اليشا شمسيان

ارامنه پس از استقرار در جلفای اصفهان در صدد ساختن تاسيسات اجتماعی و بناهای مذهبی خود برآمدند و با سرمايه‌های نقدی و خودياری مردم، کليسای وانک را نظير کليسايی که در جلفای قديم (کنار رود ارس) با همان نام سورپ آمناپرگيج (نجات دهنده‌ی همگان) وجود داشت، ساختند.

پنجاه سال پس از سکونت آنان در جلفای اصفهان يعنی در سال ۱۶۵۵ به سعی و اهتمام "داويد وارتاپد" پيشوای روحانی ارامنه جلفا در محل نمازخانه‌ی موقت وانک معبد مجلل و با شکوه کنونی را بنا کردند.

ساخت بنای فعلی کليسای وانک ۹ سال به طول انجاميد و در سال ۱۶۶۴ ميلادی به پايان رسيد. مصالح ساختمانی و معماری اين کليسا با کليساهای سنگی ارمنستان فرق دارد به طوری که بنای آن با استفاده از مصالح ساختمانی محلی يعنی خشت‌خام ساخته شده، ولی در جای‌جای آن با کاشی‌های منقش به فرشته‌های بال‌دار تزئين شده است. در پايين قسمت‌هايی از ديوار کليسا به طور با شکوهی با نقاشی‌های رنگ و روغن، گچ کاری و تزئينات ديواری منقوش شده است.

گنبد دايره‌وار مانند گنبدهای مساجد است. نمای بيرونی آن از آجر پخته می‌باشد و نمای داخلی گنبد به رنگ لاجوردی که با تصاوير مذهبی و تزئينات گلبوته و طلاکاری آذين شده است. دور تا دور گنبد هشت پنجره وجود دارد. در فاصله‌ی ميان آنها تصاويری از آفرينش آدم و حوا، خوردن ميوه ممنوعه، مرگ هابيل و … ديده می‌شود. در محل سرودخوانان کليسا جای چهار تصوير همراه با گلبوته‌هايی در اطراف آن به چشم می‌خورد که در آنها شکنجه‌ی مقدسان ديده می‌شود. تصاوير محل سرودخوانان مربوط به حضرت مسيح است که در اتاقک اشيا مخصوص با تصاويری از بشارت دادن فرشته به حضرت مريم شروع می‌شود، کليسا را دور می‌زند.

تصاوير ميانی شامل ميلاد عيسی مسيح، سجده‌ی سه پادشاه به عيسی، آزمون مسيح توسط ابليس، آخرين شام عيسی، مصلوب شدن و دفن عيسی، معراج عيسی و ... می‌باشد.

آلبوم عکسی در همین زمینه

بر ديوار شمالی داخل کليسا، تصاوير رستاخيز نقاشی شده است. بالای آن بهشت، که در آنجا رستگان وارد می‌شوند و در قسمت پايين دوزخ مهيب که آتش زبانه می‌کشد، اژدهای چند سر و ديوهای رم کرده، فرشتگان از بالا گناهکاران را به حفره در می‌اندازند و ... تقاشی شده است. بر سر در قيام معبد که در سمت غربی آن واقع است کتيبه‌ای به خط ارمنی به عنوان يادبود و به مناسبت تاسيس آن بر روی کاشی‌های آن بدين شرح نگاشته شده است:

"معبد کليسای وانک به سال ۱۶۵۵ ميلادی در عهد سلطنت شاه عباس دوم و در زمان جاثليق پيليپوس به سعی و اهتمام خليفه داويد پيشوای مذهبی جلفا و به کمک و استعانت مردم جلفا شروع و به سال ۱۶۶۴ ميلادی به اتمام رسيد. هر آنچه دعا و عبادت در اين معبد برگزار می‌شود ثوابش بر گذشتگان و بازماندگان آنها نصيب باد."

طرح تصاوير معبد از کتاب مقدس عهد قديم و جديد الهام گرفته شده است. تمام هزينه‌ی تزئينات، نقاشی و تذهيبات کليسا را شخصی به نام خواجه "آويک استپانوسيان" تقبل و تامين کرده است.
نقاشان اين تصاوير همگی استادان ارمنی بوده‌اند که از آن جمله "خليفه هوانس مرکوز"، "کشيش استپانوس" و "استاد ميناس" را می‌توان نام برد.

در محوطه‌ی کليسا علاوه بر معبد و محراب، موسسات و ساختمان‌های ديگری نيز می‌توان از جمله موزه، چاپخانه، کتابخانه بزرگ و ساختمان خليفه‌گری را نام برد.