“Dilaaga aamusan ee dariiqyadda dunida mushaaxaya, lama qaban karo lagamana dhuuman karo.”

Dilgaaga aamusan ayaa dariiqyada ku dhex mushaaxaya, qofka ma qaban karo, mana jirto meel qofna kaga dhuuman karo dilaagaas.

In ka badan afar milyan ayaa sanadkasta u ah dhibanayaaal, saamayntiisa ayaa gaarta ilaa sagaal iyo sagaashan boqolkiiba dadka adduunka- wasakhowga hawadu waa dhibaato caafimaad oo caalami ah.

Wasakhowga ayaa safri kara masaafo dheer, waxayna saamayn u geystaan meelaha ka fog halka ay ka yimaadaan ama ka dhashaan.

Dr Cabdullaahi Cilmi Maxamed (Asad) oo ah khabiir ku xeeldheer deegaanka iyo biyaha, ayaa BBC-da u sheegay in wasakhowga hawada uu saamayntiisu gaarto meel aan ahayn halka qiiqa badan lagaga sii daayo hawada.

"Washakhowga hawada ee ka dhaca London wuxuu saamayn ku yeeshaa Stockholm, halka kan ka dhaca Japan uu saamaynayo meelo ka fog dalkaasi." ayuu yiri Dr Cabdillaahi.

Wuxuu sheegay in dalka Hindiya oo ah mid si xooggan saamayn ugu leh wasakhowga hawada kan ka dhacaa uu saamayn ku leeyahay dalka Soomaaliya.

Tusaale ahaan wuxuu sheegay in wasakhowga hawada ee Hindiya ay soo qaadaan dabaylaha soo raacda badweynta Hindiya kuwaas oo soo gaara Soomaaliya.

“ Dabaysha ayaa aad iyo aad ah sababta ugu weyn ah eed dunida ee ka dhiga wasakhowga hawada ka dhaca meel kalana imaado, tusaale ahaan dabaylaha Mansuunka ah ee hindiya o omeelaha wasakhowgu ugu badan anaga waxaa noo keenaya dabaylaha Mansuunka”ayuu yiri Dr.Asad.

Dr. Cabdillaahi, wuxuu intaa ku daray in wasakhowga hawada oo dhaliyey isbeddelka cimilada caalamka meelaha uu saamaynta badan ku yeeshay ay ka mid tahay Soomaaliya.

Sanadkii 2020-kii, Golaha Guud ee Qaramada Midoobay wuxuu ku dhawaaqay in toddobada bisha Sebtembar ee sannad kasta inay tahay "Maalinta Caalamiga ah ee Hawada Nadiif ah ee Cirka Buluuga ah," dadaalka lagu hoggaamiyo dadaallada wax looga qabanayo caqabadan.

Sida dhibaatadu u weyn tahay

Hay'adda Qaramada Midoobay u qaabilsan deegaanka (UNEP) waxay u aragtaa wasakhowga hawada inay tahay "khatarta deegaanka ugu weyn ee caafimaadka bulshada caalamka," iyadoo ku qiyaastay inay sababto dhimashada toddobo milyan oo qof oo adduunka oo dhan ah.

In kasta oo ay aad u weyn tahay, haddana khasaaruhu ku kuma koobna dhimashada tiradan dadka ah, balse waxa uu gaarsiisan yahay khasaaraha ka dhashay la kulanka hawo wasakhaysan, oo gaaraysa $8.1 trillion – oo u dhiganta 6.1 boqolkiiba GDP-ga adduunka.

"In kasta oo wasakhowga hawadu ay tahay dhibaato caalami ah, haddana saameynteeda waxaa si aan qiyaas lahayn u dareemaya kuwa ku nool waddamada soo koraya, gaar ahaan kuwa ugu nugul sida haweenka, carruurta iyo waayeelka," sida ay sheegtay UNEP.

Waa maxay caqabadaha ay dawladduhu la kulmaan?

"Wasakhowga hawadu waxay ka timaadaa ilo tiro badan, labadaba mid dabiici ah iyo kuwa dad samee ah, taas oo ka dhigaysa mid adag in la xakameeyo," ayay tiri Martina Otto, Madaxa Cimilada iyo Hawada Nadiifinta ee UNEP.

Dalal badan ayaan lahayn kaabayaal dhaqaale oo lagula socon karo tayada hawada, taas oo qaali ku ah dhismaheeda iyo dayactirkeeda.

Martina, waxay aaminsan tahay in isbeddel weyn oo ku yimaada habka dawladda loo baahan yahay si hawo nadiif ah looga dhigo hanti mudan in la maalgashado.

"Intaa waxaa dheer, wax ku oolnimada sharciyada sharciyeynta way kala duwanaan kartaa, iyadoo meelaha qaar ay ka maqan yihiin sharciyo ku filan ama hababka fulinta."

Si kastaba ha ahaatee, "rabitaanka siyaasadeed iyo maalgelinta ayaa ka dhigan caqabad weyn" marka la eego arrintan.

Maxaa sababa wasakhowga hawada?

Sida laga soo xigtay Ururka Caafimaadka Adduunka, wasakhowga hawadu waa isku dhafyo isku dhafan oo ka kooban qaybo adag, dhibco dareere ah, iyo gaas.

Wasakhowga hawada waxaa lagu qiyaasaa waxa loo yaqaan xajmiga walxaha qayb ka ah kuwaas oo leh dhexroorka 2.5 micrometer ama wax ka yar ayaa khatarta ugu weyn ku ah caafimaadka bini'aadamka - sababtoo ah xajmiga yar ee qaybaha waxay ka dhigan tahay inay geli karaan dhiigga waxayna ku urursan karaan wadnaha, maskaxda iyo xubnaha kale.

Celcelis ahaan dhexroorka timaha bini'aadamku waa ilaa 70 mikromitir, sidaas awgeed qaybo ka mid ah waxay ku dhow yihiin hal-meelood meel cabbirka timaha bini'aadamka.

Qaybahaas waxaa ka mid noqon kara wax kasta oo laga bilaabo uuro qiiq, si boodhka ciidda, ilaa ama wax cad oo sida Sodium.

Sidee bay hawada wasakhaysan u saamaysaa caafimaadka?

Gelitaanka walxaha khafiifka ah ee jirkeena waxay si xun u saameyn karaan shaqada xubnahayaga.

Xogta laga helay 2019-kii ayaa muujinaysa sida hawada wasakhaysan ay uga qayb qaadato dhimashada lix xaaladood oo caafimaad oo caadi ah.

Tusaale ahaan, 17 boqolkiiba dhimashada istaroogga waxaa loo aaneynayaa walxaha hawada ka soo gudba ee gala jirka bini'aadamka, marka loo eego qiyaasaha Qaramada Midoobay.

Waxaa la aaminsan yahay in soo-gaadhista muddada-dheer ee qaybaha leh dhexroorka qiyaastii 2.5 micrometer ay ka duwan yihiin soo-gaadhista muddada-gaaban ee qaybaha isku dhexroorka ah marka loo eego dhibaatooyinka caafimaadka.