Maxaa xilka looga qaadayaa madaxweyne ku xigeenka Kenya ee mar ka shaqeynayay xoojinta xiriirka Soomaaliya?

Xildhibaannada Kenya ayaa bilaabay hannaan xilka looga qaadayo madaxweyne ku xigeenka dalka.

Waxay Rigathi Gachagua ku eedeynayaan inuu door ku leeyahay dibadbaxyadii rabshadaha watay ee ka dhacay Kenya saddex bilood kahor, inuu ku lug leeyahay musuqmaasuq, inuu dowladda yasay isla markaana uu u ololeynayay kala qeybin siyaasadeed oo qabaa'illada dhexdooda ah.

Waxay sidoo kale daba socotaa isku dhac weyn oo soo kala dhex galay madaxweynaha Kenya iyo ku xigeenkiisa. Mooshinka xil ka qaadista ayaa la filayaa inuu si fudud uga gudbo labada aqal ee baarlamaanka, kadib markii mucaaradkii ugu weynaa ay ku biireen xisbiga Ruto kadib dibadbaxyadii dhowaan.

Booliiska ayaa sidoo kale xildhibaannada xulafada la ah madaxweyne ku xigeenka ku eedeeyay inay maalgeliyeen ayna soo abaabuleen burcad si ay u dhacaan ayna rabshad u sababaan xilligii ay socdeen dibadbaxyadii canshuurta looga soo horjeeday ee dhacay bishii June. Rigathi Gachagua ayaa si kastaba difaacay xildhibaannadaas wuxuuna sheegay in eedeymaha looga gol leeyahay in magaciisa lagu ceebeeyo taageerayaashiisana lagu dacweeyo inay ku lug leeyihiin xil ka tuurista dowladda.

Dadaallo badan oo lagu joojinayo xil ka qaadista iyadoo maxkamado la marayo ayaa guul-darreystay.

Kenya iyo Soomaaliya ayaa bishii May waxay ballan qaadeen xoojinta xiriirka labada dal iyo dhaqaalaha ganacsiga iyo maalgashiga.

Kadib kulan xilligaas dhex maray madaxweyne ku xigeenka Rigathi Gachagua iyo raysal wasaaraha Soomaaliya Xamse Cabdi Barre, waxay labada dal sidoo kale ka wada hadleen in si wada jir ah wax looga qabto burcadda iyo in lala yimaado dhaqan ganacsi la joogteyn karo oo labada dhinac faa'iido u leh.

Booqashada kadib hadal uu jeediyay Gachagua ayaa wuxuu sheegay in iyadoo xiriirka taariikhiga iyo midka dhaqan ee u dhaxeeya labada dal ee deriska ah uu ballaaran yahay, haddana xiriirka ganacsi uu yahay mid yar.

Wuxuu soo hadal qaaday sanadkii 2022, oo dhoofka Kenya ee Soomaaliya uu gaaray USD124.5 milyan (Ksh.15 bilyan) iyadoo wax soo dhoofsigana uu u dhigmay USD581.7 kun (Ksh.71.5 milyan).

“Wax shaki ah kuma jiro in xiriirkan ganacsi lagu xoojin karo iyadoo xiriirka Kenya iyo Soomaaliya laga dhalinayo faa'iido la taaban karo iyadoo fursado loo abuurayo muwaadiinteenna,” ayuu yiri Gachagua.

Kenya iyo Soomaaliya ayaa sidoo kale ka wada shaqeeyay in xayiraadaha meesha kaga saaro si la isugu furo dhaqdhaqaaqyada labada bulsho iyo badeecada, la dhiirrigeliyo maalgashiga suuqyo cusubna la furo kuwaasoo labada dal dan u ah.

Gachagua ayaa ugu baaqay guddiyaha ganacsiga labada dal inay xisaabta ku darsadaan heshiis is af garad oo dhexdooda ah oo sare loogu qaadayo is dhexgalka waaxaha gaarka ee labada dal.

