سرزم؛ شهر بازرسته از زیر خاک

امروز با حضور امامعلی رحمان، رئیس‌جمهور تاجیکستان، در شمال این کشور از ۵۵۰۰ سالگی شهر سَرَزم تجلیل شد.

کووید-۱۹ آمد و همۀ جشن‌های دولت تاجیکستان که پیشاپیش برنامه‌ریزی شده بود، مختل شد. حتی جشن استقلال کشور در طول ۲۹ سال استقلال از ترس همه‌گیری کرونا برگزار نشد، تا شاید جلو گسترش این بلا گرفته شود.

اما مراسم ۵۵۰۰ سالگی شهر سَرَزم برگزار شد. سرزم، یکی از پایتخت‌های سُغد باستان بود و شهری عظیم در دوران باستان که بنا به آثار مکتوب ۵۵۰۰ ساله شد و امامعلی رحمان، رئیس‌جمهور تاجیکستان، علیرغم محدودیت‌های کرونایی به آن‌جا رفت و خاطرۀ سَرَزم را پاس داشت. این مراسم در شهر پنجیکت در ۳۰۰ کیلومتری شمال شهر دوشنبه برگزار شد.

در سال ۲۰۱۸ دولت تاجیکستان تصمیم گرفت که پنج هزار و پانصد سالگی این یکی از نخستین شهرهای منطقه را جشن بگیرد و برای تجلیل از این مناسبت بودجه‌ای معادل شش میلیون دلار کنار گذاشته بود.

سرزم چیست؟

سَرَزم، از نخستین یادگارهای شهرنشینی در آسیای میانه در کل و به‌ویژه در تاجیکستان است. بنیاد آموزشی و علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد (یونسکو) در سال ۲۰۱۰ "سَرَزم" را بر فهرست میراث فرهنگی بشریت افزود. یونسکو تصمیم گرفته بود که امسال زُبدگان تاریخ‌شناسی و باستان‌شناسی و دانشمندان مربوطۀ دیگر از سراسر جهان در سرزم گردهم آیند و قدمت این شهر کهن را تجلیل کنند. اما کووید-۱۹ جلو تجلیل از هزاره‌های پیشین را گرفت.

شهر باستانی "سرزم" را برخی از پژوهشگران "پُمپئی شرق" یا "فلورانس کوچک" نامیده‌اند. محققان و حفاران بومی سرزم اما آن را یک شهر بزرگ بازمانده از عصر حجر می‌دانند.

به گفته پروفسور یوسف‌شاه یعقوب‌شاه، باستان‌شناس سرشناس تاجیک که در مورد سرزم، سررشته‌ای دارد، این شهر در هزاره‌های چهارم و سوم پیش از میلاد ساخته شده و پیشرفت کرده؛ یک شهر صنعتی بوده و کارخانه‌های پردازش آهن و برنز داشته است. او می‌گوید فرآورده‌های سرزم به شهرهای دیگر خراسان و باختر و در کل، ماوراءالنهر و خاور میانه صادر می‌شده است.

در میان بقایاء این شهر باستانی، باروهایی را می‌بینیم که از خشت ساخته شده‌اند. پروفسور یعقوب‌شاه دربارۀ این شهر نادر کهن می‌گوید:

"یکی از نشانه‌های شهر بودنِ سَرَزم، مساحت آن است. سرزم، حدود صد هکتار زمین را دربر می‌گیرد. البته، برای یک شهر باستانی، پنج هکتار زمین هم کافی بود. دو این که در سرزم آتشدان‌های ابزارسازی کشف شده‌اند. این به آن معناست که در سرزم باستانی سفالگران حرفه‌ای کار می‌کرده‌اند. سفالگران حرفه‌ای، هنرمندان پیشه‌ور از نشانه‌های بارز این شهر بودند. در این‌جا معبد آتش پیدا شده است و موجودیت آتشکده هم نشانه‌ای دیگر از شهر بودن "سرزم" است. همچنین در شهر سرزم گنجینه‌ای هم کشف شده است".

باستان‌شناسان دربارۀ سرزم می‌گویند که این شهر-کشور در دوره‌های مختلف تاریخ زیر فرمان افراد جداگانه و گاه یک نفر بوده است. به‌ویژه پس از کشف گور بانوی معروف به "ملکۀ سرزم" این گونه اندیشه‌ها فزونی گرفته است. و حالا چون صحبت از "ملکۀ سرزم" شد، این را هم بگوییم که دولت‌شاه محمودف، تاریخدان مقیم دوشنبه کشف و بازیافت پیکر ملکه سرزم را "ارزشمندترین بازیافتۀ تاریخی" می‌داند که "از میان نگاره‌های سرزم" به دست آمده است.

دربارۀ دین و آیین و گرایش‌های اعتقادی مردم سرزم و روستاهای پیرامون آن باستان‌شناسان اندیشه‌های گوناگونی بیان کرده‌اند. عبدالرئوف رزاقف، باستان‌شناس و رهبر برنامۀ "پایگاه باستان‌شناسی سرزم" که سال‌هاست سرگرم حفر و پژوهش سرزم است، بر این باور است که سرزمی‌های باستان، پیرو اشو زرتشت بوده‌اند و نشان‌های مذهبی مردم ناحیه، زرتشتی بوده و نشان‌هایی از "مزداپرستی" در این‌جا به مشاهده رسیده است.

