambazo zinaaminika kusaidia kulinda dhidi ya udhaifu wa mwili unaoweza kujitokeza wakati wa uzee.

Hata hivyo, si bakteria hawa pekee wanaozalisha asidi hizo muhimu. Bakteria wengine pia hufanya hivyo, wakiwemo Faecalibacterium prausnitzii, anayejulikana kwa kifupi kama "F. Prau".

Utafiti wa King's College London uligundua kuwa watu waliokuwa na kiwango kikubwa cha bakteria wa utumbo wanaoitwa F. Prausnitzii (F. Prau) walikuwa na uwezekano mdogo wa kuwa dhaifu kutokana na uzee. Kwa maneno mengine, bakteria hawa huonekana kupatikana zaidi kwa watu wenye afya nzuri, na kukosekana kwao kunaweza kuwa ishara ya afya duni.

Bakteria hawa husaidia kuvunja nyuzinyuzi kutoka kwenye chakula na kuzigeuza kuwa kemikali muhimu zinazoitwa asidi fupi za mafuta, kama vile butyrate. Kemikali hizi zina manufaa mengi, ikiwa ni pamoja na:

Kuimarisha afya ya mwili kwa ujumla.

Kusaidia mfumo wa kinga.

Kuboresha jinsi mwili unavyotumia na kuhifadhi nishati.

Kusaidia afya na nguvu za misuli.

Ingawa bakteria wa F. Prau hawapatikani moja kwa moja kwenye chakula fulani, kula matunda na mboga za kutosha huwapa nyuzinyuzi wanazohitaji ili kustawi na kuongezeka ndani ya utumbo.

Utafiti wa Dkt. Wang pia ulibaini kuwa watu walioishi zaidi ya miaka 100 walikuwa na bakteria wengine wenye manufaa kama Blautia, Lachnoclostridium na Phascolarctobacterium. Bakteria hawa husaidia kutengeneza asidi fupi za mafuta na wanahusishwa na:

Kupunguza uvimbe mwilini.

Kusaidia kupunguza unene kupita kiasi.

Kuboresha afya ya kimetaboli na kupunguza hatari ya magonjwa kama kisukari.

Hata hivyo, wanasayansi bado hawajui kwa uhakika ikiwa kupungua kwa bakteria wa F. Prau ndiko kunakosababisha udhaifu wa mwili, au kama udhaifu huo ndio unaosababisha bakteria hao kupungua. Hii ni kwa sababu mfumo wa bakteria wa utumbo ni mgumu sana na kuna mambo mengi yanayouathiri.

Kuwa na bakteria hawa kwa wingi kupita kiasi kuna athari mbaya

Bakteria wa Streptococcus na Helicobacter pylori hupatikana kwa kawaida katika utumbo wa binadamu. Wakiwa katika viwango vidogo, mara nyingi hawana madhara. Hata hivyo, afya ya utumbo inapodorora, hali ya kutokuwa na uwiano wa bakteria wa utumbo, inayojulikana kama dysbiosis, inaweza kutokea. Katika mazingira hayo, bakteria kama hawa wanaweza kuongezeka kwa kasi na kufikia viwango vinavyoweza kudhuru afya, na katika hali mbaya sana, vinaweza hata kuhatarisha maisha.

Hii ni sababu nyingine inayoonyesha kwa nini uwiano wa bakteria wa utumbo ni muhimu sana. Wakati bakteria wanaoweza kusababisha matatizo wanapozidi kwa idadi, hupunguza nafasi na rasilimali zinazohitajika na bakteria wenye manufaa ili kustawi.

Kulingana na Wang, baadhi ya bakteria wanaoweza kusababisha madhara au kuchochea uvimbe mwilini hupatikana kwa wingi zaidi kwa watu wazima wenye umri mkubwa. Miongoni mwao ni Klebsiella, Streptococcus, Enterobacter na Rhodococcus.

Hata hivyo, anabainisha pia kwamba bakteria wa magonjwa kutoka kundi la Proteobacteria, ambao mara nyingi huhusishwa na uvimbe wa muda mrefu na hali ya kutokuwa na uwiano wa bakteria wa utumbo (dysbiosis), hupatikana kwa kiwango cha chini kwa watu wanaofikisha miaka 100 au zaidi.

Huenda ukafikiri kwamba bakteria hatari wangekuwa wengi zaidi kwenye utumbo wa watu wanaoishi zaidi ya miaka 100. Hata hivyo, wataalamu wanaamini kuwa lishe yao yenye matunda, mboga mboga na vyakula vilivyovundishwa kama mtindi husaidia kudhibiti bakteria hao wasiongezeke kupita kiasi.

Jinsi utumbo unavyoweza kusaidia kuweka ubongo wa watu wanaoishi miaka mingi ukiwa mchanga

Kadiri tunavyozeeka, ndivyo hatari ya kupata magonjwa ya ubongo yanayosababisha kudhoofika kwa seli za neva, kama vile Alzheimers na Parkinson, inavyoongezeka. Magonjwa haya kwa pamoja huathiri zaidi ya watu milioni 65 duniani kote. Utafiti unaoibuka unaonyesha kuwa utumbo unaweza kuwa na jukumu muhimu katika kupunguza idadi hiyo.

Tumbo lina mfumo wake wa neva unaojitegemea, ambao umeunganishwa na ubongo kupitia mshipa wa vagus. Kupitia mfumo huu unaoitwa mhimili wa utumbo na ubongo (gut-brain axis), afya ya utumbo huathiri utendaji wa ubongo na hali ya kihisia. Vivyo hivyo, mawasiliano hayo hufanya kazi pande mbili; kwa mfano, msongo wa mawazo unaweza kusababisha maumivu au usumbufu tumboni.

Watu wanaoishi na ugonjwa wa Parkinson (PD) mara nyingi hukosa baadhi ya bakteria wenye manufaa katika utumbo wao. Aidha, makundi ya protini zisizo za kawaida yanayoitwa Lewy bodies, ambayo hujitokeza katika ubongo wa wagonjwa wa Parkinson, pia yamegunduliwa katika utumbo wao.

Kwa kifupi, haya yote yanaonyesha kwamba kudumisha afya bora ya utumbo kunaweza kuwa muhimu kwa maisha marefu yenye afya, kimwili na kiakili.