Jinsi matukio ya kuumwa na nyoka nchini India yanavyoua maelfu ya watu kila mwaka

Devendra, ambaye alikuwa mkulima nchini India, bado anakumbuka wakati nyoka alipozamisha meno yake kwenye mguu wake alipokuwa akichuma majani ya mkuyu.

"Nilikwenda hospitalini siku nne baada ya kuumwa, maumivu yalipoanza kuwa makali. Lakini kuchelewa kulinigharimu mguu wangu," anasema katika filamu fupi iliyotolewa na Kikosi Kazi cha Global Snakebite (GST), mpango unaofanya kazi ya kupunguza vifo na majeraha kutokana na kuumwa na nyoka.

Lakini Devendra bado ni miongoni mwa wachache wenye bahati ya kunusurika. Kulingana na serikali ya shirikisho, karibu Wahindi 50,000 hufa kwa kuumwa na nyoka kila mwaka, takriban nusu ya vifo vyote duniani. Baadhi ya makadirio yanaonyesha kuwa idadi hiyo inaweza kuwa kubwa zaidi: kati ya 2000 na 2019, India huenda imeshuhudia vifo vya hadi milioni 1.2, wastani wa vifo 58,000 kwa mwaka, utafiti wa 2020 ulisema.

Sasa, ripoti mpya ya GST imegundua kuwa 99% ya wafanyakazi wa afya nchini India wanakabiliwa na changamoto za kutoa dawa ya kuzuia sumu, kingamwili zinazookoa maisha ambazo hupunguza sumu kwenye damu.

Watafiti waliwahoji wataalamu wa matibabu 904 kote India, Brazil, Indonesia na Nigeria, nchi zilizoathiriwa zaidi na kuumwa na nyoka, na wakapata vikwazo sawa: miundombinu duni, upatikanaji mdogo wa dawa za kuzuia sumu na mafunzo yasiyotosha.

Karibu nusu ya wataalamu waliripoti kwamba kuchelewa kwa matibabu kulisababisha matatizo makubwa kwa wagonjwa wao, ikiwa ni pamoja na kukatwa viungo, upasuaji au matatizo ya uhamaji wa maisha.

Mwaka wa 2017, Shirika la Afya Duniani (WHO) liliorodhesha rasmi kuumwa na nyoka au sumu yake kama "ugonjwa wa kitropiki unaopuuzwa zaidi" kwa sababu ya idadi kubwa ya vifo vinavyosababishwa nao. Inakadiriwa kuwa watu milioni 5.4 duniani kote huumwa na nyoka kila mwaka na zaidi ya 100,000 hufa kutokana nao kila mwaka, kulingana na WHO.

Pia inasema kwamba kuumwa na nyoka huathiri kwa kiasi kikubwa jamii maskini za vijijini katika nchi zenye kipato cha chini na cha kati.

Nchini India, matukio mengi ya vifo na majeraha kutokana na kuumwa na nyoka yanaripotiwa katika mikoa ya kati na mashariki, anasema Dkt. Yogesh Jain, mwanachama wa GST na mtaalamu katika jimbo la kati la Chhattisgarh. Anaongeza kuwa watu wanaofanya kazi katika mashamba, ikiwa ni pamoja na wale kutoka jamii maskini za kikabila, bado wako katika hatari zaidi.

Mwaka wa 2024, India ilizindua Mpango wa Kitaifa wa Kuzuia na Kudhibiti Uvamizi wa Kuumwa na Nyoka (NAPSE) kwa lengo la kupunguza nusu ya vifo kutokana na kuumwa na nyoka ifikapo mwaka wa 2030.

Mpango huo unalenga ufuatiliaji bora, upatikanaji na utafiti ulioboreshwa wa kupambana na sumu, uwezo ulioboreshwa wa kimatibabu na kampeni za uhamasishaji wa umma.

Wataalamu wanakubali kwamba ni hatua katika mwelekeo sahihi, lakini utekelezaji umekuwa usio thabiti.

"Nchini India, kuumwa na nyoka huonekana kama tatizo la mtu maskini," Jain anasema. "Ndiyo maana hakuna hasira au hatua za kutosha kuhusu vifo hivi vinavyoweza kuepukwa kabisa. Linapokuja suala la kutibu kuumwa na nyoka, kila sekunde inahesabiwa."

Anaelezea kwamba sumu ya nyoka huingia kwenye damu ndani ya dakika chache, ikishambulia neva, seli au mfumo wa mzunguko wa damu, kulingana na spishi. Kuchelewa kwa utoaji wa dawa za kuzuia sumu kunaweza kusababisha kushindwa kupumua, kupooza, uharibifu usioweza kurekebishwa wa tishu au kushindwa kwa viungo.

