انتخابات عراق؛ پیشتازی صدر و افول نخست‌وزیر

انتخابات اخیر عراق که در ۲۲ اردیبهشت جاری برگزار شد نتایج غافلگیرکننده‌ای برای همه طرف‌های درگیر در انتخابات داشت. هر چند هنوز نتیجه قطعی اعلام نشده اما گزارش‌ها حاکی از پیشتازی ائتلاف موسوم به سائرون به رهبری مقتدی صدر، روحانی شیعه است.

نخست آن که تعداد شرکت‌کنندگان در انتخابات به شکل روشنی نسبت به انتخابات سابق کاهش نشان داد. در این انتخابات تنها ۴۴,۵۲ درصد از واجدان شرایط به پای صندوق‌های رأی رفتند. این در حالی است که انتخابات سال ۲۰۰۵ شاهد مشارکت ۷۹ در صدی بود و انتخابات ۲۰۱۰ و ۲۰۱۴ نیز به ترتیب ۶۲,۴درصد و ۶۰درصد افراد مشارکت کردند.

کاهش مشارکت، حاوی پیام روشنی به سیاستمداران عراق داشت که مردم از استمرار ناکامی در ایجاد یک دولت کارآمد و اصلاح ساختار دولت و برقراری استقرار سیاسی و اقتصادی ناامید شده و امیدی در احزاب و شخصیتهای سیاسی موجود نمیبینند.

نتایج شمارش آرا نیز حاوی تحولات غافلگیرکننده مهمی بوده است. از بین بالای ۹۰ در صد آرای شمارش شده در بیش از ۱۵ استان از بین ۱۸ استان عراق، لیست انتخاباتی مقتدی صدر تحت عنوان "سائرون" بیشترین آرا و کرسی‌های پارلمان را به خود اختصاص داد.

مقتدی صدر در این انتخابات با حزب کمونیست عراق و برخی دیگر از جریان‌های سکولار ائتلاف کرده بود. وی از سال ۲۰۱۵ به همراه شرکای کمونیست و سکولارش اعتراضات خیابانی گسترده‌ای را علیه گسترش فساد در دولت عراق و ناکارآمدی حکومت رهبری می‌کرد.

ائتلاف سائرون حدود ۵۴ کرسی در پارلمان را به دست خواهد گرفت و احتمالا بزرگترین ائتلاف پیروز در انتخابات خواهد بود و در نتیجه شانس بیشتری برای به دست گرفتن دولت آینده و تعیین نخست وزیر را داراست.

مقتدی صدر پس از اعلام پیروزی‌اش در نتایج اولیه انتخابات به تشکیل حکومت تکنوکرات متشکل از احزاب میانه‌رو دعوت کرد.

بیشتر بخوانید

از دیگر نتایج غافلگیرکننده این انتخابات، پیروزی یک کاندیدای زن از حزب کمونیست عراق در شهر نجف بود. این پیروزی با هیچ گونه مخالفت یا اعتراض شخصیتهای دینی و مذهبی نجف مواجه نبود و کاندیدای مذکور نیز با هیچ گونه تعرض یا محدودیتی در زمان تبلیغات انتخاباتی مواجه نگشت.

ائتلاف نصر به رهبری حیدر عبادی، نخست وزیر فعلی علی‌رغم کاهش آرا در مناطق شیعی، در استان سنین‌شین نینوا که مرکز آن موصل پایتخت داعش بود بیشترین آرا را کسب کرد و در صدر لیستهای پیروز قرار گرفت. تصور این که یک حزب سیاسی به رهبری چهره‌‎ای شیعی در استانی سنی‌نشین آرای قابل توجهی کسب کند در گذشته محال به نظر می‌رسید. این تحول نشانگر ضعف جریان فرقه‌گرایی در عراق و پویایی حرکت سیاسی در آن کشور است.

