الیشا شمسیان

معنای کلمه‌ی حنوکا (Hanukkah) افتتاح يا گشايش است و به عيدی نسبت داده شده است که در سال ۱۶۵ قبل از ميلاد پس از گشايش بيت هميقداش و آزادی اورشليم توسط حشمونائيم از تصرف يونانی‌ها مرسوم گرديد.

اين عيد از ۲۵ ماه عبری کيسلو شروع می‌شود و هشت روز ادامه دارد. در اين هشت روز در منورا مخصوص (حنوکيا) شمع روشن می‌کنند تا معجزه عيد حنوکا يادآوری شود.

پس از آبادی بيت هميقداش دوم، حدود سال ۳۰۰ قبل از ميلاد قدرت جديدی از اروپا کم کم پا گرفت که کليه امپراطوری زمان خويش را به چالش می‌کشيد و اين پديده جديد قدرتی نبود به جز قدرت فاتحان يونانی و تمدنی که به عنوان هلنيسم ناميده شد.

اين قدرت جديد برای اولين بار قسمت بزرگی از آسيا را تسخير نمود که از آن جمله حکومت يهودا در سرزمين مقدس بود.

تهاجم يونانيان به کشور يهودا يک تهاجم نظامی و جنگ کلاسيک نبود بلکه تهاجم به فرهنگ و آداب و رسوم و اعتقادات دينی و مذهبی يک قوم بود.

پس از حکمرانی يونانيان بر سرزمين يهودا (اسرائيل)، حاکميت آنان تاثيرات متفاوتی بر يهوديان گذاشت. فرهنگ و تمدن يونان به خاطر ظرافت و زيبايی ظاهری خود فکر گروهی از يهوديان را به خود معطوف داشت.

تهاجم يونانيان به کشور يهودا يک تهاجم نظامی و جنگ کلاسيک نبود بلکه تهاجم به فرهنگ و آداب و رسوم و اعتقادات دينی و مذهبی يک قوم بود.

يونانيان به وجود خدای حقيقی و يکتا اعتقادی نداشتند و برای هر پديده‌ای يک خدا و الهه خاصی را می‌پرستيدند. ولی در زمينه‌های مختلف مانند هنرهای زيبا، فلسفه، ادبيات و علوم ديگر پيشرفت‌های شايان توجهی کرده بودند که متاسفانه گروهی از يهوديان آن زمان تحت تاثير فرهنگ و آداب و رسوم يونانيان قرار گرفتند و کليه کارهای آنان را الگو و نمونه کارهای خويش قرار دادند و از فرهنگ و رسوم خويش دست برداشتند که تاريخ به اين دسته، لقب هلنيست (پيروان فرهنگ و تمدن يونان) داده است.

در مقابل افکار و اعتقادات "هلنيست"ها گروهی از يهوديان به مبارزه برخاستند که مشهور به "حَسيديم" می‌باشند و به تورات و حفظ و اجرای فرامين آن ايمان کامل داشتند. حسيديم به معنی پارسايان و پرهيزکاران است.

در زمانی که کشور کوچک يهود تحت سلطه سلوکيان سوريه قرار داشت، پادشاهی يونانی به نام آنتيوخوس به پادشاهی رسيد و زمام امور کشور را به دست گرفته و سعی داشت يهوديت را به طور کامل از ريشه قطع نمايد و به جای آن فرهنگ و آداب و رسوم يونانی را جايگزين نمايد. در اين راستا اولين و زشترين عملی که انجام داد صدور فرمانی بود که به موجب آن معبد بيت هميقداش به معبد زئوس (خدای يونانيان) تبديل می‌شد.