Wuxuu intaa raaciyay in xoojinta xiriirka labada dal uu sare u qaadi doono barwaaqo dhaqaale oo ay gaaraan dadyowga Kenya iyo Soomaaliya.

Halkee ayuu ka soo billowday isku dhaca Ruto iyo Gachagua?

Hardanka awoodeed ee u dhaxeeya madaxweynaha iyo ku xigeenkiisa ayaa horseeday walaac laga qabo degganaan la'aan dowladda dhexdeeda ah, xilli Kenya ay bartanka uga jirto xasarad qoto-dheer oo dhaqaale.

Ruto ayaa Gachagua u doortay inuu madaxweyne ku xigeen u noqdo haddii la doorto doorashadii 2022, markaasoo uu ka guuleystay raysal wasaarihii hore Raila Odinga kaddib doorasho si adag loogu tartamay.

Gachagua ayaa kasoo jeeda gobolka codadka ugu badan laga helo ee Mount Kenya, wuxuuna taageerayaal badan usoo jiiday Ruto.

Si mooshinkan loo meel mariyo, waxay u baahan tahay taageerada ugu yaraan saddex meelood meel xubnaha labada aqal, iyadoo aysan ku jirin xildhibaannada lasoo magacaabay.

Xildhibaannada taageersan mooshinka ayaa kalsooni ku qaba in la meel marin doono.

Balse Gachagua ayaa caddeeyay inuusan gacmaha laaban doonin xilkana uusan ka degi doonin isagoo aan dagaallamin.

“Madaxweynaha wuu ku amri karaa xildhibaannada inay joojiyaan. Marka, haddii ay sii wadaan, wuu ku jiraa,” ayuu u sheegay warbaahin gudaha ah.

Ruto ayaa hore u ballan-qaaday inuusan Gachagua gelin doonin “ciriiri siyaasadeed”, oo la mid ah tii uu isagu la kulmay markii uu madaxweyne ku xigeen u ahaa ninkii uu xukunka kala wareegay, Uhuru Kenyatta.

Balse iyadoo xubno ka tirsan xisbiga Odinga ay ku biireen dowladda kadib dibadbaxyadii ay dhalinyarada horkacayeen ee ka dhacay Kenya kuna qasbay Ruto inuu ka laabto kordhinta canshuuraha, xaaladda siyaasadeed ayaa is beddeshay - iyadoo madaxweyne ku xigeenka uu u muuqday mid aad loo takooray oo go'doon la geliyay.

Gachagua ayaa, si kastaba, adeegsanayay luqad adag, isagoo sheegay inuu heysto taageerada codbixiyeyaasha halka uu kasoo jeedo ee gobolka bartamaha Kenya.

Xurgufta u dhaxeysa Ruto iyo Gachagua ayaa aad usoo shaac baxeysay bilihii lasoo dhaafay.

Madaxweyne ku xigeenka ayaa ka mar walba ka baxsanayay in madaxweynaha uu ka sagootiyo garoonka marka uu dibadda u safrayo, uuna kusoo dhoweeyo marka uu soo laabanayo.

Wasiirka arrimaha gudaha Kenya Kithure Kindiki, oo sidoo kale ah bare sare oo sharciga ah kaasoo uu aaminsan yahay madaxweynaha, ayaa u muuqday mid haya qaar ka mid ah mas'uuliyadaha madaxweyne ku xigeenka - taasoo ah wax sidoo kale dhacay markii ay kala boodeen Ruto iyo Kenyatta.

Sida Gachagua, Kindiki wuxuu kasoo jeedaa Mount Kenya - gobolka codadka ugu badan laga helo ee Kenya.

Xildhibaanno badan ayaa garab istaagay Kindiki iyagoo u aqoonsan ninka loogu jecel yahay gobolka, taasoo xoojineysa shakiga ah inay u ololeynayaan inuu beddelo Gachagua.

Taas ayaa ka dhigtay madaxweyne ku xigeenka mid aad loo go'doomiyay isagoo keliya heysta taageerada tiro siyaasiyiin la doortay.