اما "اَدَش ایستد"، نویسنده و پژوهشگر تاجیک در شهر سمرقند، بر این باور است که سرزمیان، پیرو آیین میترا بوده‌اند که خود آقای ایستد به این آیین توجه خاصی دارد:

"سرزمیان پس از کندن گور در آن هیزم گذاشته آتش می‌افروخته‌اند و بعدِ خاموش گردیدن آتش، میت را به آن‌جا می‌گذاشتند. بعد از خاکسپاری روی گور باز یک بار آتش می‌افروختند. این بیانگر آن است که از آتش همچون بیرون‌رانندۀ نیروهای بدی استفاده می‌شده است. باستان‌شناسان در سَرَزم شش نیایشگاه پیشازرتشتی پیدا کرده‌اند. دوتای آنها ۵۳۰۰ تا ۵۵۰۰ سال قدمت دارند. نیایشگاه‌ها طرح و ساختار خاصی دارند و از یک تالار کلان و چند حُجره عبارتند. آتشگاه‌های گِرد در میانۀ تالارها قرار دارند و صورت خورشید را تجسم می‌کنند. گودی آتشگاه‌ها پر از خاکستر است و دیوار آن از شعله‌های آتش پخته است. یعنی آتش در این‌جا همیشه فروزان بوده است. دیوارهای یکی از معبدها سرخ‌رنگ است که نشان قربانی کردن چاروا (دام) به پیشگاه مهر، خداوند آفتاب است. یکی از نیایشگاه‌ها از چند دایره عبارت است و شکل خورشید را گرفته است. این بنا را عبدالله جان اسحاقی "معبد آفتاب" نامیده بود".

عبدالله جان اسحاقی کیست؟

سَرَزم تاریخی شاید زیر غبار تاریخ ناپدید می‌ماند و به تمام فراموش می‌شد، اگر یک مرد روستایی با دخترش از آثارخانه (موزه) شهر پنجیکت بازدید نمی‌کرد و یک تبرچه برنجی را آن‌جا نمی‌دید و به راهبلد موزه آثارخانه نمی‌گفت که تبرچۀ مشابهی را او به هنگام کندن پایبست خانه‌اش از زیر خاک درآورده است.

این اتفاق شگرف پاییز سال ۱۹۷۶ میلادی رخ داد. راهبلد پدر و دختر عبدالله جان اسحاقی، تاریخدانِ باستان‌شناس بود. داستانی که "عاشورعلی تیلانف" و دخترش جمیله تعریف می‌کردند او را چنان به وجد آورد که افتادن سیب از شاخه درخت، اسحاق نیوتن را!

عبدالله جان اسحاقی دنبال آن تبرچۀ برنجی را گرفت و نخستین پژوهشگری شد که کندوکاو سرزم را آغاز کرد و سرانجام مژدۀ کشف میراث بزرگ تمدن باستانی سُغدیان را به جهانیان رساند.

شیدای فرانسوی سرزم

بعد از آن باستان‌شناسان، گروه گروه از اقصی نقاط جهان به منطقه کوچک پنجیکت سرازیر شدند؛ از آمریکا و روسیه و فرانسه و آلمان و ایتالیا و غیره. اما به نوشتۀ توردی صالح‌زاده، روزنامه‌نگار تاجیک، یکی از این دانشمندان بیشتر از همه زندگی‌اش را وقف پژوهش سرزم کرد: "رولاند بِزِنوال" از فرانسه. عشق و علاقۀ بزنوال به تاجیکستان و فرهنگ و تاریخش به اندازه‌ای بود که پسرش را "فرهاد" و دخترش را "شیرین" نامید و فارسی را به حد اعلا فرا گرفت. رولاند بزنوال به‌ویژه دلباختۀ سرزم بود و ماه سپتامبر ۲۰۱۴ او همین‌جا در حال تحقیق و حفاری جان به جان‌آفرین تسلیم کرد.

به گفته توردی صالح‌زاده، رولاند بزنوال در سرزم کار یک پژوهشگاه را یک‌تنه انجام می‌داد و زمینه سفرهای تحقیقاتی و علمی مشترک دانشمندان تاجیکستان و فرانسه به سرزم را فراهم می‌کرد.

ویرانه‌های شهر باستانی سرزم در ۱۵ کیلومتری شهر پنجیکت تاجیکستان و ۴۵ کیلومتری شهر سمرقند ازبکستان واقع است. مساحت سرزم ۱۳۰ هکتار را دربر می‌گرفت که اکنون تنها ۳۷ هکتار آن باقی است و ۱۷ هکتارش میراث فرهنگی یونسکو به شمار می‌آید.

از این رو سرزم، برای دولت تاجیکستان که به تقویت روحیه و خودشناسی ملی نیاز دارد، از اهمیت خاصی برخوردار است. و شاید به همین دلیل باشد که سفر اماملی رحمان به پنجیکت با تدابیر امنیتی بسیار گسترده، علی‌رغم همه‌گیری کووید-۱۹ لغو نشد.