کاوه اميدوار

	شانه دار مهاجم با بر هم زدن تعادل چرخه زندگی در خزر، باعث کاهش شديد ماهی کيلکا شده است

اين در حالی است که تحقيقات درباره نحوه مبارزه با اين جانور مهاجم دو سال پيش با حضور پژوهشگران کشورهای ساحلی خزر و کارشناسان بين المللی در موسسه مطالعات شيلات ايران انجام شده و نمايندگان کشورهای ساحلی خزر با آن موافقت کرده اند.

قرار بود بعد از توافق سران کشورهای حاشيه خزر، مبارزه با اين جانور مهاجم آغاز شود ولی اکنون به درستی مشخص نيست به چه دليل پنج کشور حاشيه خزر نتوانسته اند در اين زمينه توافق کنند.

عباسعلی مطلبی رئيس موسسه تحقيقات شيلات ايران درباره علت عدم شروع مبارزه با اين جانور گفته است: "دريای خزر بين پنج کشور ساحلی مشترک است و اين گونه اقدامات بايد با هماهنگی همه کشورها باشد."

به گفته آقای مطلبی تنها راه مبارزه با اين مهاجم مبارزه بيولوژيک است و تا پايان سال مشکل شانه دار مهاجم رفع خواهد شد.

البته برخی از کارشناسان بر اين باورند که دوره مبارزه با اين جانور از پنج سال کمتر نخواهد بود و بعد از آن نيز چند سالی وقت لازم است تا وضع به حالت سابق باز گردد.

شانه دار مهاجم

اين جانور پيش از اين در سال ۱۹۸۲ اکوسيستم دريای سياه را برهم زده بود و بعدها در دريای آزوف خسارات فراوانی به جانداران دريايی وارد کرد موسسه تحقيقات شيلات

اين جانور مهاجم که با بر هم زدن تعادل چرخه زندگی در خزر، باعث کاهش شديد ماهی کيلکا شده و حيات ماهيان خاوياری را به خطر انداخته، به گفته کارشناسان از حدود ده سال پيش وارد خزر شده است.

اين جانور ژله مانند و شفاف که به شانه‌دار مهاجم معروف شده است (Mnemiopsis leidyi) با مصرف پلانکتون ها - که غذای اصلی کيلکا ماهيان است - جمعيت ماهی کيلکا را به شدت کاهش داده است.

اندازه اين جانور بيشتر از ۵ ميلی متر و حداکثر ۶ سانتی متر است اما تعداد زياد آنها به خصوص در فصل گرما شرايط را برای زندگی جانوران کوچک خزر سخت کرده است.

شانه دار مهاجم (M.leidyi) که به احتمال زياد ازطريق توازن آب کشتی ها يا کانال ولگا – دن يا هر دو وارد خزر شده آن قدر از پلانکتونها خورده که کيلکاها گرسنه مانده و از تعدادشان کاسته شده است.

بر اساس آمارهای منتشر شده توليد ماهيان کيلکا که در سال ۱۳۷۸ به ۹۵ هزارتن در سال رسيده بود اکنون به کمتر از ۲۰ هزار تن رسيده است.

بر اساس گزارش های موسسه تحقيقات شيلات، اين جانور پيش از اين در سال ۱۹۸۲(۱۳۶۱) اکوسيستم دريای سياه را برهم زده بود و بعدها در دريای آزوف خسارات فراوانی به جانداران دريايی وارد کرده بود.

ايران در سال ۱۳۸۰ برای مبارزه با اين جانور کميته ملی نظارت بر مبارزه با شانه دار دريای خزر را تشکيل داد و گزارشی از پژوهش های انجام شده را به اجلاس برنامه محيط زيست دريای خزر ارائه کرد که با حضور کشورهای حاشيه دريای خزر در باکو پايتخت آذربايجان تشکيل شده بود.

در اين گزارش پژوهشگران ايرانی به اين نتيجه رسيده بودند که Beroe Ovata تنها شانه داری است که می تواند با شانه دار مهاجم (M.leidyi) مبارزه کند زيرا قبلا در دريای سياه و آزوف امتحان خود را پس داده بود.

