احمد زیدآبادی تحلیلگر مسایل خاورمیانه

شمار شرکت کنندگان در مراسم سالگرد حماس برای رهبران این گروه بسیار مهم بود، چرا که چندی پیش در سالروز درگذشت یاسر عرفات، رهبر فقید سازمان آزادی بخش فلسطین حدود دویست و پنجاه هزار تن از حامیان جنبش فتح در میدان شهر غزه تجمع کردند، تجمعی که به علت دخالت نیروهای امنیتی وابسته به حماس به خشونت کشیده شد.

با این حال، ناظران محلی میزان شرکت ساکنان نوار غزه در مراسم سالگرد تاسیس حماس را حدود پنجاه هزار نفر کمتر از میزان حضور آنان در مراسم سالگرد فوت آقای عرفات برآورد کرده ‌اند.

از این رو، مقام‌های جنبش فتح، برگزاری سالگرد تاسیس حماس را برای این گروه یک شکست دانسته ‌اند و در عین حال مدعی شده‌ اند که حماس حتی با تهدید به قطع حقوق کارمندان در صورت عدم حضور خانواده‌های آنان در مراسم سالگرد، نتوانست جمعیتی به میزان جمعیت حاضر در مراسم سالگرد درگذشت یاسر عرفات در میدان شهر غزه گرد هم آورد.

صرف نظر از صحت و سقم ادعای رهبران فتح، به نظر می ‌رسد که حماس در مراسم سالگرد تاسیس خود نتوانست قدرت نمایی چشمگیری از خود نشان دهد، زیرا با توجه به کنترل دولت خود خوانده اسماعیل هنیه در نوار غزه بر رسانه‌ های این منطقه، میزان حضور ساکنان نوار غزه در مراسم بیستمین سالگرد را نمی‌ توان موفقیت به شمار آورد.

شاید به همین علت بود که آقای هنیه تلاش کرد که با تکرار مواضع سنتی حماس در سخنرانی آتشین خود، تا اندازه ‌ای بروز ضعف در قدرت حماس برای بسیج توده‌ های فلسطینی را از انظار عمومی پنهان نگه دارد.

آقای هنیه در سخنرانی خود در میدان غزه ضمن تاکید بر عدم شناسایی اسراییل از سوی حماس، عقب نشینی یکجانبه اسرائیل از جنوب لبنان در سال ۲۰۰۰ و نوار غزه در سال ۲۰۰۳ را نتیجه مقاومت گروه های اسلامگرای لبنانی و فلسطینی دانست و از این رویدادها در کنار به اسارت گرفتن گلعاد شالیط سرجوخه اسراییلی، به عنوان پیروزی شیوه مبارزاتی حماس نام برد.

اسماعیل هنیه در موضع خود نسبت به گفتگو با فتح برای حل اختلاف بین فلسطینی‌ها نیز نرمشی نشان نداد و با رد درخواست فتح برای بازگرداندن شرایط نوار غزه به زمان قبل از تسخیر آن از سوی حماس خواستار مذاکرات بدون پیش شرط با فتح شد.

آنان که می ‌پندارند حماس پس از تسخیر نوار غزه ضعیف شده است، در اشتباهند خالد مشعل

خالد مشعل رهبر در تبعید حماس نیز در پیام تلویزیونی خود به شرکت کنندگان در مراسم بیستمین سالگرد، سعی کرد خبرهای مربوط به تضعیف جنبش حماس پس از تسلط آن بر نوار غزه را بر طرف کند و از همین رو، تاکید کرد "آنان که می ‌پندارند حماس پس از تسخیر نوار غزه ضعیف شده است، در اشتباه هستند."

به هر حال، با آنکه به نظر می ‌رسد حماس پس از به دست گرفتن کنترل نوار غزه در شش ماه پیش، به دلایل مختلف از جمله تشدید انزوا و محاصره اقتصادی این منطقه، محبوبیت خود را در بین برخی از اقشار فلسطینی از دست داده است، اما این گروه همچنان بزرگترین چالش رویاروی جنبش فتح در هر گونه مذاکره صلح با اسرائیل محسوب می‌شود.

