داریوش دبیر روزنامه نگار

	طبق توافق اولیه پنج کشور ساحلی، هیچ توافقنامه دو و سه جانبه ای رسمیت ندارد

حضور قزاقستان، ترکمنستان و جمهوری آذربایجان سه جمهوری تازه استقلال یافته که اقتصادی شکننده و به شدت ضعیف دولتی داشتند نیاز آنها را به منابع نفت و گاز و شیلات دریای خزر بالا برد و از اینجا بود که ضرورت تشکیل یک رژیم حقوقی تازه در دریای خزر شکل گرفت.

تا پیش از این عهدنامه ۱۹۴۰ و ۱۹۲۱ میان ایران و شوروی، دریای خزر را دریای مشترک میان دو کشور می دانست. پس از فروپاشی شوروی گرچه ساحل خزر در اختیار پنج کشور قرار گرفت ولی این کشورها خود را به عهدنامه ایران و شوروی درباره رژیم حقوقی خزر وفادار اعلام کردند.

در این میان ترکمنستان که ذخایر عظیم گازی در آبهای ساحلی خزردارد بهره برداری از آن را آغاز کرد، قزاقستان نیز با دعوت از شرکت های نفتی غربی زمینه برداشت نفت و گاز را فراهم کرد و آذربایجان با دعوت از شرکت های غربی و با حمایت ایالات متحده آمریکا اکتشاف نفت در دریای خزر را به مناقصه گذاشت.

به این ترتیب از جمع کشورهای ساحلی دریای خزر این روسیه و ایران بودند که به موضوع انرژی در خزر هر یک به دلیلی چندان اعتنا نکردند.

اتکا به اقتصاد سنتی

سواحل جنوبی خزر در ایران عمیق ترین منطقه دریای خزر است که عمق آن تا هزار متر هم می رسد. از این رو تجمع ماهیان خاویاری خزر نصیب اداره شیلات ایران می شود که نود درصد تولید خاویار جهان را دراختیار دارد.

اجلاس کشورهای ساحلی خزر اجلاس سران کشورهای ساحلی در اردیبهشت ۱۳۸۰ در عشق آباد ترکمنستان و اینک در تهران چهار دور اجلاس وزاری خارجه دوبار در تهران، یک بار در مسکو و یک بار در عشق آباد بیست و یک دور مذاکرات کارشناسی در سطح معاونان وزارت خارجه

ساحل شمالی خزر هم که در اختیار روسیه است گرچه عمق چندانی ندارد و ذخایر انرژی اثبات شده ای که برداشت از آن اقتصادی باشد، وجود ندارد اما روسیه به دلیل برتری نظامی و کشتیرانی خود عملا پهنه آبی خزر را در اختیار دارد.

به این ترتیب، تنها دو کشوری که در سال های نخست فروپاشی شوروی تضاد منافع در خزر نداشتند، ایران و روسیه بودند که هر دو از ایجاد نظام مشاع - استفاده مشترک از پهنه آبی و منابع زیر دریای خزر - حمایت می کردند.

سه جمهوری تازه استقلال یافته دیگر که آن زمان به طور محسوسی تحت تسلط روسیه بودند به دلیل در اختیار داشتن منابع اصلی نفت و گاز خزر با نظام مشاع مخالفت می کردند و خواهان تقسیم دریای خزر بر اساس طول ساحل و تقسیم زیر بستر آن بر همین اساس بودند.

جدا شدن راه ایران و روسیه

به دلیل طولانی شدن روند مذاکرات دریای خزر، کشورهای روسیه، قزاقستان و آذربایجان، با استفاده از ضعف سیاسی ایران در جامعه جهانی و نداشتن اولویت های سیاسی و اقتصادی در خزر موافقتنامه سه جانبه تقسیم بستر دریای خزر را امضا کرده‌ اند که با امضای این اسناد در سال ‪۲۰۰۳‬ عملا ‪ ۶۴‬درصد حاشیه دریای خزر تقسیم شد.

