Czy czeka nas dekada rekordowo wysokich cen żywności?

W Brazylii miłośnicy kofeiny przestawiają się na napój w proszku o smaku kawy, a w USA restauracje zaczęły naliczać dodatkowe dopłaty do dań z jajkami.

Od oliwy z oliwek po sok pomarańczowy i kakao, w ciągu ostatnich kilku lat ceny niektórych produktów spożywczych gwałtownie wzrosły na całym świecie.

Po inwazji Rosji na Ukrainę w 2022 r. światowe ceny żywności poszybowały do rekordowych poziomów. Później nieco spadły, ale nadal utrzymują się powyżej większości wartości notowanych w ciągu ostatnich 60 lat.

Eksperci mówią, że wszystko wskazuje na to, że jest to trend, który pozostanie na dłużej.

„Era taniej żywności się skończyła. Świat musi się dostosować do tej nowej rzeczywistości,” mówi Rob Vos, analityk z Międzynarodowego Instytutu Badań nad Polityką Żywnościową (IFPRI).

Jak bardzo wzrosły ceny?

Z danych indeksu Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) wynika, że ceny osiągnęły najwyższy poziom po pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę w marcu 2022 r.

Indeks śledzi pięć kategorii produktów spożywczych: oleje roślinne, zboża, mięso, cukier i nabiał. Podaje też ogólny wskaźnik dla tych pięciu grup łącznie.

Indeks pokazuje, że ceny żywności w ujęciu realnym – uwzględniając ogólną inflację – osiągnęły rekordowo wysoki poziom w marcu 2022 r. W 2023 r. spadły, ale w ciągu ostatniego roku ponownie powoli wzrosły.

W Polsce między czerwcem 2022 r. a czerwcem 2025 r. cena chleba wzrosła z 4,21 zł do 5,40 zł, cena masła z 7,94 zł do 9,08 zł, a jajek z 0,81 zł do 1,15 zł.

Jose Eustáquio Diniz, ekspert ds. demografii i ekonomii i były profesor brazylijskiej Narodowej Szkoły Nauk Statystycznych mówi, że obecna dekada przyniosła najwyższe realne ceny żywności od 100 lat.

Według Diniza ten trend stanowi "poważne" ryzyko dla globalnego bezpieczeństwa żywieniowego.

Ostatni raz kiedy ceny żywności osiągnęły rekordowy przypadł na lata 1974 i 1975, po kryzysie naftowym z 1973 r., który spowodował wzrost kosztów w wielu branżach, m.in. w produkcji żywności i transporcie.

Wojna, nawozy, koszty

Wojna w Ukrainie zdestabilizowała światowe rynki żywności, szczególnie że Rosja i Ukraina to główni eksporterzy pszenicy i oleju słonecznikowego, a Ukraina jest kluczowym eksporterem kukurydzy.

Ceny tych produktów gwałtownie wzrosły na początku 2022 r., gdy Rosja zablokowała ukraińskie porty. Jednak porozumienie między obiema stronami, a później nowe szlaki transportowe, pozwoliły Ukrainie wznowić eksport.

Monika Tothova, starsza ekonomistka FAO, mówi, że ostatecznie skutki nie były tak poważne, jak niektórzy się obawiali.

Jednak konflikt uwidocznił inny problem dla rolników – ceny nawozów.

Gaz ziemny odgrywa kluczową rolę w produkcji nawozów. Cena nawozów już wtedy była wysoka, ale w 2022 r. wzrosła jeszcze bardziej, ponieważ konflikt w Ukrainie podniósł ceny gazu, co dodatkowo pogłębiło wzrost cen żywności.

Produkcja, dieta i popyt

Działają tu także czynniki długoterminowe.

"Era niskich cen żywności była wynikiem ogromnego wzrostu wydajności rolnictwa od lat 70.," mówi Vos z IFPRI.

W tym czasie miała miejsce „Zielona Rewolucja” — powszechne przejście na odmiany roślin o wysokiej wydajności i intensywne techniki uprawy.

Jednak dziś ten wzrost wydajności wyhamował, a ponieważ zapotrzebowanie na żywność rośnie, ceny poszły w górę, wyjaśnia Vos.

Popyt szczególnie rośnie w krajach rozwijających się, gdzie populacje się powiększają, a nawyki żywieniowe zmieniają.

„Ludzie jedzą więcej mięsa, nabiału, owoców i warzyw," powiedział Diniz.

"Jednak produktywność w tych sektorach nie nadąża za popytem, co powoduje wzrost cen żywności.”

Zmiany klimatu

Rosnące temperatury mogą powodować wzrost cen żywności nawet o 3,2 punktu procentowego każdego roku aż do 2035 r., wynika z ubiegłorocznego badania przeprowadzonego przez Europejski Bank Centralny i Instytut Badań nad Wpływem Klimatu w Poczdamie.

Jak podaje raport Banku Światowego z 2022 r., zmiany klimatu spowolniły wzrost wydajności rolnictwa w ciągu ostatnich 60 lat. Dokument ostrzega przed możliwym „punktem krytycznym”, w którym skutki zmian klimatycznych zniweczą cały przyszły postęp w zwiększaniu wydajności – co, jak zaznaczono, mogłoby być „katastrofalne”.

Większość produkcji rolnej, która jest zależna od pogody, to „bardzo niepewny biznes,” mówi Tothova z FAO.