حماس به عنوان شاخه‌ فلسطینی گروه اخوان‌المسلمین در سال ۱۹۸۷ در سرزمین‌های اشغالی فلسطینی اعلام موجودیت کرد و اسلام را به عنوان راه حل مشکل فلسطینیان معرفی نمود.

یاسر عرفات رهبر فتح، شکل گیری حماس را به توطئه دولت راستگرای افراطی اسحاق شامیر، رهبر حزب لیکود اسرائیل نسبت داد و آن را کوششی در جهت تضعیف موقعیت داخلی و بین المللی سازمان آزادیبخش فلسطین دانست.

حماس در جریان انتفاضه نخست فلسطینی ‌ها به سرعت رشد کرد و به همین علت مایه دل نگرانی گروه سکولار فتح و همینطور احزاب چپگرا و میانه‌ رو اسرائیلی شد.

با آغاز مذاکرات صلح خاورمیانه در کنفرانس بین المللی مادرید در سال ۱۹۹۱ حماس به مخالفت با این مذاکرات برخاست و به همین جهت به عنوان یک سازمان مخالف صلح در خاور میانه شهرت بین‌المللی پیدا کرد.

مخالفت حماس با مذاکرات صلح پس از امضای توافقنامه اسلو بین سازمان آزادیبخش فلسطین و دولت اسحاق رابین، نخست وزیر وقت اسرائیل تشدید شد و این گروه پس از ترور اسحاق رابین، با دست زدن به عملیات انتحاری در شهرهای اسرائیل، به عنوان یکی از عاملان پیروزی بنیامین نتانیاهو رهبر حزب راستگرای لیکود در انتخابات نخست وزیری اسرائیل معرفی شد.

آقای نتانیاهو روند اجرای توافقنامه اسلو را کند کرد و این مساله به تضعیف فتح و تقویت حماس در بین فلسطینی‌ ها انجامید.

با این حال، تا زمانی که مذاکرات صلح بین دولت خودگردان تحت رهبری یاسر عرفات و دولت‌های اسرائیل در جریان بود، آقای عرفات با کنترل اوضاع در سرزمین‌های فلسطینی اجازه نمی‌داد که حماس به اقداماتی در جهت تخریب مذاکراه با اسرائیلی‌ها دست بزند.

با شکست مذاکرات صلح بین یاسر عرفات و اهود باراک نخست وزیر اسرائیل در کمپ دیوید در سال ۲۰۰۰، حماس موقعیت تازه‌ای پیدا کرد و با آغاز انتفاضه دوم، حماس به تدریج ابتکار عمل در سرزمین‌های فلسطینی را در دست گرفت.

انتفاضه دوم فلسطینی ‌ها به سرعت جنبه مسلحانه پیدا کرد و حماس با انجام عملیات انتحاری در خاک اسرائیل پیشتاز گروههای فلسطینی در این زمینه شد.

حملات تلافی جویانه دولت اسرائیل علیه فلسطینی‌ها و اشغال دوباره شهرهای کرانه غربی، محبوبیت حماس را در بین توده‌های فلسطینی به شدت افزایش داد و محاصره مقر یاسر عرفات در رام‌الله توسط ارتش اسرائیل، رهبر کهنه کار ساف را به سمت حمایت پنهان از حماس هدایت کرد.

در این دوره، دولت اسرائیل به رهبری آریل شارون با سیاست "قتل هدفمند" رهبران سیاسی و نظامی حماس را یکی پس از دیگری هدف قرار داد و شیخ احمد یاسین رهبر معنوی حماس و عبدالعزیز الرنتیسی و اسماعیل ابوشنب دو رهبر سیاسی این گروه را به قتل رساند.

