Maxay tahay, maxaanse ka ognahay xarunta Nukliyeerka ee ay Itoobiya dhisanayso

Itoobiya waxa ay bilaabi doontaa dhismaha warshad tamarta Nukliyeerka ah dhowr bilood gudahood, sida uu dhawaan ku dhawaaqay Ra'iisul Wasaare Abiy Axmed

Ra'iisul Wasaaraha ayaa sheegay in warshadda Korontada loo isticmaali doono ujeeddooyin "nabad" ah.

Hadalkan ayuu Ra'iisul Wasaaruhu ka sheegay mar uu ka hadlayay Mashaariicda waa weyn ee ay Xukuumaddiisu qorsheynayso in ay fuliso lixda sano ee soo socota, kuwaas oo ku kacaya 30 Bilyan oo Dollar.

Inkastoo Ra'iisul Wasaaruhu uusan bixin xog faahfaahsan oo ku saabsan warshadda tamarta Nukliyeerka, haddana qorshaha lagu dhisayo warshadda tamarta Nukliyeerka ayaan ahayn mid ku cusub Itoobiya.

Dabayaaqadii bishii February ee sanadkii 2018-kii, oo ahayd bil ka hor intii aanay xukuumadda Ra'iisal Wasaare Abiy Axmed talada dalka la wareegin, waxa la sheegay in wasiirka arrimaha dibadda ee Ruushka Sergei Lavrov uu booqasho ku tagay dalka Itoobiya, isla markaana uu heshiis la gaaray wasiirkii arrimaha dibadda ee xilligaas Workneh Gebeyehu, kaasoo ku saabsan barnaamijka Nukliyeerka iyo arrimo kale.

Sannadkii 2019, warbaahinta maxalliga ah ayaa sheegtay, iyadoo soo xiganaysa mas'uuliyiin ka tirsan wasaaradda hal-abuurka iyo tignoolajiyada, in Itoobiya ay dhiseyso warshad tamarta Nukliyeerka ku shaqaysa iyo xarun xoojinaysa oo laba weji ah.

Tallaabooyin la taaban karo ayaa la qaaday si loo dhiso warshad tamarta nukliyeerka ah oo loogu talagalay dhinacyada beeraha iyo caafimaadka; Sanadkii 2020, Itoobiya iyo Ruushka waxay kala saxiixdeen heshiis Nukliyeer.

Qorshaha Nukliyeerka, oo lagu sheegay inuu yahay sii wadidda heshiiskan, ayaa waxaa ku dhawaaqay Wasiirka Hal-abuurka iyo Tignoolajiyada Beliko Molla iyo Shirkadda Tamarta Atoomikada ee Ruushka (Rosatom) 2023, iyo khariidadda labaad ee 2025.

Saraakiisha dowladda ayaan wali faah faahin ka bixin warshadda tamarta Nukliyeerka ah ee ay Itoobiya sheegtay in uu soo daahay dhismaheeda.

Si kastaba ha ahaatee, Maareeyaha Hay'adda Tamarta Nukliyeerka ayaa Ra'iisul Wasaare Abiy kala hadlay quwadda Nukliyeerka mar ama laba goor dhowrkii sano ee la soo dhaafay.

Waa maxay awood Nukliyeer?

Awoodda nukliyeerka waxay la mid tahay tamarta ka timaada dhuxusha ama gaaska, laakiin habka sayniska iyo wax soo saarka ayaa kala duwan.

Saldhigga tamarta nukliyeerka waa 'atamyo', kuwaas oo wax kasta ay ka samaysan yihiin, xataa bani'aadamka.

Marka la soo koobo, tamarta nukliyeerka waa tamarta la sii daayo marka atamka loo qaybiyo laba ama wax ka badan oo nuclei.

Awoodda nukliyeerka waa hab caadi ah oo looga dhaliyo koronto adduunka oo dhan; kulaylka ay sii daayaan atamyada kala qaybsan ayaa biyaha ku karkariya uumi, kaas oo kaxeeya marawaxadaha iyo matoorada si ay u soo saaraan koronto.

Warshadda tamarta nukliyeerka waxay u isticmaashaa uranium-235 shidaal ahaan si ay u soo saarto kulayl.

Goobta waxa kale oo ay ka kooban tahay bacrimiyeyaasha nukliyeerka iyo qalab kale.

Maxaa loo doorbiday, maxayse tahay khatarta ku jirta?

Si ka duwan tamarta kale ee la cusboonaysiin karo, tamarta nukliyeerka waxay dhalin kartaa koronto 24 saacadood maalintii, iyadoon loo eegin xaaladaha cimilada.

Markii ay dalalka Yurub dhiseen warshado tamarta nukliyeerka ah 1950-meeyadii, waxay arkeen awoodda aan xadka lahayn ee tamarta nukliyeerka.

Xaqiiqda ah in tamarta Nukliyeerka ah ee laga soo saaro hal kilo oo Yuraaniyam ah ay 20,000 jeer ka awood badan tahay tamarta ay soo saarto dhuxusha ayaa ka dhigtay isha tamarta mustaqbalka ee adduunka.