بر اساس این توافق ‪۲۷‬درصد از حاشیه دریا به قزاقستان، ‪۱۹‬درصد روسیه و ‪۱۸‬ درصد نیز سهم آذربایجان شد. ترکمنستان بر اساس طول ساحلش حدود ۲۳ درصد دریای خزر را در اختیار گرفت و ایران تنها ‪ به ۱۳‬درصد حاشیه خزر خواهد رسید.

مشخصات دریای خزر مساحت کل دریا :۴۰۷ هزار و ۳۰۰ کیلومتر مربع طول دریا از شمالی ترین نقطه تا جنوب: ۱۰۳۵ کیلومتر عرض: به طور متوسط ۴۴۳ کیلومتر عمیق ترین نقطه: ۱۰۲۶ متر در ساحل ایران کم عمیق ترین نقطه: ۵متر در روسیه تعداد جزایر: ۵۰ جزیره با ۳۵۰ کیلومتر مربع مساحت طول خط ساحلی : ۶ هزارو ۵۰۰ کیلومتر (سهم ایران ۶۵۷ کیلومتر) منابع انرژی: دو درصد کل منبع انرژی جهان تا کنون اثبات شده است منابع شیلات: ماهی خاویاری، ماهی استخوانی وکیلکا

به این ترتیب ایران عملا در مقابل عمل انجام شده قرار گرفت و ضمن از دست دادن برگ برنده خود که همراهی روسیه با دیدگاه ایران در استفاده مشاع از بستر و زیر بستر بود در مقابل چهار کشور دریای خزر که از حمایت روسیه و آمریکا برخوردار بودند، تنها ماند. روسیه اینک مدافع تقسیم منابع زیر بستر دریا و استفاده مشاع از بستر خزر است.

گره خزر

ایران در نشست‌های سطح وزیران و معاونان وزیر خارجه خزر بر تقسیم دریای خزر به پنج قسمت و اختصاص سهم بیست درصد به هر یک از کشورهای ساحلی تاکید کرده است. اما پس از امضای توافق نامه سه جانبه، سیاست ایران در دریای خزر خریدن فرصت بود تا مانع از امضای توافق نامه ای شود که حقوق تهران را در این دریا تضییع کرده بود.

طبق توافق اولیه پنج کشور ساحلی، هیچ توافقنامه دو و سه جانبه ای رسمیت ندارد و چهار کشور ساحلی دیگر برای شکل دادن نهایی نظام حقوقی دریای خزر به رضایت ایران نیازمند هستند.

قرار گرفتن حدود دو درصد منابع انرژی جهان در دریای خزر که از آن به عنوان خلیج فارس دوم یاد می شود و تاثیر منابع انرژی این دریا بر معادلات اقتصادی فعلی منطقه و مناسبات سیاسی آینده، باعث پدید آمدن دعوایی در دریا خزر شده که پس از فروپاشی شوروی آغاز شده و شانزده سال است که ادامه دارد.

کشورهای ساحلی دریای خزر تا کنون ۲۱ دور مذاکره کارشناسی، چهار دور مذاکره در سطح وزرای خارجه و یک دور اجلاس سران را در کارنامه خود دارند و یک نسل از رهبران این کشورها تغییر کرده اما اختلاف در باره تقسیم زیر بستر دریا، این جلسات را به نتیجه نرسانده است.

تنها توافق حاصل شده تاکنون انعقاد کنوانسیون حفاظت از محیط زیست دریای خزر است که در سال ‪ ۱۳۸۲‬در تهران به عنوان اولین سند پنج جانبه درخصوص دریای خزر امضا شد.

با توجه با عمق اختلاف کشورها به خصوص تفاوت نگاه ایران به شیوه تقسیم دریای خزر با چهار کشور دیگر بعید است که اجلاس سران در تهران به شکل گیری نهایی رژیم حقوقی دریای خزر منجر شود.