سربازان آنتيوخوس مجسمه‌ی زئوس را به درون معبد بردند و به افتخار خدای خود، قربانگاهی در آنجا بنا نموده و کليه‌ی يهوديان را مجبور به پيروی از مراسم و رسوم خود کردند. ولی گروه کثيری از يهوديان با فرار به اطراف اورشليم و پنهان شدن در کوه‌ها و غارها تصميم گرفتند در حفظ ايمان خويش بکوشند و از فرمان‌ها و قوانين يونانيان سرباز زنند. در اين راه جهت مقدس نمودن نام خدا بسياری از يهوديان با فجيع‌ترين وضعی به شهادت رسيدند که معروف‌ترين آنها، زنی يهودی به نام "حنا" و هفت پسرانش می‌باشد که به دليل تعظيم نکردن به خدای يونانيان همگی کشته شدند.

زمانی که معبد بت‌هميقداش به عبادتگاه زئوس تبديل شده بود، يکی از روحانيون بزرگ يهود به نام "متتيا حشمونايی" به همراه پنج پسرانش از اورشليم گريخت و در روستايی در شمال به نام "موديعين" سکونت يافت. وی در آنجا پس از جمع نمودن گروهی از يهوديان، اولين شورش خويش را عليه امپراطوری قدرتمند و نيرومند آنتيوخوس شروع نمود و به پيروزی‌های چشمگيری هم نايل آمد.

پس از مرگ متتيا، يکی از فرزندانش به نام يهودا، فرماندهی يهوديان را عليه يونانيان به دست گرفت. وی به علت ضربات مهلک و کوبنده‌ای که به دشمنان وارد ساخته بود بعدها به نام يهودای مکابی يعنی "يهودای کوبنده" شهرت يافت.

او جمله‌ای معروف از تورات را به معنی "چه کسی در حد توانايی توست ای خدا" سرلوحه‌ی خود قرار داد. بلاخره پس از جنگ‌های متوالی و دشوار، يهودای مکابی و يارانش موفق شدند در سال ۱۶۵ قبل از ميلاد به اورشليم وارد شده و با شادی و هلهله به بت‌هميقداش دست يابند. ولی با ديدن آن همه بی‌حرمتی که يونانيان بر معبد بت هميقداش انجام داده بودند شادی آنان به حزن و اندوه تبديل شد، و کليه‌ی ظروف و مکان‌های مقدس ناپاک گشته بود.

ولی آنان به اميد و توکل خدا و با کمک يکديگر موفق شدند بت‌هميقداش را پاک و مقدس کنن و ظروف تازه‌ای بسازند. ولی هنگامی که خواستند "منورا" يعنی شمع‌دان هفت شاخه طلا که بايد شب و روز در بت‌هميقداش روشن باشد را بيافروزند، تنها يک ظرف کوچک روغن زيتون که ممهور به مهر کاهن اعظم بود و از دسترس يونانيان دور مانده بود پيدا کردند و به خيال اين که اين روغن پاک به سختی ممکن است تا پايان شب دوام بياورد، منورای بزرگ را روشن نمودند. اما بر اثر معجزه‌ی الهی آن مقدار کم روغن پاک به مدت هشت شبانه روز دوام يافت و تا زمانی که آنها مجددا موفق به تيه روغن مطهر شدند، منورای بزرگ روشن ماند.

در روز ۲۵ ماه عبری کيسلو در همان ايامی که آنتيوخوس ستمگری عليه يهوديان را آغاز کرده بود معبد بت‌هميقداش به دست مکابيان مومن مجددا افتتاح شد.

امروزه يهوديان سراسر جهان، در ۲۵ ماه عبری کيسلو جشن "حنوکا" را به مناسبت افتتاح مجدد معبد بت‌هميقداش به دست مکابيان در سال ۱۶۵ قبل از ميلاد جشن می‌گيرند. و به مدت هشت شبانه روز در منورا (شمع‌دان مخصوص) شمع روشن می‌کنند. هنگام روشن کردن شمع‌ها دو دعای ويژه گفته می‌شود: يکی دعای روشن کردن شمع‌های حنوکا و ديگری دعای "که برای پدران ما معجزه‌ها کرد". پس از روشن کردن شمع‌ها ترانه‌ی "خداوند صخره نجات من است" خوانده می‌شود.