Hata hivyo, kuchelewa kwa huduma ya hospitali ni jambo la kawaida katika maeneo ya vijijini ya India, ambapo barabara mbovu, hospitali za mbali na uhaba wa huduma za ambulensi huzuia matibabu kwa wakati.

Septemba iliyopita, mwanamke mjamzito katika jimbo la Gujarat aliripotiwa kufariki akiwa njiani kuelekea hospitalini baada ya familia yake kulazimika kumbeba kwa kitambaa kwa kilomita 5 (maili 3) kwa sababu hakuna gari lililoweza kufika vijijini mwao.

Jain anasema kwamba baadhi ya majimbo yanajaribu kuboresha upatikanaji kwa kuweka dawa za kuzuia sumu katika vituo vya afya vya msingi na vya jamii. Lakini kuitoa kwa usahihi bado ni changamoto kubwa.

Wafanyakazi wengi wa afya si wataalamu waliofunzwa na wanaogopa kutoa dawa za kuzuia sumu kwa sababu wagonjwa wakati mwingine wanaweza kupata athari mbaya.

"Dawa ya kuzuia sumu huchanganywa na chumvi na kudungwa kwa njia ya mishipa kwa zaidi ya saa moja, lakini vituo vingi havijaandaliwa kudhibiti madhara," Jain anasema.

Tatizo jingine, anaongeza, ni kwamba watu wengi katika maeneo ya vijijini ya India bado wanategemea waganga wa imani au vituo vya tiba vya ndani na huenda hospitalini tu wakati dalili zao zinapozidi kuwa mbaya, jambo ambalo linaweza kusababisha kifo.

Gerry Martin, mwanzilishi mwenza wa The Liana Trust, ambayo inafanya kazi kupunguza mzozo kati ya binadamu na nyoka katika jimbo la Karnataka, anasema kikwazo kingine kikubwa ni upatikanaji wa dawa ya kuzuia sumu ya hali ya juu.

Hivi sasa, India ina dawa ya kuzuia sumu ambayo inalinda tu dhidi ya nyoka "wakubwa wanne" , nyoka aina ya spectacled cobra, common krait, nyoka aina ya Russell's viper na nyoka aina ya msumeno, ambao wanaaminika kuuma watu mara nyingi.

Dawa ya kuzuia sumu huzalishwa kwa kuingiza sumu kutoka kwa nyoka hawa ndani ya farasi, ambao kingamwili zao hutumika kama matibabu kwa wanadamu, Martin anaelezea.

Lakini kuna aina nyingi za nyoka wenye sumu ambazo India haina dawa ya kuzuia sumu inayolengwa. Hizi ni pamoja na nyoka aina ya green pit viper ambaye hupatikana sana katika jimbo la kaskazini la Himachal Pradesh, nyoka aina ya Malabar pit viper na nyoka aina ya pit viper anayepatikana katika majimbo ya kusini na spishi zingine nyingi katika majimbo ya kaskazini-mashariki.

Utafiti uliofanywa na Aiims (Taasisi ya Sayansi ya Tiba ya India) huko Jodhpur, Rajasthan, mwaka jana ulionesha tatizo hilo. Iligundua kwamba wakati dawa ya kuzuia sumu inayotumika kutibu kuumwa na nyoka wenye magamba ilitolewa kwa wagonjwa 105 walioumwa na nyoka (ambapo spishi hiyo haikujulikana), theluthi mbili haikuitikia vyema matibabu.

Utafiti huo ulihitimisha kwamba kulikuwa na hitaji la dharura la "dawa ya kuzuia sumu maalum ya kanda magharibi mwa India".

Kwa miaka mitano iliyopita, Liana Trust imekuwa ikisoma sumu kutoka kwa spishi zaidi ya nne kubwa ili kutengeneza dawa za kuzitibu. Lakini maendeleo yamekuwa ya polepole, Martin anasema, kwa sababu mchakato huo unatumia nguvu kazi nyingi na unachukua muda mwingi.

Ametoa wito kwa majimbo kuiga agizo la 2024 kutoka kwa serikali ya jimbo la kusini la Karnataka ambalo lilifanya kuumwa na nyoka "kuwa ugonjwa unaoweza kuarifiwa" - na kufanya iwe lazima kwa wataalamu wa afya kuripoti kwa mamlaka ili kupambana na kutoripoti kwa kutosha.

Jain anakubali. "Vifo vya nyoka huanza pale ambapo utashi wa kisiasa unaishia," anasema.

"Serikali zinapaswa kuhakikisha kwamba watu maskini hawapati mifumo duni ya afya. Wanastahili bora zaidi."

Imetafsiriwa na Lizzy Masinga na kuhaririwa na Ambia Hirsi