پس از به کارگیری سیاست قتل هدفمند توسط اسرائیل، حماس ادامه حملات انتحاری علیه اهداف اسرائیلی را پر هزینه یافت و به تدریج به آن پایان داد.
با مرگ یاسر عرفات و انتخاب محمود عباس به عنوان رئیس دولت خودگردان فلسطینی، روابط فتح و حماس بار دیگر رو به تیرگی نهاد، زیرا آقای عباس به صراحت با به کارگیری خشونت در مقابله با اسرائیل مخالف بود.

حماس با نفی مشروعیت دولت محمود عباس برای مذاکره، می‌ کوشد تا موقعیت خود را به عنوان یک طرف فلسطینی غیر قابل انکار به اثبات برساند.

در این دوران، رهبران حماس که ادامه عملیات انتحاری را پرهزینه و در شرایطی غیر ممکن یافته بودند، تصمیم به ورود به عرصه سیاسی فلسطین گرفتند و آمادگی خود را برای شرکت در انتخابات مجلس قانونگذاری فلسطین اعلام کردند.

دولت آقای شارون با حضور حماس در انتخابات فلسطینی‌ها مخالف بود، اما تحت فشار دولت آمریکا از مخالفت خود با این مساله دست برداشت.
گمان می‌رفت که شرکت حماس در انتخابات مجلس قانونگذاری حدود سی درصد کرسی‌های این مجلس را نصیب خود کند، اما به دلایل مختلف از جمله رقابت کاندیداهای گروه فتح در برخی از حوزه‌های انتخاباتی، حماس به پیروزی درخشانی در انتخابات دست یافت و نزدیک به هفتاد درصد کرسی‌های مجلس را در اختیار گرفت.

این پیروزی چشمگیر، سبب بروز بحران سیاسی در سرزمین‌های فلسطینی شد و حتی تشکیل دولت حماس به رهبری اسماعیل هنیه نتوانست به بحران خاتمه دهد.

اختلاف بین حماس و فتح سرزمین‌های فلسطینی را به تدریج وارد مرحله‌ ای از هرج و مرج و برخوردهای خونین داخلی کرد تا اینکه به ابتکار عربستان سعودی، دو گروه رقیب در مکه گرد هم آمدند و برای تشکیل دولت وحدت ملی به توافق رسیدند.

دولت وحدت ملی به ریاست آقای هنیه تشکیل شد، اما پس از شروع دوباره درگیری‌ های داخلی و تسخیر نوار غزه توسط نیروهای حماس که رهبران فتح آن را "کودتای خونین" خواندند، از هم پاشید و پس از آن دو دولت مجزا از هم یکی در کرانه غربی به ریاست آقای عباس و نخست وزیری سلام فیاض و دیگری در نوار غزه به ریاست اسماعیل هنیه تشکیل شد.

این دو دولت هر کدام دیگری را غیر قانونی می‌دانند، اما جامعه بین‌المللی دولت تحت ریاست محمود عباس را به رسمیت می ‌شناسد.

در حال حاضر، دولت تحت رهبری محمود عباس مذاکرات صلح با اسرائیل را از سر گرفته است، اما حماس با نفی مشروعیت دولت او برای مذاکره، می‌ کوشد تا موقعیت خود را به عنوان یک طرف فلسطینی غیر قابل انکار به اثبات برساند.

حماس در حال حاضر به غیر از شلیک موشک از قلمرو تحت کنترل خود در نوار غزه به خاک اسرائیل که سبب بحران در این منطقه شده است، ظاهرا اقدام مهم دیگری در جهت ناکام گذاشتن مذاکرات صلح بین دولت محمود عباس و اسرائیل نمی‌تواند انجام دهد، اما استراتژی مقابله جویانه این گروه و کنترل نوار غزه توسط آن، همواره بهانه‌ لازم را در اختیار دولت اسرائیل برای ضعیف شمردن آقای عباس و در نتیجه عدم اعطای امتیازات لازم به او در گفتگوهای صلح فراهم می ‌کند.