جریان فتح شامل شبه‌نظامیان طرفدار ایران نیز در استان‌های شیعی آرای قابل توجهی کسب کرده‌اند و در رتبه دوم پس از جریان صدر قرار گرفته‌اند.

مشارکت این گروه‌ها در انتخابات با مخالفت جدی آیت‌الله علی سیستانی مواجه شده بود. وی از همه گروه‌های نظامی شرکت‌کننده در جنگ علیه داعش خواسته بود که از مشارکت در انتخابات پرهیز کرده و سابقه مبارزاتی خود را وسیله کسب منافع سیاسی قرار ندهند.

از این رو اغلب گروه‌های حشد شعبی از جمله گروه‌های نزدیک به سیستانی و گروه نظامی مقتدی صدر از مشارکت در انتخابات پرهیز کردند. اما گروه‌های طرفدار ایران و به طور خاص سازمان بدر، عصایب اهل حق و کتایب حزب الله، توصیه‌های آیت‌الله سیستانی را نادیده گرفته و لیست فتح را تشکیل دادند.

این لیست در حدود ۴۴ کرسی را به خود اختصاص داده و نقش مهمی در مذاکرات تشکیل حکومت آینده خواهند داشت.

گروههای سنتی در صحنه سیاسی عراق از جمله حزب الدعوه به رهبری نوری مالکی، نخست وزیر سابق و جریان حکمت به رهبری عمار حکیم و مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق افول قابل توجهی داشتند.

مجلس اعلا به احتمال بسیار هیچ کرسی‌ای را از آن خود نخواهد کرد و از پارلمان آینده عراق خارج خواهد شد.

ائتلاف دولت قانون به رهبری نوری مالکی حدود ۲۵ کرسی را از آن خود خواهد کرد. این ائتلاف در انتخابات ۲۰۱۰ و ۲۰۱۴ در حدود ۱۰۰ کرسی را از آن خود کرده بود. و اما عمار حکیم از کمتر از بیست کرسی برخوردار خواهد شد.

در بین احزاب و جریانهای سنی نیز دو جریان اصلی شرکت‌کننده، یعنی "ائتلاف وطنیه" به رهبری ایاد علاوی و "القرار العراقی" به رهبری اسامه نجیفی، رئیس پارلمان سابق پا به پای هم در استان‌های سنی‌نشین رقابت می‌کنند.

احتمال ائتلاف این دو جریان تحت عنوان یک جبهه سنی واحد به جهت اختلافات بسیار و شدید بینشان بسیار بعید به نظر می‌رسد که این نیز نشانه دیگری از ضعف فرقه‌گرایی مذهبی در عراق است.

صحنه سیاسی کردستان عراق شاهد تحول جدی‌ای نبوده است و دو حزب سنتی کردها یعنی اتحاد میهنی و حزب دموکرات علی رغم وجود اپوزسیون قدرتمندی متشکل از حزب گوران و حزب تازه تاسیس شده برهم صالح، نخست وزیر سابق کردستان تحت عنوان ائتلاف دموکراسی و عدالت، هم چنان در صدر لیست قرار دارند.

بنا به نتایج اعلام شده تا کنون که اکثریت حدود ۹۰ در صد مجموع آرا را شامل می‌شود، دو سناریو می‌توان برای تشکیل حکومت آینده تصور کرد: سناریوی نخست ائتلاف جریان صدر با ائتلاف حیدر عبادی و بخشی از سنی‌ها و کردها برای تشکیل حکومت است. سناریوی دوم ائتلاف جریان فتح با دولت قانون نوری مالکی و گروهی از سنی‌ها و کردهای نزدیک به ایران است.

سناریوی نخست به جهت برخورداری طرفهای شریک از آرای بیشتری از شانس بالاتری برخوردار است؛ اما نهایت امر دخالت‌های طرفهای خارجی فعال در عراق و به شکل خاص ایران و آمریکا ممکن است که سرنوشت مذاکرات تشکیل حکومت آینده را تغییر دهد.