BBCPersian.com

تهران پایتختی دویست ساله است و عجیب نیست که همانند بسیاری از پایتخت های مهم جهان بناهای قدیمی و تاریخی نداشته باشد. اما در میان همین ملک و املاک، هستند عمارت هایی که حوادث مهمی از تاریخ معاصر ایران در آنها رقم خورده یا محل آسایش و خلوت بزرگانش بوده است. از میان همین عمارت ها هم تهران بخت و اقبال چندانی نداشته تا همگی آنها را در درون خود حفظ کند. شماری از بناها از صاحبش به ورثه و از ورثه به دلالان و بساز و بفروش ها رسیده و اینک جای برخی از آن عمارت ها را برج های بلند و ساختمان های اداری و تجاری گرفته است و بر شماری نیز چنان گرد سالیان و غبار تاریخ نشسته که دیگر اثری از نقش آنها در تاریخ معاصر ایران در آنها هویدا نیست. از میان خانه ها و عمارت هایی که باقی مانده و به تهران هویتی تاریخی می دهد و تاریخ را جلوی چشم ها رژه می برد، هنوز چند تایی باقی است.

باغ نگارستان از باغ‌ های قدیمی تهران است که در ۱۲۲۲ قمری‌ به دستور فتحعلی‌ شاه به شکل هشت گوش با شاه‌ نشین‌هایی به سبک دوره زندیه ساخته شده است‌.

این باغ از غرب تا خیابان صفی علیشاه و از شرق تا دروازه دولت امتداد داشت و در بزرگ آن به میدان بهارستان فعلی باز می‌شد. در این باغ‌ دو عمارت با نام ‌های قلمدان و دل گشا به دستور فتحعلی‌ شاه ساخته شده بود. نگارستان دارای ۶۴ اتاق‌، چهار تالار، کتابخانه با چهار سالن و ۶۰۰ متر زیربنا است‌. تالارها با آینه کاری‌، نقوش طلایی‌، فرش‌های نفیس و چلچراغ‌های با ارزش مزین شده است‌.

در ۱۳۰۷خورشیدی دکتر عیسی صدیق‌، وزیر معارف وقت‌، با تعدادی از فارغ التحصیلان آن زمان که در فرانسه تحصیل کرده بودند، تصمیم گرفتند تا یک دانشسرای عالی همچون مدارس فرانسه تأسیس کنند. برای تبدیل عمارت به دانشسرا، از معمار و مهندس مهاجر روس‌، الکسی مارکف‌، کمک گرفته شد. سپس با رعایت اصول معماری ایرانی‌، نقشه تبدیل عمارت به دانشسرا تهیه شد.

باغ نگارستان نیز به دست سید علی اکبر باغبان طراحی شد. این باغ در واقع اولین مرکز آکادمیک ایران است که در آن "دارالمعلمین عالی" برای پسران و "دارالمعلمات" برای دختران تأسیس شد.

در حال حاضر خانقاه صفی علیشاه از سه بخش تشکیل شده است‌. دو تالار برای مجالس آقایان و خانم‌ها در طرفین و مقبره‌، که از تالارها در مجالس مذهبی و ترحیم استفاده می‌شود و مقبره نیز زیارتگاه مریدان است‌

در زمان سلطنت مظفرالدین شاه مدرسه فلاحت (کشاورزی‌) و در ۱۳۲۹، مدرسه صنایع مستظرفه (هنرهای زیبا) به ریاست محمد غفاری ملقب به کمال الملک‌ در عمارت جنوبی و همچنین‌، مدرسه علمیه در عمارت شمالی به وجود آمد.

سپس دو آپارتمان در شمال نگارستان برای سکونت معلمان فرانسوی و در قسمتی دیگر، یک ساختمان سه طبقه برای شاگردان تأسیس کردند. در ۱۳۱۵ خورشیدی‌، کتابخانه باغ ساخته شد که معاونت آن را "پروین اعتصامی" به عهده داشت‌. در ۱۳۳۵ کلاس‌های زبان‌های خارجی‌، جغرافیا و کلاس‌های عمومی دانشکده ادبیات دایر شد و در ۱۳۳۷ نیز مؤسسه تحقیقات اجتماعی در این محل آغاز به کار کرد.

