سالگرد استقلال تاجیکستان؛ سیاست خارجی دوشنبه تا کجا مستقل است؟

نهم سپتامبر استقلال تاجیکستان ۲۹ ساله می‌شود. ۲۹ سال پیش در پی فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی که تاجیکستان یکی از پانزده جمهوری آن بود، مقام‌های وقت در دوشنبه تحت فشار شرایط پیش‌آمده اعلامیۀ استقلال این کشور را امضا کردند. در پی آن، تاجیکستان دچار جنگ داخلی شد که پنج سال به درازا کشید و بنا به آمار رسمی، بیش از شصت هزار تن از مردم این کشور جان دادند. در طول همان سال‌های پرحادثه بود که تاجیکستان باید سر پای خود می‌ایستاد و سمت‌وسوی خود را در عرصۀ جهانی پیدا می‌کرد.

تاجیکستان طی سال‌های اخیر در سیاست خارجی خود اصول "درهای باز" را پیشه کرد و به گفته مقام‌های این کشور در امر تطبیق و پیاده‌سازی آن "کامیاب" شده است. آنها می‌گویند انتخاب سیاست "درهای باز" و چندجانبه‌گرایی به تحکیم جایگاه این کشور در عرصۀ بین‌المللی مساعدت کرده است.

ولی بسیاری از تحلیلگران، سیاست خارجی تاجیکستان و همکاری‌های این کشور به‌ویژه با ابرقدرت‌های جهان را کـَـلـَـوَنده (پُرنوسان) و نااستوار ارزیابی می‌کنند.

برای نمونه، در دهۀ ۱۹۹۰ و اوائل ۲۰۰۰ سیاست خارجی تاجیکستان، بتمام رو به روسیه بود. اما پس از سال ۲۰۰۲، به‌ویژه در پی آغاز کارزار نظامی غرب در افغانستان و ورود نیروهای آمریکا و اروپا به منطقه، اندکی گرایش "دوشنبه" به سوی غرب مشاهده شد. و اکنون چین در اولویت‌های سیاست خارجی تاجیکستان قرار دارد.

از دید برخی از کارشناسان، این کلوندگی (نوسان) و مسیر ناهموار، برای کشور کوچکی چون تاجیکستان که موجودیت اقتصادی‌اش وابسته به واردات خارجی است، خطراتی را دربر دارد و حتی ممکن است تاجیکستان را به عرصۀ رقابت‌ها میان قدرت‌های بزرگ تبدیل کند.

پرویز ملاجانف، تحلیلگر مستقل مسائل تاجیکستان، بر این باور است که در همکاری و مناسبت با قدرت‌های بزرگ، به‌ویژه روسیه و چین، مراعات تعادل و توازن حتمی است. به نظر او واگذاری امکانات و امتیازات بسیار به چین که اشتها و اشتیاق زیادی برای دستیابی به جایگاهی برتر در جهان دارد، نمی‌تواند عاقبت خوبی برای تاجیکستان داشته باشد:

"گرایشِ بیش از اندازۀ تاجیکستان به چین، به سود دولتداری تاجیکان نیست. منفعت‌های راهبردی چین با منفعت‌های تاجیکستان به عنوان یک کشور آزاد و مستقل، سازگاری ندارد. در سال‌های نزدیک تاجیکستان باید صنایع بیشتری را راه‌اندازی کند، چونکه بدون این تلاش‌ها برگرداندن مهاجران کاری به وطن و بالا بردن سطح زندگی مردم کاملاً امکان‌ناپذیر به نظر می‌رسد. اما چین به تاجیکستان به چشم منبع اشیاء اولیه یا خام و همین‌طور به عنوان بازار فروش فرآورده‌های چینی نگاه می‌کند. عملاً چین علاقه‌مند نیست که تاجیکستان، اقتصادی مستقل داشته باشد و صنایع مدرن راه‌اندازی کند. این در حالی است که بدهی دولتی تاجیکستان به چین سال تا سال بیشتر و بیشتر می‌شود. اگر تاجیکستان سیاست فعلی خود در قبال چین را ادامه دهد، در دهسالۀ بعدی، خطرات جدی، آیندۀ دولتداری تاجیکستان را تهدید می‌کند".

هرچند مقام‌های تاجیکستان در صحبت‌های رسانه‌ای خود بدهی دولتی به چین را خطر به شمار نمی‌آورند، خود رئیس‌جمهور امامعلی رحمان در نامه‌ای از همتای چینی‌اش خواست که در بازپرداخت این بدهی و بهره آن، برایش تخفیفی قائل شود.

از سوی دیگر، مسئولان دولت تاجیکستان به این نکته هم اشاره می‌کنند که سیاست "درهای باز" دقیقاً با هدف جلب سرمایه به کشور اتخاذ شده است. ولی هم‌زمان تأکید می‌کنند که کمک‌های اقتصادی و سرمایه‌گذاری، نباید بهانه یا سبب مداخلۀ قدرت‌های خارجی در امور داخلی تاجیکستان شود. البته، در بیشتر لفاظی‌های رسمی چنین به نظر می‌آید که دولت تاجیکستان بیشتر از احتمال مداخله آمریکا و اروپا در امور خود نگران است، تا چین. شاید به این دلیل که غرب پیوسته تاجیکستان را به نقض حقوق بشر و برگزاری انتخابات ناآزاد و نامنصفانه، نبود دادگاه مستقل و سرکوب دیگراندیشان متهم کرده است، در حالی که چین کاری به این کارها ندارد.