Awoodda Nukliyeerka ee kaarboonka yar waxay u muuqataa inay tahay mid macquul ah oo lagu daboolayo baahida tamarta, gaar ahaan marka la barbardhigo tamarta kale ee la cusboonaysiin karo.

Isku halleynta la isku hallayn karo ayaa sidoo kale ka dhigaysa mid la doorbidi karo; gaar ahaan waxa loogu yeero 'jiilka cusub' ee tamarta nukliyeerka, kuwaas oo shaqeyn kara ilaa 80 sano, taasoo ka badan dhirta tamarta dhuxusha ama gaaska.

Laakiin waxay qaadatay tobanaan sano oo in tignoolajiyadan loo arko khatar.

Shilkii warshada tamarta nukliyeerka ee Chernobyl 1986 wuxuu sababay walaac baahsan oo Yurub oo dhan ah, iyada oo wasakhowga shucaaca uu ku faafay dalka oo dhan.

Masiibadii Nukliyeerka ee Fukushima ee Japan 2011 ayaa sii kordhisay cabsida sii kordheysa, taasoo keentay in dalal dhowr ah oo ay ku jiraan Japan iyo Jarmalka, ay xiraan warshadahooda tamarta nukliyeerka oo ay u jeestaan ilaha kale ee tamarta.

Walaaca ku saabsan badbaadada, qiimaha, iyo halka ay mari doonaan haraaga wasakhaysan ee warshadda ayaa ah arrimo wiiqay hindisaha awoodda nukliyeerka, waxa loogu yeero kacaanka tamarta.

Sannadihii la soo dhaafay, waxaa la sameeyay dadaallo lagu soo noolaynayo tamarta nukliyeerka; Shirkadaha tignoolajiyada ugu waaweyn adduunka sida Microsoft, Google, iyo Amazon ayaa u qoondeeyay miisaaniyad si ay kuu horumariyaan tamartan.

Dalalka Afrikaanka ee soo saara tamarta Nukliyeerka

Maraykanku waa dalka ugu badan ee soo saara quwadda Nukliyeerka; tamarta nukliyeerka ayaa ah 19 boqolkiiba wadarta tamarta.

Faransiiska waa dalka saddexaad ee ugu wax-soosaarka tamarta Nukliyeerka ah marka laga yimaado Shiinaha, waana waddanka ugu horreeya adduunka, isagoo soo saara in ka badan 67 boqolkiiba wadarta tamarta Nukliyeerka.

Sida laga soo xigtay xogta hay'adda caalamiga ah ee tamarta nukliyeerka, 33 waddan ayaa hadda leh warshado soo saara tamarta nukliyeerka.

Ruushka oo heshiis dhanka tamarta Nukliyeerka ah la saxiixday Itoobiya, ayaa ah waddanka afraad ee dunida ugu soo saarka tamarta Nukliyeerka, waxaanu leeyahay 26 goobood oo lagu bacrimiyo.

In ka badan 70 boqolkiiba tamarta nukliyeerka adduunka waxaa laga soo saaraa shan waddan.

Afrika oo leh tamarta ugu yar adduunka, ayaa u muuqata inay u dhaqaaqday dhanka tamarta Nukliyeerka si ay u buuxiso farqiga u dhexeeya.

Koonfur Afrika ayaa ah dalka leh warshadii ugu horreysay ee laga dhaliyo tamarta Nukliyeerka, iyadoo leh laba saldhig.

Masar ayaa dhiseysa warshad tamarta Nukliyeerka ah oo dhan 4.8 gigawatt meel u dhow El Daba, oo u dhow badda Mediterranean-ka, si ay u noqoto waddankii labaad ee Afrikaan ah ee sidaas sameeya.

Shirkadda Rosatom ee laga leeyahay dalka Ruushka oo heshiis la gashay Itoobiya si ay u dhisto warshad tamarta Nukliyeerka ah, ayaa hadda wadda dhismahan, waxaana la sheegay inay ku shaqayn doonto muddo 10 sano ah.

Ku lug lahaanshaha sii kordhaysa ee Ruushka ee Afrika ayaa u muuqata mid ka dhigaysa dalal badan inay u hanqal taagaan dhismaha xarumaha tamarta Nukliyeerka.

Shirkadda Tamarta Nukliyeerka ee Ruushka (Rosatom) ayaa lagu soo waramayaa inay u dejisay qorshayaal lagu horumarinayo tamarta Nukliyeerka ee Nayjeeriya iyo Sudan sanadihii ugu dambeeyay.

Waddamada ay ka mid yihiin Ghana, Uganda, Kenya, iyo Morocco ayaa sidoo kale la filayaa inay dhisaan warshado tamarta Nukliyeerka ah shanta sano ee soo socota.

Inkasta oo faa'iidooyinka tamartani ay yihiin kuwo muhiim ah, dhismaha saldhigga ayaa u baahan lacag badan.