از ۱۳۴۱ تا ۱۳۷۰ دانشکده علوم اجتماعی در این محل دایر بود و پس از انتقال آن‌، زمانی که در ۱۳۷۱ قصد واگذاری و تخریب آن را داشتند، دکتر روح الامینی مقاله‌ای در روزنامه اطلاعات نوشت و به واگذاری و تخریب آن اعتراض کرد. این محل نزدیک به دو سال مخروبه بود تا این که در آبان ۱۳۷۴ حسن حبیبی‌، معاون اول رئیس‌جمهور وقت‌، ضمن بازدید از این مکان، یکی از کارشناسان میراث فرهنگی به نام مهندس دانشور را برای تهیه نقشه و بازسازی باغ معرفی کرد. او نیز با هماهنگی دانشگاه‌، نقشه اولیه را به دست آورد و تغییرات انجام شده را اصلاح کرد.

از جمله افراد شاخصی که در دارالمعلمین تحصیل کرده اند می‌توان به پروین اعتصامی شاعر معروف و پروفسور محمود حسابی اشاره کرد. نقل است که دکتر محمود حسابی بعدها برای تدریس درس فیزیک به دانشجویان‌، اولین دستگاه هواشناسی در ایران را در این محل نصب کرد. هم‌چنین‌، دکتر محمد حسن گنجی‌، بنیان گذار هواشناسی و جغرافیا، محمود روح الامینی‌، کاظم عصار، بدیع‌الزمان فروزان فر، محمد معین‌، محمد قریب نیز دانش آموختگان و مدرسان این مؤسسه بوده‌اند.

در مقابل درب ورودی ساختمان مرکزی‌، از شمال‌، مجسمه شاعر حماسه‌سرای ایران‌، فردوسی‌، مشاهده می‌شود که در ۱۳۱۵توسط دانشجویان ایرانی که در اروپا تحصیل می‌کردند ساخته و به این مکان منتقل شده است‌. این مکان از قدیم به گل گشت فردوسی نیز معروف بوده است.
باغ نگارستان از یک جنبه دیگر هم مشهور است و آن اینکه این باغ در روزگار رونق، مقتل میرزا ابوالقاسم قایم مقام فراهانی صدر اعظم مشهور محمد شاه شد.

خانقاه صفی علیشاه شاید مشهورترین خانقاه تهران باشد اما احتمالا کمتر کسی است که بداند اینجا منزل مسکونی میرزا حسن ‌بن محمدباقر اصفهانی‌، ملقب به صفی علی نعمت‌اللهی است که ‌در سوم شعبان ۱۲۵۱ قمری، در اصفهان به دنیا آمد و بعد از چند سال به تهران کوچ کرد.

در حال حاضر خانقاه از سه بخش تشکیل شده است‌. دو تالار برای مجالس آقایان و خانم‌ها در طرفین و مقبره‌، که از تالارها در مجالس مذهبی و ترحیم استفاده می‌شود و مقبره نیز زیارتگاه مریدان است‌.

اصل ساختمان به جز مرمت‌هایی که در قسمت‌های لازم انجام گرفته‌، تغییری نکرده است‌، اما بعد از مرگ صفی‌علی‌شاه‌، تزیینات داخلی بسیار زیبایی انجام شد. حدود یک متر پایین دیوارهای مقبره به طرز زیبایی کاشی کاری شده که متشکل از طبیعت‌، حیوانات و چهره‌های افرادی چون حافظ‌، سعدی و دیگر نامداران است‌.

در بالای تصاویر نیز اشعار صفی‌علیشاه نوشته شده است‌. در قسمت بالای کاشی‌کاری‌، آینه کاری زیبایی انجام گرفته و همه جا با کلمات "یا علی‌" و تصویرهایی از این ایشان پوشیده شده و سازهای مخصوص مراسم‌، صندلی‌های مفروش و منبر چوبی بزرگی در انتهای آن قرار گرفته است‌. در سمت راست در ورودی مقبره کشکول طلایی بزرگی به چشم می‌خورد که اشعار صفی علیشاه روی آن نوشته شده است‌.

عمارت مسعودیه، نام خود را از مسعود میرزا ملقب به ظل السلطان یکی از فرزندان ناصرالدین شاه است که در میان باغ عمارت‌های واقع در محله دولت (تهران ناصری‌) قرار داشت‌.
باغ عمارت مسعودیه به دستور مسعود میرزا در ۱۲۹۵ قمری ‌ و به سرکاری رضا قلی خان (ملقب به سراج الملک‌) در زمینی به وسعت حدود ۴هزار مترمربع و مرکب از بیرونی (دیوان خانه‌) و اندرونی و دیگر ملحقات بنا شده است‌.

آنچه امروز تحت عنوان باغ عمارت مسعودیه در خیابان اکباتان مشرف به میدان بهارستان‌ باقی مانده و بیش از ۷۵ سال در تملک وزارت آموزش و پرورش (فرهنگ سابق‌) بود در واقع مشتمل بر نیمه غربی مجموعه‌، یعنی زمینی بیش از۵ هکتار مساحت است‌.