Niektóre uprawy, takie jak oliwki, kawa czy kakao, są szczególnie wrażliwe, wyjaśnia, ponieważ opierają się na drzewach wieloletnich, a ich produkcja koncentruje się w zaledwie kilku krajach.

Ceny oliwy z oliwek gwałtownie wzrosły na przykład w 2023 i 2024 r., po tym jak południową Europę nawiedziły ekstremalne fale upałów, powodując suszę w Hiszpanii i innych regionach uprawy oliwek.

Naukowcy z międzynarodowej grupy badawczej World Weather Attribution (WWA) działającej przy Imperial College London stwierdzili, że tak wysokie temperatury byłyby „praktycznie niemożliwe” bez zmian klimatu wywołanych przez człowieka.

Zbiory kawy również ucierpiały z powodu ekstremalnych warunków pogodowych. Ceny ziaren kawy arabica osiągnęły rekordowe poziomy na międzynarodowych rynkach surowców w lutym, a jednym z głównych czynników były dwa lata suszy w Brazylii. Badacze z WWA powiedzieli, że zmiany klimatu były głównym powodem wyjątkowo suchych warunków w 2023 r.

Szkodniki i epidemie

W Stanach Zjednoczonych epidemia grypy ptaków doprowadziła do wybicia dziesiątek milionów kur.

Cena 12 jaj potroiła się od 2021 roku, osiągając rekordowy poziom 6,23 dolara w marcu (około 23 zł) – wynika z danych Amerykańskiego Biura Statystyki Pracy (US Bureau of Labour Statistics).

Prezydent Donald Trump za gwałtowny wzrost cen obwinił politykę swojego poprzednika, Joe Bidena, natomiast organizacje społeczne oraz niektórzy członkowie Partii Demokratycznej wyrazili obawy, że producenci jajek mogą sztucznie zawyżać ceny.

Ptasia grypa spowodowała w ostatnich latach wzrost cen jajek również w innych miejscach, m.in. w Republice Południowej Afryki, Australii i Japonii, choć skala tego zjawiska różni się w zależności od kraju.

Wzrosły też ceny soku pomarańczowego, którego notowania na rynkach surowcowych osiągnęły rekordowy poziom we wrześniu ubiegłego roku.

Zbiory w Brazylii i Stanach Zjednoczonych ucierpiały z powodu zielenienia cytrusów – choroby przenoszonej przez szkodniki wysysające soki, która powoduje gorzknienie owoców i stopniowe obumieranie drzew.

Na produkcję negatywnie wpłynęła też susza w Brazylii i huragany na Florydzie. Obecnie jednak ceny spadły.

Polityka handlowa i cła

Zakłócenia w światowym handlu, w tym cła wprowadzane na towary importowane do USA przez prezydenta Donalda Trumpa, mogą również wpływać na ceny żywności.

Nieprzewidywalność jest problemem dla rolników. „Kiedy wybucha wojna handlowa i nakładane są cła, rolnicy mogą stracić rynki zbytu i być zmuszeni do dostosowywania produkcji w trakcie sezonu,” wyjaśnia Tothova.

Skutki mogą być także pośrednie. Gdy Chiny nałożyły cła odwetowe na amerykańską soję, chińscy importerzy zaczęli szukać alternatywnych dostawców, takich jak Brazylia, jednak nie były w stanie zaspokoić popytu, co – jak wynika z niedawnego raportu Banku Światowego – doprowadziło do wzrostu cen importowanej soi.

Vos przyznaje, że nie jest jasne, czy amerykańskie cła przyczynią się do wzrostu światowych cen żywności, czy raczej wywołają globalne spowolnienie gospodarcze, które może te ceny obniżyć.

Nawet jeśli dojdzie do spowolnienia – ostrzega – inflacja cen żywności może pozostać wysoka w wielu krajach o niskich i średnich dochodach.

Dzieje się tak, ponieważ spadek popytu na eksport z tych krajów może osłabić ich waluty, co sprawi, że importowana żywność stanie się droższa – tłumaczy.

Nie ma "pewności, jak dokładnie potoczą się sprawy", mówi, "ale ogólnie nie ma na horyzoncie dobrych wiadomości”.

Odczuwalny koszt

Mimo, że ceny żywności na globalnym rynku spadły od 2022 r., nie oznacza to, że konsumenci na całym świecie płacą mniej w sklepach.

Dawit Mekonnen, ekonomista z Banku Światowego, mówi, że w wielu krajach ceny żywności wciąż są znacznie wyższe niż cztery lata temu, co „poważnie ograniczyło dostępność żywności”.

Według danych FAO rośnie niedożywienie, które osiągnęło najniższy poziom w 2017 r. – 7,1% globalnej populacji – ale obecnie wzrosło do 9,1%.

Ponad jedna trzecia światowej populacji nie jest w stanie pozwolić sobie na zdrową dietę – włączając niemal dwie trzecie populacji Afryki, jak wynika z najnowszych danych FAO.

Niektórzy ekonomiści przewidują, że ceny żywności mogą nieco spaść w ciągu najbliższych 12 miesięcy, ale większość ekspertów spodziewa się dalszej niestabilności.

„Czynniki, które podbijają ceny – rosnące koszty produkcji, zakłócenia w łańcuchach dostaw, zmiany klimatu i polityka handlowa – nie znikną,” ostrzega Vos.

Ten tekst został napisany i sprawdzony przez naszych dziennikarzy, używając przy tłumaczeniu narzędzi AI, jako część projektu pilotażowego.

Edycja: Maria Zielinska i Magdalena Mis