در دريای سياه و آزوف B.Ovata که همراه رقيب خود وارد آنجا شده بود توانست با مصرف شانه دار (M.leidyi) در مدت چند سال اکوسيستم را به حالت طبيعی برگرداند.

توليد مثل

	Beroe Ovata تنها شانه داری است که می تواند با شانه دار مهاجم مبارزه کند

سئوال اينجاست که چرا در خزر چنين اتفاقی به طور طبيعی نيفتاد. کارشناسان می گويند: آب رودخانه ولگا که بخش عمده آب خزر را تامين می کند شيرين است و B.Ovata که نسبت به آب شيرين حساس است نمی تواند در آن زندگی کند. در حالی که شانه دار M.leidyi خود را با آب شيرين تطبيق داده و توانسته در بخش شمالی خزر بدون رقيب به تکثير بپردازد.

به عقيده کارشناسان، اگر بپذيريم که هر دو شانه دار از راه ولگا وارد خزر شده اند B.Ovata در همان نخستين مراحل ورود بر اثر آب شيرين تلف شده اما M.leidyi توانسته زنده بماند و خود را به بخش جنوبی خزر در سواحل ايران برساند.

سواحل جنوبی خزر عمق بيشتری دارد، آب آن شورتر و دمای آن برای تکثير مناسب تر است به همين دليل تراکم اين شانه دار در سواحل ايران بسيار بيشتر از کشورهای ديگر حاشيه خزر است.

اين جانور دو جنسی است (هم نر و هم ماده) و به سرعت تکثير می شود يعنی می تواند هر هفته ۶۰۰۰ تخم بگذارد. اين تخم ها در عرض دو هفته به شانه دار بالغ تبديل می شوند و به نوبه خود توليد مثل می کنند.

کيلکا ماهيان اولين قربانی اين جانور هستند. اما فوک ها و برخی گونه های ماهيان خاوياری که از کيلکا تغذيه می کنند نيز در معرض خطر قرار دارند.

تحقيقات اوليه نشان می دهد با کاهش کيلکا ماهيان، نرخ رشد و نرخ چاقی ماهيان خاوياری نيز کاهش يافته است.

نحوه مبارزه

برای نجات آبزيان خزر بايد از B.Ovata کمک گرفت و با انتقال آن به دريای خزر مشکل را حل کرد تيم پژوهشی بين المللی برای مبارزه با شانه دار مهاجم

دو سال پيش بعد از ارائه نتايج پژوهش ها درباره نحوه مبارزه با اين جانور مهاجم و توافق کشورهای ساحلی در زمينه پيوند زدن شانه دار B.Ovata، ايران ماموريت يافت تا اثرات احتمالی اين کار را مورد بررسی قرار دهد.

با اين هدف يک تيم پژوهشی بين المللی مرکب از شش نفر از دانشمندان و کارشناسان ترکيه، روسيه، اکراين و ۲۰ نفر از کارشناسان ايرانی به مطالعات مشترک پرداختند.

در همين زمينه آزمايشگاهی نيز در ترکيه که در مبارزه با شانه دار مهاجم تجربياتی داشت تجهيز و مقداری از آب خزر به آنجا منتقل شد تا دانشمندان در مورد تکثير B.Ovata تحقيق کنند.

اين تيم پژوهشی سرانجام به اين نتيجه رسيد که برای نجات آبزيان خزر بايد از B.Ovata کمک گرفت و با انتقال آن به دريای خزر مشکل را حل کرد.

قرار بود برای انتقال B.Ovata از دريای سياه به خزر اين جانور صيد شود و با ظرف های ده ليتری به وسيله هواپيما، به دريای خزر منتقل شود.

با تهيه گزارش پژوهشگران، نمايندگان کشورهای حاشيه خزر پيوند B.Ovata به دريای خزر را تائيد کرده بودند و قرار بود با توافق نهايی سران کشورهای ساحلی اين پيوند انجام شود اما به نظر می رسد کار در همين مرحله متوقف مانده است.

به عقيده کارشناسان، ايران بايد هر زودتر با رايزنی گسترده همسايگان خود را برای رها سازی رقيب اين شانه دار متقاعد کرده و جلوی خسارت بيشتر به ذخاير دريای خزر را بگيرد.