این محل از سالهای ۱۲۹۰ قمری به بعد، که باغ عمارت نظامیه توسط مسعود میرزا خریداری و در آن عمارات مفصلی ساخته شد، به مسعودیه شهرت یافت‌. تمام کتیبه‌هایی که بر بناهای امروز مسعودیه به چشم می‌خورد، تاریخ ۱۲۹۵قمری را دارد و سال ۱۲۹۰ قمری‌، که مسعودمیرزا از آن به نام سال ایجاد بنا یا بناهای باشکوهش یاد می‌کند، قابل رؤیت نیست‌.

هر چند می‌توان تصور کرد که بناهای موجود که تاریخ ۱۲۹۵ قمری را بر خود دارند، تنها بخشی از عمارتی هستند که ظل السلطان طی سال های توانمندی خود از ۱۲۹۰ قمری به بعد در این محل (نظامیه و بعداً مسعودیه‌) بر پا کرده است‌.

تنها تاریخی که در بناهای سردر اصلی‌، دیوان خانه‌، و احتمالاً دیوان شرقی عمارت مشیریه که هر سه نام ظل السلطان را بر خود دارند، وجود دارد ۱۲۹۵ قمری است‌.

جمع تعداد بناهای مسعودیه ۴۰ باب بوده است‌. با این تفصیل‌، هنوز مشخص نیست که محدوده مسعودیه فضای باغ نظامیه را نیز شامل می‌شده است یا خیر، یا این که آنچه به باغ عمارت ظل السلطان مشخص معروف بوده است بخشی از باغ نظامیه بوده که ظل السلطان از نظام الملک خریداری کرده است‌؟

ظل السلطان در ۱۳۲۷ قمری به پسر خود وکالت داد که خانه‌اش (عمارت مسعودیه‌) را به هر کس که مایل باشد بفروشد. همدم السلطنه‌، همسر جلال الدوله‌، دختر میرزا یوسف مستوفی الممالک صدر اعظم‌، در ۱۳۲۸ عمارت مسعودیه را به ازای ۵۰ هزار تومان خریداری کرده، که در این معامله وکیل همدم‌السلطنه شخص مستوفی الممالک یعنی صدراعظم وقت بوده است.

مدت کوتاهی در اوایل دهه سی خورشیدی از این عمارت به عنوان دانشکده افسری استفاده شده است اما وزارت آموزش و پرورش از ۱۳۰۲ تا ۱۳۷۷ در این مجموعه قرار داشته است‌. از سال ۱۳۷۶ به پیشنهاد وزارت آموزش و پرورش حق استفاده از عرصه و اعیان ساختمان به سازمان میراث فرهنگی کشور واگذار و یک سال بعد در فهرست آثار ملی به ثبت رسید.

حصارک یکی از دهکده های شمالی تهران در منطقه شمیران است که خانه ویلایی اردشیر زاهدی وزیر امور خارجه اسبق ایران و فرزند سرلشکر فضل الله زاهدی نخست وزیر ایران پس از کودتای ۲۸ مرداد۱۳۳۲ در آن قرار دارد.

سرلشکر فضل الله زاهدی روزهای متمادی پیش از وقوع کودتا علیه دولت محمد مصدق را در این خانه سپری کرده و بخشی از برنامه ریزی های این کودتا به نوشته اردشیر زاهدی در کتاب خاطراتش، در ویلای حصارک انجام شده است.

از دیگر حوادث مهمی که دراین خانه اتفاق افتاده اولین دیدار محمدرضا شاه پهلوی با فرح دیبا است که کمتر از یک ماه بعد از این دیدار خانم دیبا به عقد شاه در می آید و به آخرین شهبانوی ایران تبدیل می شود. آقای زاهدی در کتاب خاطراتش این روز را چنین نقل می کند " . . . پس از آنکه ما از هر حیث به دوشیزه فرح مطمئن شدیم از اعلیحضرت دعوت کردیم تا برای صرف شام به ویلای حصارک تشریف بیاورند. شاهنشاه آمدند و در سر میز شام سئوالات زیادی از دوشیزه فرح کردند و شاید هنوز یک ساعت نگذشته بود که اعلیحضرت در حضور من و والا حضرت شهناز، رسما از دوشیزه فرح خواستگاری کردند."

ویلای حصارک پس از انقلاب مصادره شد و در اختیار وزارت امور خارجه قرار گرفت.

خدمات