Litir do Luchd-ionnsachaidh 1374

A bheil sibh eòlach air Dùn Ad ann an Earra-Ghàidheal? Tha e na chreag ainmeil eadar Ceann Loch Gilp agus Cill Mhàrtainn. Tha e ag èirigh à magh ris an canar A’ Mhòine Mhòr. Ged a tha an talamh rudeigin fliuch, tha feadhainn ri obair tuathanais timcheall Dhùn Ad. Bu toigh leam innse dhuibh mu aon tuathanach às an sgìre sin o chionn deagh ghreis.

Oidhche a bha seo, bha an tuathanach san leabaidh. Bha teine mònach anns an t-seòmar. Ri taobh an teine bha soitheach bainne a’ blàthachadh. Bha an tuathanach a’ dol a thogail a’ bharra bhuaithe an ath mhadainn. 

Fhad ’s a bha e a’ coimhead gu sàmhach, thàinig gràisg de shìthichean a-steach. Bha tàcharan aca. Bha iad a’ coimhead airson uisge airson an leanabh a ghlanadh – a dhèanadh e na bu duilghe a thoirt bhuapa. Cha robh uisge sam bith anns an t-seòmar. Mar sin, chleachd na sìthichean am bàrr bhon t-soitheach bhainne. 

Cha do thuig na sìthichean mar a bha an ùine a’ ruith. Chualas coileach a’ gairm. Bha aig na sìthichean ri tilleadh don t-sìthean aca. Bha uiread de chabhaig orra ’s gun do dh’fhàg iad poca beag às an dèidh. 

Nuair a dh’èirich an tuathanach, dhòirt e am bainne a-mach air an fheur. Thàinig na coin aige agus dh’òl iad am bàrr. Thuit iad marbh san spot.

Dh’fhosgail an tuathanach am poca agus lorg e rudan annasach na bhroinn. Bha saighead bheag chloiche ann dhen t-seòrsa ris an canar saighead sionn – ann am Beurla elf-arrow. Bhathar a’ creidsinn gun robh a leithid air a dèanamh anns an t-sìthean agus gum biodh na sìthichean gan cleachdadh airson daoine a dhèanamh tinn. Bha iad air an dèanamh de chlach-spoir no flint. 

Fhuair an tuathanach a-mach, nam biodh an saighead sionn air a cur fon chluasaig aig duine tinn, gum biodh feadhainn eile a’ tuigsinn co-dhiù mhaireadh e beò a rèir coltas an fhallais air a bhathais. 

Cuideachd anns a’ phoca, bha bobhla beag anns am biodh na sìthichean a’ dèanamh lite, agus buill-chloiche. Chuirte na buill ann an cuman uisge, agus bhiodh an t-uisge air a thoirt do chrodh a bha tinn. Thigeadh piseach orra an uair sin.

Dè thachair do na sìthichean agus na rudan aca? A rèir beul-aithris, chùm sliochd an tuathanaich na rudan agus cò aige tha fios nach eil iad aca fhathast. Agus na sìthichean? Uill, am biodh duine againn deònach a ràdh nach eil iad am falach anns an t-sìthean fhathast?!

Tha tòrr rudan tarraingeach – agus Gàidhealach – rin lorg anns an sgìre timcheall Dhùn Ad. Bha daingneach ann a bha na phrìomh àros aig rìghrean seann rìoghachd Dhal Riata. Agus tha lorg-coise ainmeil anns a’ chreig gu h-àrd. A rèir beul-aithris bhiodh na rìghrean air am pòsadh don talamh le bhith a’ cur cas ann.

Ach cò chruthaich an lorg-coise? Tha beul-aithris ag innse dhuinn gur e Oisean a bh’ ann. Oisean mac Fhinn. Bha e a’ sealg sa mhonadh nuair a thionndaidh damh fiadhaich air. Leum Oisean às an àite agus thàinig a chas sìos air creag Dhùn Ad, a’ fàgail na luirg-coise a chì sinn an-diugh.

Faclan na Litreach: Dùn Ad: Dunadd; Earra-Ghàidheal: Argyll; an dà-shealladh: second sight; teine mònach: a peat fire; tàcharan: changeling; dhòirt: poured; clach-spoir: flint; cluasag: pillow; lite: porridge; sliochd: descendants; daingneach: fortress; Oisean mac Fhinn: Oisean (Ossian) the son of Fionn.

Abairtean na Litreach: ag èirigh à magh ris an canar A’ Mhòine Mhòr: rises from a plain called ‘the great moss’; tha feadhainn ri obair tuathanais: some people are involved in farming; bha soitheach bainne a’ blàthachadh: a container of milk was warming; a’ dol a thogail a’ bharra bhuaithe an ath mhadainn: going to skim off the cream next morning; thàinig gràisg de shìthichean a-steach: a mob of fairies came in; a’ coimhead airson uisge airson an leanabh a ghlanadh: looking for water to clean the baby, a dhèanadh e na bu duilghe a thoirt bhuapa: which would make it more difficult to take it from them; cha do thuig na sìthichean mar a bha an ùine a’ ruith: the fairies didn’t appreciate how the time was passing; chualas coileach a’ gairm: a cockerel was heard crowing; bha uiread de chabhaig orra ’s gun do dh’fhàg iad poca beag às an dèidh: they were in such a hurry that they left a small bag behind them; thàinig na coin aige agus dh’òl iad am bàrr: his dogs came and they drank the cream; thuit iad marbh san spot: they immediately fell dead; bha saighead bheag chloiche ann dhen t-seòrsa ris an canar saighead sionn: there was a little stone arrow of the type called a mysterious arrow (‘elf-arrow’); gum biodh na sìthichean ga losgadh air daoine airson an dèanamh tinn: that the fairies would fire them at people to make them ill; a’ tuigsinn co-dhiù mhaireadh e beò a rèir coltas an fhallais air a bhathais: understanding if he would survive according to the appearance of sweat on his brow; thigeadh piseach orra: they would get better; cò chruthaich an lorg-coise?: who created the footprint?; bha e a’ sealg sa mhonadh nuair a thionndadh damh fiadhaich air: he was hunting on the hill when a wild stag turned on him.

Puing-chànain na Litreach: Chuirte na buill ann an cuman uisge: the balls would be put in a pail of water. This is a passive conditional form, which puts a terminal -te on the lenited root of the verb. You will also hear chuirist.