به باور برخی دیگر از کارشناسان، تعبیر سیاست "درهای باز" را مقام‌های تاجیک از بیرون، از آمریکا وارد کرده‌اند و به تشویق آمریکایی‌ها هم آن را آزموده‌اند. سال ۲۰۰۴ تاجیکستان روسیه را واداشت که نیروهای مرزبانی‌اش را بعد از بیش از صد سال استقرار در مرز میان تاجیکستان و افغانستان، از منطقه خارج کند. در پی آن بود که اروپا و آمریکا برای کمک به حفظ و حراست از این مرز طرح‌های چندمیلیون دلاری به اجرا گذاشتند. اما با وجود این، تاجیکستان قرارگاه لشکر ۲۰۱ ارتش روسیه در دوشنبه را به عنوان "پایگاه نظامی" شناسایی کرد و افزون بر این، پایگاه رصد فضایی موسوم به "اوکنو" (پنجره) در شهرستان نارَک را هم در اختیار روس‌ها قرار داد. پایگاهی که تا چهل هزار کیلومتر در فضا را زیر نظر دارد.

بیشتر بخوانید:

بدین جهت، شماری از کارشناسان معتقدند که مشکل است سیاست خارجی فعلی تاجیکستان را چندسویه یا چندجانبه‌گرایی بنامیم. چون در سال‌های اخیر نه همۀ سمت‌وسوهای این سیاست به یک اندازه رشد و توسعه کرده است. یعنی در یک دهۀ اخیر مناسبات تاجیکستان با چین و برخی از کشورهای عرب خلیج فارس خیلی رواج و رونق یافته و به سمت‌های دیگر سیاست خارجی کمتر توجه شده است. از سوی دیگر، امروزه در اطلاعات و بیانات رسمی، ایران را چون یکی از دشمن‌های اصلی تاجیکستان نام می‌برند.

این در حالی است که از دید بسیاری از کارشناسان مستقل، کمک‌های روسیه و چین به تاجیکستان معمولاً مغرضانه بوده یا تاوانی دربر داشته است، در حالی که کمک‌های آمریکا و ایران توانسته است به تحکیم استقلال این کشورِ همچنان نوپا مساعدت کند. مثلاً نقب (تونل) "استقلال" ساختۀ ایران که به بهره‌برداری رسید، مرکز تاجیکستان را با شمال کشور وصل می‌کند و اهمیت راهبردی دارد. و یا احداث نیروگاه آبی سنگ‌توده-٢ که ایران سرمایه‌گذاری کرد، بحران نیرو در تاجیکستان را بطور قابل توجهی کاهش داد. یا پل موسوم به "دوستی" که با سرمایه آمریکا بین تاجیکستان و افغانستان بر فراز رود آمو ساخته شد، روابط بازرگانی تاجیکستان را با جنوب آسیا به‌مراتب تسهیل کرد.

مهمان‌شاه شریف‌زاده، تحلیلگر مسائل تاجیکستان، می‌گوید آن نوع سیاست خارجی که کشور، تمامیت ارضی و استقلال آن را در معرض خطر قرار دهد، باید از بیخ و بن دگرگون شود:

"فکر می‌کنم امروز نه تنها زمان بازنگری این سیاست فرا رسیده، بلکه وقت آن است که به ریشه‌های سیاست در تاجیکستان رسیدگی شود. کسانی که از سیاست توهمی "درهای باز" دم می‌زنند، به‌ویژه رایزنان سیاسیِ نزدیک به قدرت، باید تعجیلاً عوض شوند."

اشارۀ این کارشناس تاجیک به پیامدهای واگذاری امتیاز و امکانات هنگفت به چین است که اکنون با تاجیکستان وارد منازعه مرزی تازه‌ای شده است. اخیراً در رسانه‌های چین مطالبی منتشر شد مبنی بر این که استان خودمختار کوهستان بدخشان تاجیکستان باید متعلق به قلمرو چین باشد. این در حالی است که سال ٢٠٠٣ تاجیکستان ۱۱۵۸ کیلومتر مربع از این منطقه را در اختیار چین گذاشت و اعلام کرد که منازعۀ مرزی میان دوشنبه و پکن برای همیشه فیصله شده است.

استان خودمختار کوهستان بدخشان بیش از ٤٠ درصد قلمرو تاجیکستان را تشکیل می‌دهد. بنا به گزارش روزنامۀ واشنگتن پست، اینک پنج سال است که صدها تن از نظامیان چین در شهرستان مُرغاب این استان مستقر شده‌اند. معلوم نیست که اسناد حقوقی استقرار این نیروها در چه سطحی تعیین شده و این نیروها از چه وضعیت حقوقی برخوردارند و آیا این هم از پیامدهای سیاست "درهای باز" است یا چیزی دیگر.

اما به باور بسیاری از کارشناسان، استقرار نیروهای چینی در تاجیکستان نمی‌توانست بدون موافقت روسیه صورت بگیرد و اینکه روس‌ها برای جلوگیری از نفوذ غرب به‌ناچار با حضور نظامی چین در حیاط خلوت خودشان موافقت کرده‌اند.

با توجه به حضور نافذ روسیه در سیاست خارجی تاجیکستان بسیاری از کارشناسان معتقدند که سیاست خارجی دوشنبه همچنان در نوسان است و عامل تعیین‌کنندۀ آن همچنان کرملین است؛ آن سیاست چه "درهای باز" باشد و چه بسته.